Aşığw

Aşığw — tağamnıñ ne onıñ qurawşılarınıñ joqtığınan nemese jetkiliksizdiginen, sondaý-aq tağamnıñ durıs qorıtılmawınan bolatın organïzmniñ jağdaýı. A-dıñ fïzïologïyalıq, patologïyalıq jäne emdik türleri bar. Fïzïologïyalıq A. añdardıñ qısqı uýqı waqıtında, balıqtardıñ wıldırıq şaşw kezinde t.b. bolatın qalıptı qubılıs. Patologïyalıq A. tamaq işpegende nemese astıñ quramında keýbir zattar jetispegende, as qorıtw jüýesiniñ qızmeti naşarlağanda bolatın jağdaý. Emdik aşığw semizdikti t.b. awrwlardı tağam qabıldawdı şektew nemese tolığımen toqtatw arqılı emdew täsili retinde qoldanıladı. Aştıqpen emdelw – fïzïologïya, bïoxïmïya, medïcïna salasınıñ ğalımdarı tarapınan köp zerttelgen äri bügingi küni Germanïya, Avstralïya, Japonïya, AQŞ, Reseý sekildi birqatar örkenïyetti elder keñinen qoldanıp otırğan öte tïimdi emdik täsil. Zerttewşi Gerbert Şelton «Aştıq tipti ömiriñizdi de qutqarıp qalwı mümkin» dese, densawlıq saqtaw mamandarı qazirgi waqıtta ğasır indeti bolıp otırğan «işki wlanwdı» (éndotoksïkoz) boldırmaýtın birden-bir emniñ osı aştıq ekenin aýtıp dabıl qağwda.

Emdik aşığw

Ol – belgili bir merzim aralığında işip-jewden bas tartw arqılı emdelw täsili. Aştıqpen emdew «Arıltw-dïyetalıq terapïyası» (razgrwzoçno-dïyetïçeskaya terapïya – RDT) retinde medïcïna ğılımınıñ emdew-sawıqtırw ortalıqtarında qoldanısqa enip ketkeli qaşan. Ğılımï negizi de äldeqaşan däleldengen. Tirşilik ïyelerinde awırıp ne jaralanğanda tamaqqa täbeti tartpaýtın qasïyet bar ekendigi belgili. Oğan ağzadağı saqtanw tüýsigi ïtermeleýdi. Ondaýda (jaý kezde as qorıtwğa jumsalatın) ömirlik qwat jaralanğan orınğa şoğırlanıp, sol jerdi barlıq zïyandı zattardan alastaýdı, deneni tazartadı. Demek, aşığw arqılı awrwdan arılw, deneni wlı zattardan tazartw – o bastan barlıq tirşilik ïyelerine tän qasïyet.

Tarïxı

Aştıqpen emdelwdiñ tarïxı tereñde. Bul emdew täsilin osıdan eki mıñ jıl burın köne Rïm därigeri Asklepïad[1] ta qoldanğan. Grek oýşılı Plwtarx «Däri işkenşe eki kün aşıqqanım artıq» degen eken. Aştıqpen emdelwdiñ artıqşılığın moýındaýtın osığan uqsas derekterdi köne ündi, qıtaý, japon jazbalarınan da kezdestirwge boladı. «Kabbala» dep atalatın evreýlerdiñ qupïya ğılımı men mïstïkalıq pälsapası da aşığwğa oñ közqaras tanıtwda. Pïfagor (b.z.d. VI ğasır) öz şäkirtterine matematïka men pälsapa ğılımınıñ qır-sırın üýreter aldında rwxanï tazarw äri aqıl-oý zerektigin arttırw maqsatında olardan 40 kün aşığwdı talap etetin bolğan. X-Xİ ğasırda şığıstıñ şarapattı därigeri Ïbn Sïna köptegen awrwlardı, äsirese, şeşek pen merezge şaldıqqandardı aştıqpen emdegen. Bwddalar öz aldına, Däwit paýğambar künara awız bekitse, Ïsa men Musa paýğambar 40 kün oraza ustağan. Al, Ïslam dininde 30 kündik parız oraza bar ekeni bärimizge belgili. Oğan qosımşa, Muxammed paýğambar (s.a.w.) är aýdıñ 14, 15, 16-sı künderi, sondaý-aq är aptanıñ düýsenbi, beýsenbi künderi jïi-jïi üzbeý näpil oraza ustağan. Äri onı ümbetine ösïyet etken. Parsınıñ künge tabınwşılarına 50 kün boýı aşığw tañsıq bolmağan. Tipti, ol dästür äli künge Ündistanda da bar. Mäselen, Ündistannıñ rwxanï kösemi Maxatma Gandï jïi-jïi işip-jewden tıýılıp turwdı unatqan. Gandï aşığwğa deneni tazalaw men emdik qana emes, rwxanï tazarw, sana-sezimdi damıtw turğısınan da bağa bergen.

Türleri

Aşıqtırw emi swsız, tağamsız jüzege assa, onda tolıq aşığwğa nemese «qurğaq» türine jatadı. Merzimine qaraý ol mınadaý türlerge bölinedi: qısqa merzimdi (1-3 kün, bir apta, on kündik), uzaq merzimdi (bir aý, 40-50 kündik). Osı waqıt aralığında deneni barlıq qaldıq atawlıdan, wlı zattardan tazartw közdeledi.

Äseri

Aşığw kezinde ağza qandaý küý keşedi? Aşığw nätïjesinde venwlanıñ qıl tamırlarmen toğısqan jerinde bos qwıs (vakwwm) paýda boladı. Al, qıltamırlardıñ bos qwısı öz kezeginde qan aýnalımınıñ qozğawşı küşine aýnaladı. Endeşe, bos qwıs – ol küş degen söz. Al, aşığw – sol bos qwıstı jasaw arqılı adam denesiniñ tutastaý qozğawşı küşin twdırw.

Arıltw-dïyetalıq terapïyası deneni tazartw men sawıqtırwdıñ eñ tïimdi täsili bolıp tabıladı. Sırttan tamaq qabıldaw derew toqtağan jağdaýda, dene sol waqıtqa deýin jïnap kelgen işki qosımşa qoregin iske qosadı. Bul kezde deneniñ barlıq bölw jüýeleri men işki sekrecïya bezderi öte qarqındı jumıs isteýdi. Bir ğana ökpeniñ özinen gaz tärizdi är türli 150-deý wıt bölinwi sonıñ aýğağı. Vegetatïvti jüýke jüýesi jandanadı, adamnıñ belsendiligi artadı. Bïoxïmïyalıq turğıda maý men bawırdıñ glïkogen qosımşalarınıñ ıdırawı retteledi, qan quramı özgeredi. Qan aýnalımı men as qorıtw jüýeleri jaqsaradı.

Aşığwdı durıs iske asırğan jağdaýda ol sizdiñ ağzañızdı barlıq kereksiz wlı zattardan tazartıp, densawlığıñızdı şıñdaýdı, jaswşalardı jañartıp, küş-qwatıñızdı arttıradı. Aşığwdı tämamdarda belgilengen körsetkişterge süýenw asa mañızdı. Alaýda, keýde aşığwğa bolmaýtın jaýttar da kezdesedi. Onı da eskergen jön.

Aşığwğa bolmaýtın jağdaýlar

Éncefalopatïya (mï jüýesiniñ älsirewi) anıqtalsa, qarttıq şaq (60 jastan joğarı), dene älsiregen kezde, somatïkalıq awrwlardıñ qabınğan kezinde, qandaý da bir türdegi qaterli isik beleñ alğanda, jürek stenokardïyasına, jürektiñ ïşemïyalıq awrwlarına, jürek pen büýrektiñ organïkalıq awrwlarına, qan aýnalımı men tınıs alwdıñ asqınğan jağdaýında, ötkir qurt awrwına (twberkwlez), baqşañköz (zob), qan awrwları, juqpalı polïartrïtke (brwcellez) şaldıqqanda.

Jüzege aswı

Aşığw emin qabıldaw erejesiniñ aýtarlıqtaý qïındığı joq. Bar bolğanı, sabır saqtap, awızdı astan tıya bilseñiz jetkilikti. Aşığw kezinde tek qana dïstïllïyacïyalanğan (bwlandırw ädisimen) sw qabıldanadı. Qanşa işem dese de sw mölşeri nawqastıñ öz erkinde. Alaýda, ağzağa basqa eşqandaý tağam qabıldanbawı tïis. Mamandar uzaq merzimdi aşığwğa täwekel eterdiñ aldında äweli qısqa merzimdi aşığwlardı bastan ötkerwdiñ paýdalı ekendigin aýtwda. Aşığw mindetti türde maman adamnıñ baqılawımen jüzege aswı tïis. Nege deseñiz, keýde alğaşqı künderde-aq deneden wlı zattar öte köp şıqqan jağdaýda aşığwdı üzwge twra keledi. Uzaq merzimdi aşığw kezinde artıq qïmılğa barmağan jön. Köbine tösekte jatıp tınığıp, teledïdar men radïodan bas tartw kerek, tipti äñgimeleswdiñ de qajeti az. Biraq bul boýdağı küş-qwattı ünemdew maqsatında bolmasa, bar tirlikten bas tartıp, tırp etpeý jatıp alw emes. Sondaý-aq, aşığw kezinde däri qabıldawğa, temeki tartıp, spïrtti işimdik işwge qatañ tıýım salınadı. Qaýta taza awada köp jürw, jılı vanna qabıldaw, tazalıq klïzması men tınıstaw jattığwların jasap turw paýdalı.

Bir täwlik aştıqtı qalaý ötkerwge boladı?

Bir täwliktik aştıq erteñgi astan ertesi küngi erteñgi asqa deýin nemese keşki astan ertesi küngi keşki asqa deýin jüzege asadı. Bul waqıt aralığında dïstïllyacïyalanğan swdan basqa eşqandaý tağam qabıldanbaýdı. 24 sağattıq bundaý aştıq kezinde dïsstïlyacïyalanğan sw tolı kesege bir şaý qasıq lïmon şırının ne şınaşaqtaý bal qosw denedegi wlı zattardıñ erwin tezdetedi. Ol sizge küş berw maqsatında emes, qara swdıñ tätti dämin keltirw äri şırıştı wlı zattardıñ erip, sizdiñ tabïğï süzbeñiz (fïlʹtr) – büýrekterden jeñil ötwine jağdaý jasawdan twındaýdı. Aşığw kezinde büýrek öte ülken qızmet atqaradı. Dïstïllïyacïyalanğan sw işw kerektigi de sodan. Qaý merzimdik bolmasın aşığw ayaqtalğanda eñ äweli ügitilgen säbiz ben twralğan qırıqqabattan jasalğan jas kökönis salatın jew kerek. Ol işekterdi öte jaqsı tazalaýdı. İşek-qarın jolınıñ jumısın jandandıradı. Salattan keýin buqtırılğan jas qızanaq sekildi qwırılğan kökönis tağamın jegen jön. Aşığwdı et, süt, sır, maý, balıq, jañğaq türlerimen ayaqtawdıñ jäne bastawdıñ durıs emestigi qatañ eskertiledi. Aşığw emi qabıldanğannan keýingi alğaşqı tamaq salat ne qwırılğan kökönis önimi bolwı mindetti. Et sekildi basqa da tamaq türleri sodan keýin ğana birtindep barıp qabıldanadı.

Qandaý awrwlarğa em?

Aştıqpen emdew profïlaktïkalıq qural retinde köptegen awrwlardıñ aldın aladı. Anığıraq aýtsaq, mına awrwlar: jürek-tamır awrwlarına, asqazan-işek, bwın, tınıs jüýelerine, allergïya, 2 türdegi qant dïabeti, jüýke jüýesi qızmeti buzılwında, teri awrwlarına, psïxïkalıq awıtqwşılıqtarğa, dïspepsïya, iş qatw, bawırdıñ qatayuı, soqırişektiñ qabınwı, bawır qabınwı (gepatït), gastroénterït, revmatïzm, semizdik, şorbwın (artrït), demikpe, joğarğı qan qısımı, şemen (vodyanka), ïşïas, qoyanşıq, uýqısızdıq, älsizdik, sal awrwınıñ barlıq türleri, bas awrwları, bas saqïnası, ökpe qabınwı, artıq salmaq, bronxït, ökpe qabığı awrwı (plevrït), bezgek, tonzïllït, süzek, tamırlardıñ tüýnelip keñeyui, qulaq awrwları, qaterli isik, mïqurt (menïngït), adenoïdtar, jarıq (grıja), öt qabına tas baýlanw, qwıqtıñ qabınwı (cïstït), sozılmalı iş ötw, tik işek awrwları, jüýke sal awrwı, qanı azdıq t.b.

Aşıqqan adam bastapqı eki kün ğana qïnaladı. Odan keýingi künderi öz-özin jeñil sezine bastaýdı. Öýtkeni, adam denesiniñ sezinw qabileti küşeýedi. Aşığwdıñ besinşi küni älsin-älsin adamdı tamaqqa degen täbet tartadı. Keýde aşıqqan adamnıñ tamaqqa tıjırına qaraýtın kezi de boladı. Tabïğï täbet qaýta qalıpqa kelgenge deýin aştıq jeñil küýde jalğasın taba beredi.

Aşıqqanda awızda jağımsız ïistiñ paýda bolıp, tildiñ öñezdenwi, keýde tamırdıñ soğwı 120-ğa deýin jïilep, keýde 40-qa deýin tüswi, jïi qusw, bas aýnalw, tükiriktiñ jïnalıp qalwı, älsizdik, tamaqtıñ jıbırlawı, toñıp-jawraw, az waqıtqa iş ötw belgileri eşqandaý da qawipti emes. Qaýta ağzanıñ tolıqtaý tazalanwınıñ kömekşi körinisteri bolıp tabıladı.