اشىعۋ

اشىعۋ — تاعامنىڭ نە ونىڭ قۇراۋشىلارىنىڭ جوقتىعىنان نەمەسە جەتكىلىكسىزدىگىنەن، سونداي-اق تاعامنىڭ دۇرىس قورىتىلماۋىنان بولاتىن ورگانىيزمنىڭ جاعدايى. ا-دىڭ فىيزىيولوگىييالىق، پاتولوگىييالىق جانە ەمدىك تۇرلەرى بار. فىيزىيولوگىييالىق ا. اڭداردىڭ قىسقى ۇيقى ۋاقىتىندا، بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋ كەزىندە ت.ب. بولاتىن قالىپتى قۇبىلىس. پاتولوگىييالىق ا. تاماق ىشپەگەندە نەمەسە استىڭ قۇرامىندا كەيبىر زاتتار جەتىسپەگەندە، اس قورىتۋ جۇيەسىنىڭ قىزمەتى ناشارلاعاندا بولاتىن جاعداي. ەمدىك اشىعۋ سەمىزدىكتى ت.ب. اۋرۋلاردى تاعام قابىلداۋدى شەكتەۋ نەمەسە تولىعىمەن توقتاتۋ ارقىلى ەمدەۋ ٴتاسىلى رەتىندە قولدانىلادى. Aشتىقپەن ەمدەلۋ – فىيزىيولوگىييا، بىيوحىيمىييا، مەدىيتسىينا سالاسىنىڭ عالىمدارى تاراپىنان كوپ زەرتتەلگەن ٴارى بۇگىنگى كۇنى گەرمانىييا، اۆسترالىييا، جاپونىييا، اقش، رەسەي سەكىلدى بىرقاتار وركەنىييەتتى ەلدەر كەڭىنەن قولدانىپ وتىرعان وتە ٴتىيىمدى ەمدىك ٴتاسىل. زەرتتەۋشى گەربەرت شەلتون «اشتىق ٴتىپتى ٴومىرىڭىزدى دە قۇتقارىپ قالۋى مۇمكىن» دەسە، دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارى قازىرگى ۋاقىتتا عاسىر ىندەتى بولىپ وتىرعان «ىشكى ۋلانۋدى» (ەندوتوكسىيكوز) بولدىرمايتىن بىردەن-ٴبىر ەمنىڭ وسى اشتىق ەكەنىن ايتىپ دابىل قاعۋدا.

ەمدىك اشىعۋ

ول – بەلگىلى ٴبىر مەرزىم ارالىعىندا ٴىشىپ-جەۋدەن باس تارتۋ ارقىلى ەمدەلۋ ٴتاسىلى. اشتىقپەن ەمدەۋ «ارىلتۋ-دىييەتالىق تەراپىيياسى» (رازگرۋزوتشنو-دىييەتىيتشەسكايا تەراپىييا – ردت) رەتىندە مەدىيتسىينا عىلىمىنىڭ ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا قولدانىسقا ەنىپ كەتكەلى قاشان. عىلىمىي نەگىزى دە الدەقاشان دالەلدەنگەن. تىرشىلىك ىييەلەرىندە اۋىرىپ نە جارالانعاندا تاماققا تابەتى تارتپايتىن قاسىييەت بار ەكەندىگى بەلگىلى. وعان اعزاداعى ساقتانۋ تۇيسىگى ىيتەرمەلەيدى. وندايدا (جاي كەزدە اس قورىتۋعا جۇمسالاتىن) ومىرلىك قۋات جارالانعان ورىنعا شوعىرلانىپ، سول جەردى بارلىق زىيياندى زاتتاردان الاستايدى، دەنەنى تازارتادى. دەمەك، اشىعۋ ارقىلى اۋرۋدان ارىلۋ، دەنەنى ۋلى زاتتاردان تازارتۋ – و باستان بارلىق تىرشىلىك ىييەلەرىنە ٴتان قاسىييەت.

تارىيحى

اشتىقپەن ەمدەلۋدىڭ تارىيحى تەرەڭدە. بۇل ەمدەۋ ٴتاسىلىن وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىن كونە رىيم دارىگەرى اسكلەپىياد[۱] تا قولدانعان. گرەك ويشىلى پلۋتارح «ٴدارى ىشكەنشە ەكى كۇن اشىققانىم ارتىق» دەگەن ەكەن. اشتىقپەن ەمدەلۋدىڭ ارتىقشىلىعىن مويىندايتىن وسىعان ۇقساس دەرەكتەردى كونە ٴۇندى، قىتاي، جاپون جازبالارىنان دا كەزدەستىرۋگە بولادى. «كاببالا» دەپ اتالاتىن ەۆرەيلەردىڭ قۇپىييا عىلىمى مەن مىيستىيكالىق ٴپالساپاسى دا اشىعۋعا وڭ كوزقاراس تانىتۋدا. پىيفاگور (ب.ز.د. VI عاسىر) ٴوز شاكىرتتەرىنە ماتەماتىيكا مەن ٴپالساپا عىلىمىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەر الدىندا رۋحانىي تازارۋ ٴارى اقىل-وي زەرەكتىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ولاردان ۴۰ كۇن اشىعۋدى تالاپ ەتەتىن بولعان. ح-ٴحى عاسىردا شىعىستىڭ شاراپاتتى دارىگەرى ىيبن سىينا كوپتەگەن اۋرۋلاردى، اسىرەسە، شەشەك پەن مەرەزگە شالدىققانداردى اشتىقپەن ەمدەگەن. بۋددالار ٴوز الدىنا، ٴداۋىت پايعامبار كۇنارا اۋىز بەكىتسە، ىيسا مەن مۇسا پايعامبار ۴۰ كۇن ورازا ۇستاعان. ال، ىيسلام دىنىندە ۳۰ كۇندىك پارىز ورازا بار ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. وعان قوسىمشا، مۇحاممەد پايعامبار (س.ا.ۋ.) ٴار ايدىڭ ۱۴، ۱۵، ۱۶-سى كۇندەرى، سونداي-اق ٴار اپتانىڭ دۇيسەنبى، بەيسەنبى كۇندەرى ٴجىيى-ٴجىيى ۇزبەي ٴناپىل ورازا ۇستاعان. ٴارى ونى ۇمبەتىنە وسىييەت ەتكەن. پارسىنىڭ كۇنگە تابىنۋشىلارىنا ۵۰ كۇن بويى اشىعۋ تاڭسىق بولماعان. ٴتىپتى، ول ٴداستۇر ٴالى كۇنگە ٴۇندىستاندا دا بار. ماسەلەن، ٴۇندىستاننىڭ رۋحانىي كوسەمى ماحاتما گاندىي ٴجىيى-ٴجىيى ٴىشىپ-جەۋدەن تىيىلىپ تۇرۋدى ۇناتقان. گاندىي اشىعۋعا دەنەنى تازالاۋ مەن ەمدىك قانا ەمەس، رۋحانىي تازارۋ، سانا-سەزىمدى دامىتۋ تۇرعىسىنان دا باعا بەرگەن.

تۇرلەرى

اشىقتىرۋ ەمى سۋسىز، تاعامسىز جۇزەگە اسسا، وندا تولىق اشىعۋعا نەمەسە «قۇرعاق» تۇرىنە جاتادى. مەرزىمىنە قاراي ول مىناداي تۇرلەرگە بولىنەدى: قىسقا مەرزىمدى (۱-۳ كۇن، ٴبىر اپتا، ون كۇندىك)، ۇزاق مەرزىمدى (ٴبىر اي، ۴۰-۵۰ كۇندىك). وسى ۋاقىت ارالىعىندا دەنەنى بارلىق قالدىق اتاۋلىدان، ۋلى زاتتاردان تازارتۋ كوزدەلەدى.

اسەرى

اشىعۋ كەزىندە اعزا قانداي كۇي كەشەدى؟ اشىعۋ ناتىيجەسىندە ۆەنۋلانىڭ قىل تامىرلارمەن توعىسقان جەرىندە بوس قۋىس (ۆاكۋۋم) پايدا بولادى. ال، قىلتامىرلاردىڭ بوس قۋىسى ٴوز كەزەگىندە قان اينالىمىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى. ەندەشە، بوس قۋىس – ول كۇش دەگەن ٴسوز. ال، اشىعۋ – سول بوس قۋىستى جاساۋ ارقىلى ادام دەنەسىنىڭ تۇتاستاي قوزعاۋشى كۇشىن تۋدىرۋ.

ارىلتۋ-دىييەتالىق تەراپىيياسى دەنەنى تازارتۋ مەن ساۋىقتىرۋدىڭ ەڭ ٴتىيىمدى ٴتاسىلى بولىپ تابىلادى. سىرتتان تاماق قابىلداۋ دەرەۋ توقتاعان جاعدايدا، دەنە سول ۋاقىتقا دەيىن جىيناپ كەلگەن ىشكى قوسىمشا قورەگىن ىسكە قوسادى. بۇل كەزدە دەنەنىڭ بارلىق ٴبولۋ جۇيەلەرى مەن ىشكى سەكرەتسىييا بەزدەرى وتە قارقىندى جۇمىس ىستەيدى. ٴبىر عانا وكپەنىڭ وزىنەن گاز ٴتارىزدى ٴار ٴتۇرلى ۱۵۰-دەي ۋىت ٴبولىنۋى سونىڭ ايعاعى. ۆەگەتاتىيۆتى جۇيكە جۇيەسى جاندانادى، ادامنىڭ بەلسەندىلىگى ارتادى. بىيوحىيمىييالىق تۇرعىدا ماي مەن باۋىردىڭ گلىيكوگەن قوسىمشالارىنىڭ ىدىراۋى رەتتەلەدى، قان قۇرامى وزگەرەدى. قان اينالىمى مەن اس قورىتۋ جۇيەلەرى جاقسارادى.

اشىعۋدى دۇرىس ىسكە اسىرعان جاعدايدا ول ٴسىزدىڭ اعزاڭىزدى بارلىق كەرەكسىز ۋلى زاتتاردان تازارتىپ، دەنساۋلىعىڭىزدى شىڭدايدى، جاسۋشالاردى جاڭارتىپ، كۇش-قۋاتىڭىزدى ارتتىرادى. اشىعۋدى ٴتامامداردا بەلگىلەنگەن كورسەتكىشتەرگە سۇيەنۋ اسا ماڭىزدى. الايدا، كەيدە اشىعۋعا بولمايتىن جايتتار دا كەزدەسەدى. ونى دا ەسكەرگەن ٴجون.

اشىعۋعا بولمايتىن جاعدايلار

ەنتسەفالوپاتىييا (مىي جۇيەسىنىڭ السىرەۋى) انىقتالسا، قارتتىق شاق (۶۰ جاستان جوعارى)، دەنە السىرەگەن كەزدە، سوماتىيكالىق اۋرۋلاردىڭ قابىنعان كەزىندە، قانداي دا ٴبىر تۇردەگى قاتەرلى ىسىك بەلەڭ العاندا، جۇرەك ستەنوكاردىيياسىنا، جۇرەكتىڭ ىيشەمىييالىق اۋرۋلارىنا، جۇرەك پەن بۇيرەكتىڭ ورگانىيكالىق اۋرۋلارىنا، قان اينالىمى مەن تىنىس الۋدىڭ اسقىنعان جاعدايىندا، وتكىر قۇرت اۋرۋىنا (تۋبەركۋلەز)، باقشاڭكوز (زوب)، قان اۋرۋلارى، جۇقپالى پولىيارترىيتكە (برۋتسەللەز) شالدىققاندا.

جۇزەگە اسۋى

اشىعۋ ەمىن قابىلداۋ ەرەجەسىنىڭ ايتارلىقتاي قىيىندىعى جوق. بار بولعانى، سابىر ساقتاپ، اۋىزدى استان تىيا بىلسەڭىز جەتكىلىكتى. اشىعۋ كەزىندە تەك قانا دىيستىيللىيياتسىييالانعان (بۋلاندىرۋ ادىسىمەن) سۋ قابىلدانادى. قانشا ىشەم دەسە دە سۋ مولشەرى ناۋقاستىڭ ٴوز ەركىندە. الايدا، اعزاعا باسقا ەشقانداي تاعام قابىلدانباۋى ٴتىيىس. ماماندار ۇزاق مەرزىمدى اشىعۋعا تاۋەكەل ەتەردىڭ الدىندا اۋەلى قىسقا مەرزىمدى اشىعۋلاردى باستان وتكەرۋدىڭ پايدالى ەكەندىگىن ايتۋدا. اشىعۋ مىندەتتى تۇردە مامان ادامنىڭ باقىلاۋىمەن جۇزەگە اسۋى ٴتىيىس. نەگە دەسەڭىز، كەيدە العاشقى كۇندەردە-اق دەنەدەن ۋلى زاتتار وتە كوپ شىققان جاعدايدا اشىعۋدى ۇزۋگە تۋرا كەلەدى. ۇزاق مەرزىمدى اشىعۋ كەزىندە ارتىق قىيمىلعا بارماعان ٴجون. كوبىنە توسەكتە جاتىپ تىنىعىپ، تەلەدىيدار مەن رادىيودان باس تارتۋ كەرەك، ٴتىپتى اڭگىمەلەسۋدىڭ دە قاجەتى از. بىراق بۇل بويداعى كۇش-قۋاتتى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا بولماسا، بار تىرلىكتەن باس تارتىپ، تىرپ ەتپەي جاتىپ الۋ ەمەس. سونداي-اق، اشىعۋ كەزىندە ٴدارى قابىلداۋعا، تەمەكى تارتىپ، ٴسپىيرتتى ىشىمدىك ىشۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنادى. قايتا تازا اۋادا كوپ ٴجۇرۋ، جىلى ۆاننا قابىلداۋ، تازالىق كلىيزماسى مەن تىنىستاۋ جاتتىعۋلارىن جاساپ تۇرۋ پايدالى.

ٴبىر تاۋلىك اشتىقتى قالاي وتكەرۋگە ٴبولادى؟

ٴبىر تاۋلىكتىك اشتىق ەرتەڭگى استان ەرتەسى كۇنگى ەرتەڭگى اسقا دەيىن نەمەسە كەشكى استان ەرتەسى كۇنگى كەشكى اسقا دەيىن جۇزەگە اسادى. بۇل ۋاقىت ارالىعىندا دىيستىيللياتسىييالانعان سۋدان باسقا ەشقانداي تاعام قابىلدانبايدى. ۲۴ ساعاتتىق بۇنداي اشتىق كەزىندە دىيسستىيلياتسىييالانعان سۋ تولى كەسەگە ٴبىر شاي قاسىق لىيمون شىرىنىن نە شىناشاقتاي بال قوسۋ دەنەدەگى ۋلى زاتتاردىڭ ەرۋىن تەزدەتەدى. ول سىزگە كۇش بەرۋ ماقساتىندا ەمەس، قارا سۋدىڭ ٴتاتتى ٴدامىن كەلتىرۋ ٴارى شىرىشتى ۋلى زاتتاردىڭ ەرىپ، ٴسىزدىڭ تابىيعىي سۇزبەڭىز (فىيلتر) – بۇيرەكتەردەن جەڭىل وتۋىنە جاعداي جاساۋدان تۋىندايدى. اشىعۋ كەزىندە بۇيرەك وتە ۇلكەن قىزمەت اتقارادى. دىيستىيللىيياتسىييالانعان سۋ ٴىشۋ كەرەكتىگى دە سودان. قاي مەرزىمدىك بولماسىن اشىعۋ اياقتالعاندا ەڭ اۋەلى ۇگىتىلگەن ٴسابىز بەن تۋرالعان قىرىققاباتتان جاسالعان جاس كوكونىس سالاتىن جەۋ كەرەك. ول ىشەكتەردى وتە جاقسى تازالايدى. ىشەك-قارىن جولىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرادى. سالاتتان كەيىن بۇقتىرىلعان جاس قىزاناق سەكىلدى قۋىرىلعان كوكونىس تاعامىن جەگەن ٴجون. اشىعۋدى ەت، ٴسۇت، سىر، ماي، بالىق، جاڭعاق تۇرلەرىمەن اياقتاۋدىڭ جانە باستاۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگى قاتاڭ ەسكەرتىلەدى. اشىعۋ ەمى قابىلدانعاننان كەيىنگى العاشقى تاماق سالات نە قۋىرىلعان كوكونىس ٴونىمى بولۋى مىندەتتى. ەت سەكىلدى باسقا دا تاماق تۇرلەرى سودان كەيىن عانا بىرتىندەپ بارىپ قابىلدانادى.

قانداي اۋرۋلارعا ەم؟

اشتىقپەن ەمدەۋ پروفىيلاكتىيكالىق قۇرال رەتىندە كوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ الدىن الادى. انىعىراق ايتساق، مىنا اۋرۋلار: جۇرەك-تامىر اۋرۋلارىنا، اسقازان-ىشەك، بۋىن، تىنىس جۇيەلەرىنە، اللەرگىييا، ۲ تۇردەگى قانت دىيابەتى، جۇيكە جۇيەسى قىزمەتى بۇزىلۋىندا، تەرى اۋرۋلارىنا، پسىيحىيكالىق اۋىتقۋشىلىقتارعا، دىيسپەپسىييا، ٴىش قاتۋ، باۋىردىڭ قاتايۋى، سوقىرىشەكتىڭ قابىنۋى، باۋىر قابىنۋى (گەپاتىيت)، گاستروەنتەرىيت، رەۆماتىيزم، سەمىزدىك، شوربۋىن (ارترىيت)، دەمىكپە، جوعارعى قان قىسىمى، شەمەن (ۆوديانكا)، ىيشىياس، قويانشىق، ۇيقىسىزدىق، السىزدىك، سال اۋرۋىنىڭ بارلىق تۇرلەرى، باس اۋرۋلارى، باس ساقىيناسى، وكپە قابىنۋى، ارتىق سالماق، برونحىيت، وكپە قابىعى اۋرۋى (پلەۆرىيت)، بەزگەك، تونزىيللىيت، سۇزەك، تامىرلاردىڭ تۇينەلىپ كەڭەيۋى، قۇلاق اۋرۋلارى، قاتەرلى ىسىك، مىيقۇرت (مەنىينگىيت)، ادەنوىيدتار، جارىق (گرىجا)، ٴوت قابىنا تاس بايلانۋ، قۋىقتىڭ قابىنۋى (تسىيستىيت)، سوزىلمالى ٴىش ٴوتۋ، تىك ىشەك اۋرۋلارى، جۇيكە سال اۋرۋى، قانى ازدىق ت.ب.

اشىققان ادام باستاپقى ەكى كۇن عانا قىينالادى. ودان كەيىنگى كۇندەرى ٴوز-ٴوزىن جەڭىل سەزىنە باستايدى. ويتكەنى، ادام دەنەسىنىڭ سەزىنۋ قابىلەتى كۇشەيەدى. اشىعۋدىڭ بەسىنشى كۇنى ٴالسىن-ٴالسىن ادامدى تاماققا دەگەن تابەت تارتادى. كەيدە اشىققان ادامنىڭ تاماققا تىجىرىنا قارايتىن كەزى دە بولادى. تابىيعىي تابەت قايتا قالىپقا كەلگەنگە دەيىن اشتىق جەڭىل كۇيدە جالعاسىن تابا بەرەدى.

اشىققاندا اۋىزدا جاعىمسىز ٴىيىستىڭ پايدا بولىپ، ٴتىلدىڭ وڭەزدەنۋى، كەيدە تامىردىڭ سوعۋى ۱۲۰-عا دەيىن جىيىلەپ، كەيدە ۴۰-قا دەيىن ٴتۇسۋى، ٴجىيى قۇسۋ، باس اينالۋ، تۇكىرىكتىڭ جىينالىپ قالۋى، السىزدىك، تاماقتىڭ جىبىرلاۋى، توڭىپ-جاۋراۋ، از ۋاقىتقا ٴىش ٴوتۋ بەلگىلەرى ەشقانداي دا قاۋىپتى ەمەس. قايتا اعزانىڭ تولىقتاي تازالانۋىنىڭ كومەكشى كورىنىستەرى بولىپ تابىلادى.