Amerïka Qurama Ştattarı
Amerïka Qurama Ştattarı (ağılş. United States of America), jïi qoldanılatın türi AQŞ (ağılş. USA) nemese Qurama Ştattar (ağılş. United States, U.S., awızeki tilde — Amerïka) — Soltüstik Amerïkadağı memleket. Awmağı 9,5 mln km²[9][10][11] (älemde 4-şi orın). Xalqı — 179 mln adam (2018, älemde - 3-şi orın). Astanası — Vaşïngton qalası. Turğın xalqınıñ sanı jağınan iri qalaları: Nʹyu-Ýork, Çïkago, Los-Andjeles, San-Francïsko, Fïladelʹfïya, Detroýt, Boston, Xʹyuston, Vaşïngton, Dallas, Pïtsbwrg, Baltïmor, Sïétl. Xalıqtıñ 66%-ı – protestanttar, 26%-ğa jwığı katolïkter. Ükimet pen memleket basşısı – prezïdent. Zañ şığarwşı organ – palata men senat ökilderinen turatın eki palatalı parlament (kongress).
Geografïyası
Batıs jartı şarındağı iri el. Onıñ barlıq jeri tügeldeý derlik Soltüstik Amerïkada. Şığısında Atlant muxïtımen, batısında Tınıq muxïtpen şaýıladı. Soltüstikte Kanadamen, oñtüstikte Meksïkamen şektesedi.
AQŞ awmağınıñ basım köpşiligi Atlant muxïtınan Tınıq muxïtqa deýingi endik bağıtta sozılıp jatqan qoñırjaý jäne swbtropïktik beldewde ornalasqan. Alyaska ştatı swbarktïka jäne arktïkalıq, al Gavaý ştatı – Tınıq muxïttıñ tropïktik beldewinde. Jer bederiniñ 1/2-in (eldiñ batısında) bïik tawlı jotalar men tawlı üstirtter alıp jatır. Kordïlʹyer men Appalaçï tawlarınıñ aralığında eldiñ işki jazıqtarı (Ortalıq Ulı jazıqtar) ornalasqan. Atlant muxïtı jağalawların boýlap Atlant mañı jäne Meksïka mañı oýpattarı jatır. AQŞ-tağı eñ bïik taw – Alyaska tübegindegi Mak-Kïnlï (6193 m). Jer qoýnawı ken baýlıqtarı men mïneraldı şïkizatqa öte baý. Onıñ işinde temir, nïkelʹ, kobalʹt, altın, kümis, wran kentası qorı jöninen dünïye jüzinde aldıñğı orında. Tas kömir (Appalaçï tawları), munaý men gaz (Meksïka oýpatı, Ulı jazıq) tabılğan. Al Kordïlʹyer tawları tüsti jäne qara metall şïkizattarına baý keledi.
Qañtar aýınıñ ortaşa temperatwrası Alyaskada –18°S, Ortalıq jazıqtıñ soltüstiginde –24,8°S. Eldiñ oñtüstik-batısında qañtar aýınıñ ortaşa temperatwrası 12°S-tan, Florïda tübeginde 20°S-qa deýin jetedi. Şilde aýınıñ ortaşa temperatwrası batıs jağalawda 14 – 22°S, şığısta 16 – 22°S-qa deýin awıtqïdı, al ortalığındağı jazıq öñirlerde 32°S-qa deýin köteriledi. Batıs jartı şardağı eñ joğarğı temperatwra Ajal añğarında (56,7°S) baýqaldı. Jawın-şaşınnıñ mölşeri Alyaskanıñ jel ötindegi taw betkeýleri men Tınıq muxït jağalawında 3000 – 4000 mm; şığıs jäne teñiz jağalawı beldeminde 1000 – 2000 mm; Ortalıq jazıqta 600 – 900 mm, Ulı jazıqta – 400 – 600 mm, Moxave şölinde (Ajal añğarı) – 100 mm-den de az. Jawın-şaşınnıñ köp mölşeri Gavaý araldarında (10000 mm). Eñ iri özenderi: Mïssïsïpï (uzındığı Mïsswrï salasımen birge 6420 km), Ogaýo, Kolorado, Kolwmbïya, Rïo-Grande, YUkon. Köpşiligi Atlant jäne Tınıq muxït alabına jatadı. Dünïye jüzine äýgili kölder jüýesin eldiñ soltüstik-şığısındağı Ulı kölder quraýdı (Joğarğı köl, Gwron, Mïçïgan, Érï, Ontarïo). Olardıñ barlığı bir-birimen jalğasıp, 245 mıñ km² awmaqtı alıp jatır. Érï men Ontarïo kölderin baýlanıstıratın Nïagara sarqıraması osı tusta ornalasqan. AQŞ awmağında 270-ke jwıq memleket qorğawındağı tabïğï aýmaqtar (ulttıq sayabaqtar, tabïğat eskertkişteri, qorıqtar) bar. Olardıñ irileri: Ýellowston, Ýosemït, Sekvoýya, Grand-Kanʹon, t.b.
AQŞ klïmatı birkelki qoñırjaý jäne swbtropïkti bolıp keledi. Al soltüstiktegi Alyaska ştatında qıstıgüni arktïka swığı baýqalıp turadı.
Tarïxı
Qazirgi AQŞ jerinde ejelden ündister ömir sürdi. Xrïstofor Kolwmb Amerïkanı aşqannan keýin (1492—1503) 16 ğasırda Anglïya, Ïspanïya, Nïderland, Francïya, Şvecïya Soltüstik Amerïkanı otarlawğa kiristi. 18 ğasırdıñ 60-jıldarına qaraý Anglïya Soltüstik Amerïkanı tügel derlik basıp aldı. 17 ğasırdıñ basında Amerïkağa awır jumıstarğa paýdalanw üşin Afrïkadan quldar äkelw bastaldı. Otarlıq qanawdıñ küşeyui täwelsizdik jolındağı soğıstı twğızdı (1775 – 83).
1776 j. 4-şildede Täwelsizdik deklaracïyası qabıldandı, onda AQŞ-tıñ qurılğandığı jarïyalandı. 13 ağılşın otarı birigip, derbes memleketke aýnaldı, 1-Amerïka-bwrjwazïyalıq revolyucïyası dep atalğan täwelsizdik soğısında Anglïya jeñilis taptı. 1783 j. bitim şartı boýınşa Anglïya AQŞ-tıñ täwelsizdigin moýındadı. 1787 j. AQŞ Konstïtwcïyası qabıldanıp, eldiñ birinşi prezïdenti bolıp Djordj Vaşïngton saýlandı. 1776 j. qurlıq aralıq kongress qabıldağan Täwelsizdik deklaracïyası jobasınıñ avtorı, qoğam qurılısın demokratïyalandırwğa ülken üles qosqan Tomas Djefferson 1800, 1804 j. AQŞ prezïdenti bolıp saýlandı. Ol türli älewmettik toptardıñ arasında mämilege keltirw sayasatın jürgizdi. Keýbir reakcïyalıq zañdardı joýıp, armïyanı, flottı, memlekettik apparattı qısqarttı. Reseýmen dïplomatïyalıq qatınas ornattı. 19 ğasırdıñ 1-jartısında AQŞ jeri äjeptäwir ulğaýdı. 1803 j. AQŞ Batıs Lwïzïananı, 1819 j. Florïdanı, 1867 j. Alyaskanı qosıp aldı. 1823 j. Monro doktrïnası jarïyalanıp, munda Amerïka jäne Ewropa bir-biriniñ işki isterine aralaspawğa tïisti dep körsetildi. 1809 j. elge qul äkelwge tıýım salındı. Alaýda bul is jasırın türde jalğasa berdi. 1790 j. AQŞ-ta 760 mıñ zäñgi qul bolsa, 1860 j. olar 4 mln-ğa jetti. Awır ezgige jäne qorlawğa şıdamağan quldar köterilister jasadı, soltüstikke qaştı. Soltüstikte birqatar ştattarda quldıq joýıldı.
1-dünïyejüzilik soğısta AQŞ Antanta jağında boldı. Eki dünïyejüzilik soğıs aralığındağı Franklïn Rwzvelʹt äkimşiliginiñ reformaları AQŞ tarïxında erekşe orın aldı. «Jaña bağıt» dep atalğan osı reformalar eldi awır ékonomïkalıq dağdarıstan şığardı jäne qoğamnıñ demokratïyalıq ülgisin qalıptastırdı. Rwzvelʹt sırtqı sayasatta da özgeris jasadı. Latın Amerïkasında «tatw körşilik», Ewropada «oqşawlanw», Azïyada «aşıq esikter» sayasatın jürgizdi.
2-dünïyejüzilik soğıs kezinde AQŞ faşïzmge qarsı memleketter odağın qurwğa belsene qatısıp, Tınıq muxïtta, Ewropada, Afrïkada soğıs qïmıldarın jürgizdi. Soğısqa 1941 j. 7 jeltoqsanda kirisip, 1945 j. 2 qırküýekte ayaqtadı. Soğıstan keýin AQŞ, KSRO bölek-bölek äskerï-sayasï odaqtar qurıp, dünïye jüzin eki lagerʹge bölwdi iske asırdı. Osı «qırğï-qabaq soğıs» 80-jıldardıñ ortasına deýin sozıldı.
Qısqaşa xronologïyalıq keste
16 ğ. Kolwmb Amerïkanı aşqannan keýin ewropalıqtar Soltüstik Amerïkağa köşip kele bastadı. Olar osı qurlıqtıñ negizgi xalqı — ündisterdi ayawsız qırğınğa uşırattı. Tiri qalğan ündister tük şıqpaýtın taqır jerlerge — rezervacïyalarğa ığıstırıldı.
17 ğ. negizinen Ulıbrïtanïyadan köşip kelgender Atlantïka jağalawında özderine turaq saldı — otar dep ataldı. 18 ğ. ayağında 13 otar ağılşın üstemdiginen qutılıp, täwelsiz memleket — Amerïka Qurama Ştattarın qurdı. Amerïka jalawınıñ sol jaq joğarı burışındığı kök tört burışqa salınğan 50 aq juldızşa AQŞ-tıñ qazirgi kündegi ştattarınıñ sanına saý keledi.
1776 — AQŞ täwelsiz deklaracïyası jarïyaldı
1812—1815 — AQŞ-Ulıbrïtanïya soğısı
1819 — AQŞ Florïda ştatın 5 mln. dollarğa satıp aladı.
1846—1849 — AQŞ-Meksïka soğısı
1861—1865 — AQŞ-nıñ azamat soğısı
1867 — Reseýden Alyaska ştatın satıp aladı
1917 — AQŞ Birinşi dünïyejüzilik coğısqa kirip, Antanta odağına qosıladı
1941 — Perl-Xarbor ïncïdenti. AQŞ Ekinşi Dünïyejüzilik soğısqa kiredi
1945 — Xïrosïma men Nagasakï attomdıq şabwılı
1969 — Ğarışker Nïl Olden Armstrong aýğa qonadı
2001 — 11 qırküýektiñ tragedïyası
Qazaqstan egemendik alğannan keýin AQŞ-pen dïplomatïyalıq qatınastar ornatıldı.
Memlekettik qurılısı
AQŞ ükimeti üş tarmaqqa bölinedi:
- Zañ şığarwşı: AQŞ Parlamenti — Kongress dep ataladı. Kongress turaqtı negizde jumıs isteýtin eki palatadan: Senattan jäne Ökilder Palatasınan turadı.
- Atqarwşı: AQŞ Prezïdenti — memlekettiñ basşısı, bas äskerï qolbasşı, ol zañ jobasın joyu quqığına ïye boladı
- Sot: Joğarğı Sotı jäne federaldıq sottar
AQŞ-da eki bas partïya bar:
Demokratïyalıq partïyası — 1824 j. qurılğan. Djon Kennedï, Bïll Klïnton, Barak Obama osı partïyanıñ müşeleri.
Respwblïkalıq partïyası — 1854 j. qurılğan. Djordj Bwş, Ronalʹd Reýgan osı partïyanıñ müşeleri.
Äkimşilik qurılısı
Äkimşilik jağınan 50 ştattan (birimen-biri şektesip jatqan 48 ştattan jäne qurlıqtıñ soltüstik-batısındağı Alyaska, Tınıq muxïttıñ ortalığındağı Gavaý araldarınan qurılğan Gavaý ştattarı) jäne Kolwmbïya federacïyalıq aýmağınan turadı. Ştattar 3133 aýmaqqa (nemese soğan saý keletin äkimşilik bölikterge) bölinedi.
|
|
|
|
|
.svg){kind=small}
Ékonomïkası
AQŞ – ékonomïkası damığan memleket. Jer qoýnawı otın-énergetïkalıq şïkizattarğa, temir, tüsti metall qazbalarına, tabïğï kükirtke, wran şïkizattarına, fosforïtterge, kalïý tuzdarına, t.b. paýdalı kenderge baý. AQŞ memleketi öz jeriniñ tabïğï baýlıqtarın beý-bereket paýdalanbaý, uqıptılıqpen qarap, köp mïneraldıq reswrstardı sırttan tasïdı.
AQŞ önerkäsibi – bükil ékonomïkanıñ jetekşi salası. Onıñ énergïyalıq balansında munaý men gaz mañızdı orın aladı, awır jäne jeñil önerkäsibi örkendegen. Maşïna jasaw önerkäsibi avtomobïlʹ, avïacïya élektr texnïkası salalarına türli jabdıqtar öndiredi. Atom önerkäsibi, toqıma jäne tigin önerkäsibi aýrıqşa damığan.
AQŞ-tıñ awıl şarwaşılığında mexanïkalandırılğan fermerlik şarwaşılıqtar jetekşi röl atqaradı. Onda öndiriletin negizgi daqıldarğa bïdaý, arpa, sulı, qara bïdaý, jügeri, soya burşaqtar, kartop, qant qızılşası, maqta jatadı. Mal şarwaşılığında sïır, şoşqa, qoý ösiriledi, tawıq pen kürke tawıq ösirw jappaý damığan.
AQŞ-tıñ bir jılğı ulttıq tabısı jan basına şaqqanda 62 mıñ dollarğa jwıq. Negizgi sawda seriktestikteri – Batıs Ewropa elderi, Kanada, Meksïka, Japonïya. AQŞ-pen Qazaqstannıñ ékonomïkalıq baýlanısı 20 ğasırdıñ 90-jıldarında damï bastadı. Ondağan amerïkan fïrmaları men käsipkerleri jäne belgili bankiler Qazaqstanda türli salalar boýınşa jumıs isteýdi (mısalı, munaý öndirwmen aýnalısatın «Şevron», «Shell», «Mobïlʹ» kompanïyaları men «Prise Waterhause» esep awdït konsalïngtik kompanïyası, t.b.).
Xalqı
AQŞ xalıq sanı jağınan dünïye jüzinde 4-şi orında (Qıtaý, Ündistan, Reseýden keýin). Negizgi ultı amerïkalıqtar - Ewropanıñ är türli elderinen Amerïkağa qonıs awdarğan (17 ğ-dıñ 1-şi jartısınan bastap negizinen ağılşındar, ïrlandtar, francwzdar, gollandtar t.b.) aralaswınan paýda bolğan. 19 ğ-dıñ ortasınan bastap qonıs awdarwşılardıñ basım köpşiligi Ïrlandïyadan, Germanïyadan, Skandïnavïya elderinen, al 19 ğ-dıñ 80 jıldarınan bastap Ïtalïyadan, Awstro-Vengrïyadan, Reseýden, Oñtüstik, Şığıs Ewropanıñ basqa da elderinen bardı. Jalpı 1790 - 1994 jıldarı AQŞ-qa Ewropa, Latın Amerïka, Azïya jäne Afrïkadan 64 mln ïmmïgrant köşip kelgen. Sol sebepti AQŞ-tı keýde ïmmïgranttar ultı dep ataýdı.
1 tamız 1790 jıldıñ 1 tamızında ötkizilgen alğaşqı xalıq sanağınıñ mälimeti boýınşa AQŞ-ta 3,9 mln adam turadı.
1915 j. bul körsetkiş 100 mln-ğa teñ boldı.
1967 jılı xalıq sanı 200 mln-nan asıp ketken.
2006 jıldıñ 17 qazanında xalıq sanağı boýınşa AQŞ-ta sağat7-46 300-mln-şı turğın twıldı.
2010 jılı säwir aýında soñğı ötkizilgen xalıq sanağınıñ mälimeti boýınşa AQŞ-ta 308 mïllïon 745 mıñ 538 adam turadı [12]. Bul körsetkiş aldıñğı 2000-şı jılı ötkizilgen sanağına qarağanda 9,7 %-ğa köbeýgen[12][13].
Amerïkalıqtar ağılşın tilinde söýleýdi, biraq söýlewinde jäne sözdik quramında özgeşelikter bar.
Medïcïna-sanïtarlıq jağdaýı
Medïcïnalıq kömekti negizinen jeke menşik därigerler körsetedi. Däriler men awrwxanadağı tösekterdiñ sanı edäwir bolğanımen, meddïcïnalıq kömek eñbekşiler buqarasına qımbatqa tüsedi. 1950 jıldarı xalıqtıñ medïcïnalıq kömekke ıjlma-jıl öz qaltasınan jumsaýtın şığını orta eseppen 10,2 mlrd dollar boldı. Al jergilikti jäne federaldı organdar 1,8mlrd dollar jumsağan. Medïcïnalıq aqısız kömekti mwnïcïpalïtetter men fïlantropïkalıq uýımdar az mölşerde kezdesedi. Memlekettik älewmettik qamsızdandırw mülde joq. Erikti qamsanzdırw qoğamı tek özderin qamsazdırğan adamdardıñ jarnası esebinen jumıs isteýdi. 1957 jılı medïcïnalıq kömektiñ barlıq türleri boýınşa 10 mln adam qamsızdandırıldı.
Mwzıkası
AQŞ mwzıkası 18-ğasırdıñ 2-jartısında türli ulttar mädenïyetiniñ toğıswı negizinde twıp, qalıptasa bastadı. Amerïkağa alğaş qonıstanwşılar Ewropa mwzıkasınıñ ğasırlar boýı qalıptasqan dästürin ala keldi. Jaña jerdi ïyegerwşilerdiñ is äreketi küres-tartıs afro-amerïkandıqtarımen, ala tura ündisterin mwzıkalıq falʹklorlarınıñ qaýnağan ortasında ötip jattı. Äsirese afro-amrïkandıqtardıñ şığarmaşılığı, şirkew gïmnderi men Mïssïsïpï jağalawınıñ lïrïkalıq änderi keñ taradı. Alaýda ağılşın şirkewiniñ keñ ïyeleri men bïlerdiñ ornına psalmalardıñ orındalwın talap etti. Biraq bul uzaqqa barğan joq. 18- ğasırda munda ewropalıqtar köbeýip, dünïyelik ömirlik mwzıka, Ewropalıq mwzıka aspaptarı keñ öris aldı. 1775-1783 jıldardağı täwelsizdik soğıs kezinde mwzıkalıq janr ülken qarqında damïdı. Amerïkanıñ tuñğış kompozïtorları F.Gopkïnson mne W.Bïllïngstiñ qaýratkerlik isi osı kezeñde bastaladı. Amerïka stïliniñ qalıptaswında «mïnstrler teatrı» ülken röl atqardı. AQŞ – köptegen ataqtı tulğalardıñ otanı. Sonıñ işinde asa körnekti sayasï qaýratkerler Bendjamïn Franklïn, Avraam Lïnkolʹn, Robert Fwlton, Tomas Édïson, Mark Tven jäne t.b. bar.
Meýramdar
| Merzim | Qazaqşa | Ağılşınşa | ||
|---|---|---|---|---|
| 1 qañtar | Jaña Jıl | New Year’s Day | ||
| Qañtardın 3-şi düýsenbisi | Martïn Lyuter Kïng küni | Martin Luther King, Jr. Day | ||
| Aqpannıñ 3-şi düýsenbisi | Prezïdent küni | Presidents' Day | Dj. Vaşïngtonnıñ twğan küni | |
| Mamırdıñ soñğı düýsenbisi | Umıtılmaýtın küni | Memorial Day | ||
| 4 şilde | Täwelsizdik küni | Independence Day | ||
| Qırküýektiñ 1-şi düýsenbisi | Eñbek küni | Labor Day | ||
| Qazannıñ 2-şi düýsenbisi | Kolwmb küni | Columbus Day | Amerïkanı aşqan küni | |
| 11 qaraşa | Ardager küni | Veterans Day | ||
| Qaraşanıñ 4-şi beýsenbisi | Alğıs aýtw küni | Thanksgiving Day | ||
| 25 jeltoqsan | Rojdestvo | Christmas |
Derekközder
- ↑ De-yure resmï tili joq. Keýbir ştattarda qosımşa ïspan tili (de-fakto), Lwïzïanada — francwz tili, Gavaýda — resmï — gavaý tili: OBB anıqtaması. Bastı derekközinen murağattalğan 28 mawsım 2012. (ağıl.)
- ↑ Nénsï Pelosï AQŞ ökilderi palatasınıñ spïkeri bolıp saýlandı Egemen Qazaqstan (30 qañtar 2019 jıl)
- ↑ United States (ağıl.). CIA — The World Factbook. Bastı derekközinen murağattalğan 28 mawsım 2012. Tekserildi, 21 säwir 2013.
- ↑ Population increases to July 1, 2018. U.S. Census Bureau.
- ↑ Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2016. U.S. Census Bureau. Tekserildi, 25 şilde 2017. The 2016 estimate is as of July 1, 2016. The 2010 census is as of April 1, 2010.
- ↑ a b Gross Domestic Product, Fourth Quarter and Annual 2018 (Initial Estimate). Bureau of Economic Analysis (BEA). Tekserildi, 28 aqpan 2019.
- ↑ a b World Economic Outlook Database, October 2018 – Report for Selected Countries and Subjects. International Monetary Fund (IMF). Tekserildi, 1 säwir 2018.
- ↑ 2018 Human Development Report. United Nations Development Programme (2018). Tekserildi, 14 qırküýek 2018.
- ↑ Atlas mïra, PKO «Kartografïya» federalʹnoý slwjbı geodezïï ï kartografïï Rossïï, Mäskew, 2005
- ↑ Atlas mïra, obzorno-geografïçeskïý, ÏPW RAN, OOO «WNÏÏNTEX», Mäskew, 2004. Bastı derekközinen murağattalğan 13 qırküýek 2012.
- ↑ Brïtannïka éncïklopedïyası, «United States. Bastı derekközinen murağattalğan 29 şilde 2012.». (ağıl.)
- ↑ a b [1]
- ↑ Lenta.ru: Amerïka: Stalï ïzvestnı pervıe ïtogï perepïsï naselenïya SŞA
 |
Ortaqqorda buğan qatıstı medïa sanatı bar: United States |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg){kind=small}
