Aqparat

"Wikipedia" söziniñ bïnarlıq türdegi ASCII kodı

Aqparat (lat. informatio — tüsindirw, mazmundaw) uğımı kündelikti ömirden bastap texnïkalıq salada paýdalanılatın köp mağınalı uğım. Jalpı alğanda bul uğım şektew, baýlanıs, baqılaw, forma, ïnstrwkcïya, bilim, mağına, qurılım, beýnelew, sezinw tağı basqa uğımdarmen tığız baýlanıstı. Köp adam bul jaýlı Bilim däwiri nemese bilim qoğamı twdırğan Aqparat däwiri twralı aýta bastadı; aqparattıq qoğam, aqparattıq texnologïyalar, tipti ïnformatïka, aqparat ğılımı jäne kompʹyuter ğılımı nazarğa köp tüswde, al “aqparat” sözi bildire bastağan mağınaları uqıpsız paýdalanılwda.

Aqparattıñ tarïxı, anıqtamaları

Aqparat - adamnıñ özine qarağanda äldeqaýda köne qubılıs. Tabïğat äldeqaşan ösimdikter men tiri organïzmderde jumbaqtalğan (kodtalğan) aqparattı öziniñ damw barısında berip otırğan. Al, janwarlar men qustardıñ tili aqparatqa baý. Adamdar özderiniñ alğaşqı qadamdarınan bastap-aq aqparat berw men saqtawdıñ jaña quraldarın izdewde jäne tabwda. Buğan jartastağı swretter de, "Jazbalar ğïbadatxanasındağı" Maýya örkenïyetiniñ ïyeroglïfti taqtaları da, ejelgi egïpettikterdiñ abak tastarı men jasırın xabarlardı jiberwge arnalğan dïskileri de dälel bola aladı.

"Aqparat" termïni latınnıñ tüsindirw, bayandaw, mälimet degen uğımdardı bildiretin "informatio" sözinen şıqqan. Bul termïnniñ keñ tarağanına qaramastan, aqparat tüsinigi ğılımdağı eñ köp pikirtalas twdırğan tüsinikterdiñ biri bolıp tabıladı. Qazirgi kezde aqparat tüsiniginiñ däl anıqtaması joq, köptegen jağdaýlarda ol ïntwïcïyalıq bolıp keledi jäne oğan adam äreketiniñ är türli salalarında är türli mağına beriledi.

Aqparattıñ anıqtamalarınıñ köp bolwı - bul tüsiniktiñ mağınasın tüsindirwdiñ kürdeliligimen, erekşeligimen jäne köp türliligimen baýlanıstı. Qazirgi kezde aqparat tüsinigin aýqındawdıñ keñ taralğan üş teorïyalıq jolı bar. Olardıñ ärqaýsısı onıñ mağınasın özinşe tüsindiredi.

Birinşi teorïya (K. Şenon) sandıq-aqparattıq turğıdan turğıdan qarastıradı da, aqparattı oqïğanıñ anıqtalmağandığınıñ (éntropïyanıñ) ölşemi retinde aýqındaýdı. Aqparat kölemi, qandaý jağdaýda bolmasın, onı alw ıqtïmaldılığına täweldi: xabar neğurlım ıqtïmal bolıp tabılsa, onıñ aqparatı soğurlım az boladı. Bul teorïya aqparattıñ mağınalıq jağın eskermese de, xabardı oñtaýlı kodtaw men aqparattı ölşewge negiz boldı da, baýlanıs texnïkası men eseptewiş texnïkasında öte paýdalı bolıp şıqtı. Budan basqa, ol aqparattıñ jañalığı, xabardıñ jedeldigi sïyaqtı mañızdı qasïyetterin körsetw üşi öte qolaýlı Aqparattı osı turğıdan tüsingende - bul anıqtalmağandıqtıñ alınwı nemese mümkin balamalar jïnağınan tañdap alw nätïjesi.

Aqparat xat retinde

Aqparat – qarastırılatın jüýe qalpı. Xabar – zattanğan aqparat. Aqparat jiberwşiden qabıldawşığa bağıttalğan xabardıñ sapası bolıp tabıladı. Aqparat ärqaşan birnärse (parametr ölşemi, oqïğanıñ bolğanı, t.b.) twralı. Osılaý qarastırılğan aqparat mağınası uqıptı bolwı şart emes. Ol aqïqat nemese jalğan, tipti süyudiñ dawısı bolwı mümkin. Tipti üzilisti şwdıñ baýlanıs arnasın toltırwı, tüsinispewşilik äkelw mümkindigi osı mağınası boýınşa aqparat bolıp esepteledi. Degenmen, jalpı aýtsaq, aqparat mölşeri köbeýgen saýın xabar dälirek boladı. Bul modelʹ belgili jiberwşi jäne kem degende bir qabıldawşı bar dep esepteýdi. Osı modelʹdıñ köptegen tolıqtırmalarında jiberwşi men kem degende bir qabıldawşınıñ ortaq tili barın joramaldaýdı. Aqparattıñ özgeşe mañızdı anıqtaması onı qabıldawşı tüsinetindeý jiberwşiden şıqqan xabar dep anıqtaýdı. Biraq, belgili jiberwşi bolwın talap etetin “aqparat - xat” modeli aqparattıñ qorşağan ortadan, baýqaw, ölşew, t.b. arqılı, alınatın närse bolwı mümkindigine män bermeýdi. Aqparat uğım retinde kontekstine baýlanıstı köptegen mağına bildiredi, degenmen ol ädette mağına, bilim, tapsırma, baýlanıs, beýnelew, sezinw degendermen tığız baýlanıstı. Qısqa qaýırğanda, qabıldanğan jäne tüsnikti xabar. Derek xaqında aýtılsa, aqparat dep äldebir tüýin jasawğa bolatındaý aqïqattar jïıntığın qarastırwğa boladı. Oqw, täjirïbe nemese tapsırmalar arqılı aqparat alınatındıqtan, onıñ t.b. tüsiniktemeleri bolwı mümkin. Qalaý bolğanda da aqparat derekterdi öñdew, rettew jäne olardı qabıldawşığa jaña bilim bolatındaý uýımdastırw nätïjesi bolıp tabıladı. Baýlanıs teorïyası nätïjeniñ (şığıstıñ) anıqsızdığınıñ sandıq ölşemi bolıp tabıladı. Mısalğa, “mıñdağan bïtterden turatın aqparat” dep aýta alamız. Baýlanıs teorïyasında jïi Klod Şennonnıñ esimimen baýlanıstı aqparat éntropïyası degen uğım paýdalanıladı (tömende qara). Aqparattıñ kelesi bir türi Fïşer (R.A. Fisher) engizgen uğım – Fïşer aqparatı. Bul statïstïkanı bağalaw teorïyasında jäne jalpı ğılımdarda paýdalanıladı. Baýqalmaýtın parametr (unobserved) jaýlı xabardıñ alıp jüretin aqparat mölşeri Fïşer aqparatı bolıp tabıladı. Onı jüýeni sïpattaýtın ıqtïmaldıq fwnkcïyası iliminen eseptep şığwğa boladı. Mısalı, qalıptı (normal) ıqtïmaldıq fwnkcïyası boýınşa Fïşer aqparatı zañ variance kerisi bolıp tabıladı. Iqtïmaldıq zañı twralı ilimsiz Fïşer aqparatı qalıptı (normal) ıqtïmaldıqpen taraýtın derektiñ ekinşi momentine kerisinen eseptewge boladı. Tipti aqparat pen derekter bir-birimen almastırılıp jïi qoldanılatınına qaramastan, olar eki türli uğım. Derekter baýlanısı joq aqparattar jïnağı bolıp tabıladı jäne säýkesinşe öñdelmeýinşe, paýdasız bolıp tabıladı. Öñdelw barısında özara jeterlikteý baýlanıs tabılsa, jäne olardıñ mañızı bar bolsa ğana ol aqparat sanatına awısadı. Sondıqtan jäý derekter türli maqsattarğa paýdalanılwı mümkin. YAğnï derekter äldebir aqparat qamtılmaýınşa, jaramsız boladı.

Aqparat éntropïyasın ölşew

Aqparatqa xabar retinde qaraw 1948 jılğı Klod Şennonnıñ äýgili "Baýlanıstıñ Matematïkalıq Teorïyası" attı maqalasınan keýin qalıptastı. Maqala Baýlanıs teorïyasınıñ negizin qaladı jäne aqparat uğımına texnïkalıq mağına berip qana qoýmaý oğan mölşerin anıqtadı. Eger qurılğı birdeý ıqtïmaldıqpen N xabardıñ birin jiberse, onda “jïınnan xabar tañdalğan kezdegi aqparat mölşeri” eki negizdegi logarïfm N-ge teñ (Bul mölşer özdik-aqparat dep ataladı). Sol maqalada Şennon bılaý jalğastıradı: Logarïfm negizin tañdaw aqparattı ölşew ölşem birligine säýkes keledi. Eger negizi 2 bolsa nätïjesinde aqparat birlikteri bïnarlıq sandar, nemese qısqaşa Tyukï (J. W. Tukey) engizgen bïtter bolar edi. Eki birqalıptı därejesi bar qurılım, mısalı – rele, bir bït aqparat saqtaý aladı. Osındaý N qurılım N bït saqtaý aladı…[1] Algorïtmdik baýlanıs teorïyası aqparattı ölşewdiñ qosımşa jolın beredi. Qısqaşa qaýırğanda, bul täsil aqparat mazmunın belgiler tiziminiñ boljamdığına negizdep ölşeýdi, nemese basqaşa aýtqanda bağdarlama arqılı tizimdi eseptew qanşalıqtı oñaý: tizimniñ aqparat mazmunı eñ qısqa osı tizimdi esepteýtin bağdarlamanıñ bïtter sanı bolıp tabıladı. Tömendegi tizimniñ algorïtmdik ölşemi öte az bolar edi, öýtkeni ol - oñaý boljawğa bolatın qurılım, jäne qurılım retinde jalğasqanımen ölşemi özgermeýdi. Şennon aqparatı tizimniñ är belgisi üşin, olar statïstïkalıq kezdeýsoq bolğandıqtan, däl osındaý aqparat ölşemin berer edi, al är jaña belgi ölşemin ülkeýter edi. 123456789101112131415161718192021 Adamdıq közqaraspen qarağanda dästürli aqparat teorïyası men algorïtmdik aqparat teorïyalarınıñ şektewleri bar. Mısalğa, xabar mazmunı degende Şennon “Jïi xabarlardıñ mäni bar… bul baýlanıstıñ semantïkalıq jağı ïnjenerlik mäselelerge mañızdı emes. Mañızdı jağı – naqtılı xabardıñ ıqtïmal xabarlar jïınınıñ tañdalıp alınğan biri bolğandığında” (ekpin tüpnusqadan saqtalğan). Aqparat teorïyasında sïgnaldar processterdiñ böligi bolıp tabıladı, swbstancïya emes; olar birnärse isteýdi, olardıñ arnaýı mäni joq. Algorïtmdik aqparat teorïyası men aqparat teorïyasın birge paýdalana otırıp eñ kezdeýsoq sïgnal qalaý tärjimelense de eñ awqımdı aqparattı qamtïdı, äri sığıla da almaýdı degen tujırımğa kelwge boladı. Maýkl Reddï (Micheal Reddy) "matematïkalıq teorïya 'sïgnaldarı' 'almasa alatın qurılımdar' dep baýqağan. Sïgnalda eş xabar joq, onda tek mümkin bolatın xabarlar jïınınan bir xabardı tañdaw qabileti bar." Aqparat teorïyasında "jüýe är ıqtïmal bolatın tañdawmen jumıs isteý alatındaý jobalanw kerek, tek tañdalğanmen emes, sebebi jobalanw kezeñinde ol xabar beýmälim bolğan ".

Sırtqı siltemeler

• Semantic Conceptions of Information Review by Luciano Floridi for the Stanford Encyclopedia of Philosophy
• Principia Cybernetica entry on negentropy
• Fisher Information, a New Paradigm for Science: Introduction, Uncertainty principles, Wave equations, Ideas of Escher, Kant, Plato and Wheeler. This essay is continually revised in the light of ongoing research.
• How Much Information? 2003 an attempt to estimate how much new information is created each year (study was produced by faculty and students at the School of Information Management and Systems at the University of California at Berkeley.)