اقپارات

"Wikipedia" ٴسوزىنىڭ بىينارلىق تۇردەگى ASCII كودى

اقپارات (لات. informatio — ٴتۇسىندىرۋ، مازمۇنداۋ) ۇعىمى كۇندەلىكتى ومىردەن باستاپ تەحنىيكالىق سالادا پايدالانىلاتىن كوپ ماعىنالى ۇعىم. جالپى العاندا بۇل ۇعىم شەكتەۋ، بايلانىس، باقىلاۋ، فورما، ىينسترۋكتسىييا، ٴبىلiٴم، ماعىنا، قۇرىلىم، بەينەلەۋ، سەزىنۋ تاعى باسقا ۇعىمدارمەن تىعىز بايلانىستى. كوپ ادام بۇل جايلى ٴبىلىم ٴداۋىرى نەمەسە ٴبىلىم قوعامى تۋدىرعان اقپارات ٴداۋىرى تۋرالى ايتا باستادى؛ اقپاراتتىق قوعام، اقپاراتتىق تەحنولوگىييالار، ٴتىپتى ىينفورماتىيكا، اقپارات عىلىمى جانە كومپيۋتەر عىلىمى نازارعا كوپ تۇسۋدە، ال “اقپارات” ٴسوزى بىلدىرە باستاعان ماعىنالارى ۇقىپسىز پايدالانىلۋدا.

اقپاراتتىڭ تارىيحى، انىقتامالارى

اقپارات - ادامنىڭ وزىنە قاراعاندا الدەقايدا كونە قۇبىلىس. تابىيعات الدەقاشان وسىمدىكتەر مەن ٴتىرى ورگانىيزمدەردە جۇمباقتالعان (كودتالعان) اقپاراتتى ٴوزىنىڭ دامۋ بارىسىندا بەرىپ وتىرعان. ال، جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ ٴتىلى اقپاراتقا باي. ادامدار وزدەرىنىڭ العاشقى قادامدارىنان باستاپ-اق اقپارات بەرۋ مەن ساقتاۋدىڭ جاڭا قۇرالدارىن ىزدەۋدە جانە تابۋدا. بۇعان جارتاستاعى سۋرەتتەر دە، "جازبالار عىيباداتحاناسىنداعى" ماييا وركەنىييەتىنىڭ ىييەروگلىيفتى تاقتالارى دا، ەجەلگى ەگىيپەتتىكتەردىڭ اباك تاستارى مەن جاسىرىن حابارلاردى جىبەرۋگە ارنالعان دىيسكىلەرى دە دالەل بولا الادى.

"اقپارات" تەرمىينى لاتىننىڭ ٴتۇسىندىرۋ، بايانداۋ، مالىمەت دەگەن ۇعىمداردى بىلدىرەتىن "informatio" سوزىنەن شىققان. بۇل تەرمىيننىڭ كەڭ تاراعانىنا قاراماستان، اقپارات تۇسىنىگى عىلىمداعى ەڭ كوپ پىكىرتالاس تۋدىرعان تۇسىنىكتەردىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە اقپارات تۇسىنىگىنىڭ ٴدال انىقتاماسى جوق، كوپتەگەن جاعدايلاردا ول ىينتۋىيتسىييالىق بولىپ كەلەدى جانە وعان ادام ارەكەتىنىڭ ٴار ٴتۇرلى سالالارىندا ٴار ٴتۇرلى ماعىنا بەرىلەدى.

اقپاراتتىڭ انىقتامالارىنىڭ كوپ بولۋى - بۇل تۇسىنىكتىڭ ماعىناسىن ٴتۇسىندىرۋدىڭ كۇردەلىلىگىمەن، ەرەكشەلىگىمەن جانە كوپ تۇرلىلىگىمەن بايلانىستى. قازىرگى كەزدە اقپارات تۇسىنىگىن ايقىنداۋدىڭ كەڭ تارالعان ٴۇش تەورىييالىق جولى بار. ولاردىڭ ارقايسىسى ونىڭ ماعىناسىن وزىنشە تۇسىندىرەدى.

ٴبىرىنشى تەورىييا (ك. شەنون) ساندىق-اقپاراتتىق تۇرعىدان تۇرعىدان قاراستىرادى دا، اقپاراتتى وقىيعانىڭ انىقتالماعاندىعىنىڭ (ەنتروپىييانىڭ) ولشەمى رەتىندە ايقىندايدى. اقپارات كولەمى، قانداي جاعدايدا بولماسىن، ونى الۋ ىقتىيمالدىلىعىنا تاۋەلدى: حابار نەعۇرلىم ىقتىيمال بولىپ تابىلسا، ونىڭ اقپاراتى سوعۇرلىم از بولادى. بۇل تەورىييا اقپاراتتىڭ ماعىنالىق جاعىن ەسكەرمەسە دە، حاباردى وڭتايلى كودتاۋ مەن اقپاراتتى ولشەۋگە نەگىز بولدى دا، بايلانىس تەحنىيكاسى مەن ەسەپتەۋىش تەحنىيكاسىندا وتە پايدالى بولىپ شىقتى. بۇدان باسقا، ول اقپاراتتىڭ جاڭالىعى، حاباردىڭ جەدەلدىگى سىيياقتى ماڭىزدى قاسىييەتتەرىن كورسەتۋ ٴۇشى وتە قولايلى اقپاراتتى وسى تۇرعىدان تۇسىنگەندە - بۇل انىقتالماعاندىقتىڭ الىنۋى نەمەسە مۇمكىن بالامالار جىيناعىنان تاڭداپ الۋ ناتىيجەسى.

اقپارات حات رەتىندە

اقپارات – قاراستىرىلاتىن جۇيە قالپى. حابار – زاتتانعان اقپارات. اقپارات جىبەرۋشىدەن قابىلداۋشىعا باعىتتالعان حاباردىڭ ساپاسى بولىپ تابىلادى. اقپارات ارقاشان بىرنارسە (پارامەتر ولشەمى، وقىيعانىڭ بولعانى، ت.ب.) تۋرالى. وسىلاي قاراستىرىلعان اقپارات ماعىناسى ۇقىپتى بولۋى شارت ەمەس. ول اقىيقات نەمەسە جالعان، ٴتىپتى ٴسۇيۋدىڭ داۋىسى بولۋى مۇمكىن. ٴتىپتى ٴۇزىلىستى شۋدىڭ بايلانىس ارناسىن تولتىرۋى، تۇسىنىسپەۋشىلىك اكەلۋ مۇمكىندىگى وسى ماعىناسى بويىنشا اقپارات بولىپ ەسەپتەلەدى. دەگەنمەن، جالپى ايتساق، اقپارات مولشەرى كوبەيگەن سايىن حابار دالىرەك بولادى. بۇل مودەل بەلگىلى جىبەرۋشى جانە كەم دەگەندە ٴبىر قابىلداۋشى بار دەپ ەسەپتەيدى. وسى مودەلدىڭ كوپتەگەن تولىقتىرمالارىندا جىبەرۋشى مەن كەم دەگەندە ٴبىر قابىلداۋشىنىڭ ورتاق ٴتىلى بارىن جورامالدايدى. اقپاراتتىڭ وزگەشە ماڭىزدى انىقتاماسى ونى قابىلداۋشى تۇسىنەتىندەي جىبەرۋشىدەن شىققان حابار دەپ انىقتايدى. بىراق، بەلگىلi جىبەرۋشى بولۋىن تالاپ ەتەتىن “اقپارات - حات” مودەلى اقپاراتتىڭ قورشاعان ورتادان، بايقاۋ، ولشەۋ، ت.ب. ارقىلى، الىناتىن نارسە بولۋى مۇمكىندىگىنە ٴمان بەرمەيدى. اقپارات ۇعىم رەتىندە كونتەكستىنە بايلانىستى كوپتەگەن ماعىنا بىلدىرەدى، دەگەنمەن ول ادەتتە ماعىنا، ٴبىلىم، تاپسىرما، بايلانىس، بەينەلەۋ، سەزىنۋ دەگەندەرمەن تىعىز بايلانىستى. قىسقا قايىرعاندا، قابىلدانعان جانە تۇسنىكتى حابار. دەرەك حاقىندا ايتىلسا، اقپارات دەپ الدەبىر ٴتۇيىن جاساۋعا بولاتىنداي اقىيقاتتار جىيىنتىعىن قاراستىرۋعا بولادى. وقۋ، تاجىرىيبە نەمەسە تاپسىرمالار ارقىلى اقپارات الىناتىندىقتان، ونىڭ ت.ب. تۇسىنىكتەمەلەرى بولۋى مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا اقپارات دەرەكتەردى وڭدەۋ، رەتتەۋ جانە ولاردى قابىلداۋشىعا جاڭا ٴبىلىم بولاتىنداي ۇيىمداستىرۋ ناتىيجەسى بولىپ تابىلادى. بايلانىس تەورىيياسى ناتىيجەنىڭ (شىعىستىڭ) انىقسىزدىعىنىڭ ساندىق ولشەمى بولىپ تابىلادى. مىسالعا، “مىڭداعان بىيتتەردەن تۇراتىن اقپارات” دەپ ايتا الامىز. بايلانىس تەورىيياسىندا ٴجىيى كلود شەننوننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى اقپارات ەنتروپىيياسى دەگەن ۇعىم پايدالانىلادى (تومەندە قارا). اقپاراتتىڭ كەلەسى ٴبىر ٴتۇرى فىيشەر (R.A. Fisher) ەنگىزگەن ۇعىم – فىيشەر اقپاراتى. بۇل ستاتىيستىيكانى باعالاۋ تەورىيياسىندا جانە جالپى عىلىمداردا پايدالانىلادى. بايقالمايتىن پارامەتر (unobserved) جايلى حاباردىڭ الىپ جۇرەتىن اقپارات مولشەرى فىيشەر اقپاراتى بولىپ تابىلادى. ونى جۇيەنى سىيپاتتايتىن ىقتىيمالدىق فۋنكتسىيياسى ىلىمىنەن ەسەپتەپ شىعۋعا بولادى. مىسالى، قالىپتى (normal) ىقتىيمالدىق فۋنكتسىيياسى بويىنشا فىيشەر اقپاراتى زاڭ variance كەرىسى بولىپ تابىلادى. ىقتىيمالدىق زاڭى تۋرالى ٴىلىمسىز فىيشەر اقپاراتى قالىپتى (normal) ىقتىيمالدىقپەن تارايتىن دەرەكتىڭ ەكىنشى مومەنتىنە كەرىسىنەن ەسەپتەۋگە بولادى. ٴتىپتى اقپارات پەن دەرەكتەر ٴبىر-بىرىمەن الماستىرىلىپ ٴجىيى قولدانىلاتىنىنا قاراماستان، ولار ەكى ٴتۇرلى ۇعىم. دەرەكتەر بايلانىسى جوق اقپاراتتار جىيناعى بولىپ تابىلادى جانە سايكەسىنشە وڭدەلمەيىنشە، پايداسىز بولىپ تابىلادى. وڭدەلۋ بارىسىندا ٴوزارا جەتەرلىكتەي بايلانىس تابىلسا، جانە ولاردىڭ ماڭىزى بار بولسا عانا ول اقپارات ساناتىنا اۋىسادى. سوندىقتان ٴجاي دەرەكتەر ٴتۇرلى ماقساتتارعا پايدالانىلۋى مۇمكىن. ياعنىي دەرەكتەر الدەبىر اقپارات قامتىلمايىنشا، جارامسىز بولادى.

اقپارات ەنتروپىيياسىن ولشەۋ

اقپاراتقا حابار رەتىندە قاراۋ ۱۹۴۸ جىلعى كلود شەننوننىڭ ايگىلى "بايلانىستىڭ ماتەماتىيكالىق تەورىيياسى" اتتى ماقالاسىنان كەيىن قالىپتاستى. ماقالا بايلانىس تەورىيياسىنىڭ نەگىزىن قالادى جانە اقپارات ۇعىمىنا تەحنىيكالىق ماعىنا بەرىپ قانا قويماي وعان مولشەرىن انىقتادى. ەگەر قۇرىلعى بىردەي ىقتىيمالدىقپەن N حاباردىڭ ٴبىرىن جىبەرسە، وندا “جىيىننان حابار تاڭدالعان كەزدەگى اقپارات مولشەرى” ەكى نەگىزدەگى لوگارىيفم N-گە تەڭ (بۇل مولشەر وزدىك-اقپارات دەپ اتالادى). سول ماقالادا شەننون بىلاي جالعاستىرادى: لوگارىيفم نەگىزىن تاڭداۋ اقپاراتتى ولشەۋ ولشەم بىرلىگىنە سايكەس كەلەدى. ەگەر نەگىزى ۲ بولسا ناتىيجەسىندە اقپارات بىرلiكتەرى بىينارلىق ساندار، نەمەسە قىسقاشا تيۋكىي (J. W. Tukey) ەنگىزگەن بىيتتەر بولار ەدى. ەكى بىرقالىپتى دارەجەسى بار قۇرىلىم، مىسالى – رەلە، ٴبىر بىيت اقپارات ساقتاي الادى. وسىنداي N قۇرىلىم N بىيت ساقتاي الادى…[۱] الگورىيتمدىك بايلانىس تەورىيياسى اقپاراتتى ولشەۋدىڭ قوسىمشا جولىن بەرەدى. قىسقاشا قايىرعاندا، بۇل ٴتاسىل اقپارات مازمۇنىن بەلگىلەر ٴتىزىمىنىڭ بولجامدىعىنا نەگىزدەپ ولشەيدى، نەمەسە باسقاشا ايتقاندا باعدارلاما ارقىلى ٴتىزىمدى ەسەپتەۋ قانشالىقتى وڭاي: ٴتىزىمنىڭ اقپارات مازمۇنى ەڭ قىسقا وسى ٴتىزىمدى ەسەپتەيتىن باعدارلامانىڭ بىيتتەر سانى بولىپ تابىلادى. تومەندەگى ٴتىزىمنىڭ الگورىيتمدىك ولشەمى وتە از بولار ەدى، ويتكەنى ول - وڭاي بولجاۋعا بولاتىن قۇرىلىم، جانە قۇرىلىم رەتىندە جالعاسقانىمەن ولشەمى وزگەرمەيدى. شەننون اقپاراتى ٴتىزىمنىڭ ٴار بەلگىسى ٴۇشىن، ولار ستاتىيستىيكالىق كەزدەيسوق بولعاندىقتان، ٴدال وسىنداي اقپارات ولشەمىن بەرەر ەدى، ال ٴار جاڭا بەلگى ولشەمىن ۇلكەيتەر ەدى. ۱۲۳۴۵۶۷۸۹۱۰۱۱۱۲۱۳۱۴۱۵۱۶۱۷۱۸۱۹۲۰۲۱ ادامدىق كوزقاراسپەن قاراعاندا ٴداستۇرلى اقپارات تەورىيياسى مەن الگورىيتمدىك اقپارات تەورىييالارىنىڭ شەكتەۋلەرى بار. مىسالعا، حابار مازمۇنى دەگەندە شەننون “ٴجىيى حابارلاردىڭ ٴمانى بار… بۇل بايلانىستىڭ سەمانتىيكالىق جاعى ىينجەنەرلىك ماسەلەلەرگە ماڭىزدى ەمەس. ماڭىزدى جاعى – ناقتىلى حاباردىڭ ىقتىيمال حابارلار جىيىنىنىڭ تاڭدالىپ الىنعان ٴبىرى بولعاندىعىندا” (ەكپىن تۇپنۇسقادان ساقتالعان). اقپارات تەورىيياسىندا سىيگنالدار پروتسەسستەردىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى، سۋبستانتسىييا ەمەس؛ ولار بىرنارسە ىستەيدى، ولاردىڭ ارنايى ٴمانى جوق. الگورىيتمدىك اقپارات تەورىيياسى مەن اقپارات تەورىيياسىن بىرگە پايدالانا وتىرىپ ەڭ كەزدەيسوق سىيگنال قالاي تارجىمەلەنسە دە ەڭ اۋقىمدى اقپاراتتى قامتىيدى، ٴارى سىعىلا دا المايدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلۋگە بولادى. مايكل رەددىي (Micheal Reddy) "ماتەماتىيكالىق تەورىييا 'سىيگنالدارى' 'الماسا الاتىن قۇرىلىمدار' دەپ بايقاعان. سىيگنالدا ەش حابار جوق، وندا تەك مۇمكىن بولاتىن حابارلار جىيىنىنان ٴبىر حاباردى تاڭداۋ قابىلەتى بار." اقپارات تەورىيياسىندا "جۇيە ٴار ىقتىيمال بولاتىن تاڭداۋمەن جۇمىس ىستەي الاتىنداي جوبالانۋ كەرەك، تەك تاڭدالعانمەن ەمەس، سەبەبى جوبالانۋ كەزەڭىندە ول حابار بەيمالىم بولعان ".

سىرتقى سىلتەمەلەر

• Semantic Conceptions of Information Review by Luciano Floridi for the Stanford Encyclopedia of Philosophy
• Principia Cybernetica entry on negentropy
• Fisher Information، a New Paradigm for Science: Introduction، Uncertainty principles، Wave equations، Ideas of Escher، Kant، Plato and Wheeler. This essay is continually revised in the light of ongoing research.
• How Much Information؟ ۲۰۰۳ an attempt to estimate how much new information is created each year (study was produced by faculty and students at the School of Information Management and Systems at the University of California at Berkeley.)