ٴبىلىم

ٴبىلىم (لات. scientia، اعىلش. knowledge، اراب.: علم‎) – ادامداردىڭ بەلگىلى ٴبىر جۇيەدەگى ۇعىمدارىنىڭ، دەرەكتەرى مەن پايىمداۋلارىنىڭ، ت.ب. جىيىنتىعى. ٴبىلىم ادامزات مادەنىييەتىنىڭ ەڭ اۋقىمدى ۇعىمدارىنىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. ول سانا، تانىم، وبيەكتىيۆتى الەم، سۋبيەكت، ويلاۋ، لوگىيكا، اقىيقات، پاراسات، عىلىمىي جانە ت.ب. كۇردەلى دە تەرەڭ ۇعىمدارمەن تىعىز بايلانىستا ٴارى سولار ارقىلى انىقتالادى. ٴبىلىم فىيلوسوفىييا مەن راتسىيونالدى ٴبىلىم پايدا بولعاننان كوپ بۇرىن دۇنىييەگە كەلگەن.

ٴمالىم تاقىرىپ، نەمەسە سۇراق تۋرالى سەنىمدى تانىم بولسا، ال ول تانىم الدەبىر ماقساتقا پايدالانۋعا جارامدى بولسا، وندا ونى ٴبىلىم دەپ اتايمىز. ول تاجىرىيبە جانە ويلاۋ ارقىلى ٴمالىم ٴىس تۋرالى جەتتىگىرەك ۇعىندىرادى، ونىڭ ماتەماتىيكالى جانە جۇيەلى تانىلۋىن عىلىم، تەحنىيكا، ونەر، فىيلوسوفىييا دەپ اتايمىز. ٴبىلىم زەرتتەۋ، كۇزەتۋ، تەكسەرۋ، وي تاجىرىيبەسىنەن، عىلىمىي تاجىرىيبەدەن وتكىزۋ ارقىلى قالىپتاسادى، رەتتەلۋ ارقىلى توپتاستىرىلادى. ادامنىڭ الدەنەنى تانۋى تەگى قانداي قۇبىلىس ەكەنى فىيلوسوفىييادا ەڭ كوپ تالقىلانعان كونە تاقىرىپتاردىڭ ٴبىرى، ودان ٴبىلىمتانۋ (Theory of Knowledge) كەلىپ شىقتى. ٴبىلىمنىڭ قولدانىلۋىنان ايتقاندا، ول ٴمالىم توپتىڭ ىيگىلىگىنە جارايدى، سونىمەن ول توپ قالعاندارىنا قاراعاندا ساۋاتتى بولىپ شىعادى. بىلىمگە سۇيەنگەن باسقارۋ مەن ورىنداۋ ٴىستىڭ ساپاسىن كوتەرەتىنى انىق.

بۇرىن ٴبىلىم از ساندى ادامنىڭ باسىرەسى قۇساپ سەزىنىلگەن. قازىر جالپىعا ورتاقتاستىرىلدى جانە كەز كەلگەن ادام ٴبىلىم الا الادى، ونى پايدالانىپ جوعارى ماقساتتارعا جەتە الادى. ٴبىلىم سىن كوزبەن قاراۋ ارقىلى دامىيدى، بىراق بۇل بىلىمگە جەككورىنىشپەن قاراۋ بولماۋعا ٴتىيىس.

ادامزات بالاسى اقىيقاتقا تالپىنادى، شىنايى پايدالى بىلىمگە تالپىنادى. ونىڭ شەگى قايدا اپاراتىن بەلگىسىز. "ٴبىلىم - كۇش" دەگەن ٴسوزدى ف.بەكون ايتقان، بىراق ول ادامزاتتى باقىتقا بولەيتىن جاقسى كۇش پە، الدە سورلاتاتىن، قۇرتاتىن جامان كۇش پە، بۇل تۋرالى دا تالاس كوپ. قازىرگى ٴبىلىمنىڭ بەتالىسى ٴارى سۇيىندىرەرلىك، ٴارى شوشىتارلىق. قازىر ادامزات ٴبىلىمنىڭ كەمشىلىگىن تۇزەتەتىن "جاسىل بىلىمگە" اۋىسىپ بارا جاتقانى بايقالادى.

ەجەلگى مادەنىييەتتە ٴبىلىم ادامنىڭ الەممەن جانە قاۋىمداستىق ىشىندەگى قاتىناستارىن رەتتەيتىن اڭىزدار، سالت-داستۇرلىك جارلىقتار مەن نورمالار، تىيىم سالۋلار پىشىمىندە بولدى. مۇندا ٴبىلىمدى ارۋاقتار، رۋحتار، اتا-بابالار، كەيىنىرەكتە، قۇدايلار سىيعا تارتقان قاسىييەتتى نارسە دەپ تۇسىنگەن. سوندىقتان ٴبىلىم قاۋىپ-قاتەرمەن بايلانىستى دەپ، ونىمەن تەك ادامداردىڭ ەرەكشە توبى – ٴدىنباسىلار، ٴدىنىي قىزمەتكەرلەر عانا شۇعىلدانعان. ەجەلگى مادەنىييەتتە ٴبىلىم مەن سەنىمنىڭ، اقىيقات پەن جالعان تۇسىنىكتىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق جوق. مۇندا قاسىييەتتى ٴبىلىم ۇستەمدىگى ٴابسوليۋتتى دەپ تانىلادى. ٴبىلىمنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسى مەن ٴمانى وتىرىقشى، تەحنىيكا-ۋربانىيستىك قوعام تىيپىنە وتۋگە بايلانىستى تۇبەگەيلى وزگەردى. قالا ادامى ٴوزىن كوپشىلىكپەن بىرگە تۇرۋ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىنىڭ ىييەسى، ٴبىلىمنىڭ جاراتۋشىسى مەن بىيلەۋشىسى دەپ سانادى. ٴبىلىمنىڭ ايرىقشا ٴپىشىمى رەتىندە راتسىيونالدى ٴبىلىم ىيدەالىن قالىپتاستىرعان فىيلوسوفىييا تۋىندادى. فىيلوسوفىييا اقىيقات پەن اقىيقات ەمەس ىلىمدەر ايىرماشىلىعىن ەنگىزىپ، دالەلدەۋدىڭ ايرىقشا تۇرلەرىن، نەگىزدەۋ مەن دالەلدەمەلىك ۇعىمداردى قالىپتاستىردى. فىيلوسوفىييا شەڭبەرىندە ايرىقشا ٴپان – اقىيقات ويلاۋ ەرەجەلەرى مەن زاڭدارىن قالىپتاستىراتىن لوگىيكا تۋىندادى. ٴبىلىم لوگىيكالىق ويلاۋدىڭ وبيەكتىسىنە، ماقساتى مەن مۇراتىنا اينالدى. وركەنىييەتتى قوعامدا ٴبىلىم بىيلىكپەن تۇتاسىپ، قوعامدى باسقارۋدىڭ قۇرالىنا اينالۋدا. ٴبىلىم الۋ تۇلعانىڭ قالىپتى الەۋمەتتەنۋىنىڭ جانە بىيلىك قۇرىلىمىنا ەنۋىنىڭ مىندەتتى شارتى بولىپ، ونىڭ قاجەتتىلىگىنەن ٴبىلىم بەرۋ ىينستىيتۋتتارى تۋىندادى. پلاتوننىڭ «بىيلەۋشى-فىيلوسوف» ىيدەالى – (ٴبىلىمدى ٴارى وعان ساي باسقارۋشى ەل باسى) قازىرگى «اقپاراتتىق قوعامدا» ٴوزىنىڭ كورىنىسىن تاپتى، ياعنىي بىيلىك ٴبىلىمنىڭ قازىرگى فورماسى – اقپاراتتى ىييەلەنۋ رەتىندە ايقىندالۋدا.

ٴبىلىم تۋرالى كەيبىر ٴايتىلىمدار

• Quinn (۱۹۹۶): ٴبىلىم دەگەنىمىز ارناۋلى ماماندار بويىنداعى قابىلەت بايلىعى، ول ناقتى ٴبىلىم، جوعارى قابىلەت، جۇيەلى تانىم، ٴوزىن جاسامپازدىققا جىگەرلەندىرۋ قاتارلىلاردىڭ بىرلىگى.
• Harris (۱۹۹۶): ٴبىلىم دەگەنىمىز اقپارات، مادەنىي جۇيە جانە ٴومىر تاجىرىيبەسىنىڭ جىيىنتىعى.
• Qunitas (۱۹۹۷): ٴبىلىم دەگەنىمىز كاسىپورىننىڭ ٴپىشىنسىز بايلىعى.
• Nonaka (۱۹۹۴): اقپار（message）ماعىناعا ىييە بولعان سوڭ اقپاراتقا（information） اينالادى، ال اقپارات جۇيلەنىپ رەتتەلگەن سوڭ شىنايى بىلىمگە（knowledge） اينالادى. ٴبىلىم ادامزاتتىڭ تانۋى مەن ۇيرەنۋىنىڭ جەمىسى.

بىلىمدىلىك

بىلىمدىلىك - تاجىرىيبەنى مەڭگەرگەن دامىعان تۇلعانىڭ ساپاسى، بۇل ارقىلى ول قورشاعان ورتادا بەيىمدەلۋگە، ونى قورعاۋ مەن بايىتۋعا، ول تۋرالى جاڭا ٴبىلىم الۋعا جانە بۇل ارقىلى ٴوزىن جەتىلدىرۋگە قابىلەتتى بولادى. بىلىمدىلىك ولشەمى بىلىمدەر جۇيەلىلىگى مەن ويلاۋ جۇيەلىلىگى بولىپ تابىلادى، بۇل ادامنىڭ وزدىگىنەن لوگىيكالىق پايىمداۋ ارقىلى بىلىمدەر جۇيەسىندەگى جەتىسپەگەن تۇيىندەردى قايتا قالپىنا كەلتىرە الاتىنىندا بايقالادى. "ٴبىلىم دەگەنىمىز جاتتالعان نارسەنىڭ ۇمىتىلعان كەزدەگى قالعانى" (ەجەلگى ناقىل ٴسوز).

قاراپايىم بىلىم

قاراپايىم ٴبىلىم - كۇندەلىكتى ومىردە كادىمگى مىنەزدى شاقىرىپ جىبەرەتىن ٴبىلىم. ٴشيۋتستىڭ ايتۋىنشا، ول تەلەفون قولدانۋ نەمەسە امانداسۋ سىيياقتى جاي ارەكەتتەردى ورىنداۋ رەتسەپتىنە ۇقساستىعى بار الەۋمەتتەنۋ ارقىلى قابىلدانعان بىرنەشە ۇلكەن ۇعىمداردان تۇرادى. ەتنومەتودولوگىييا بۇل ٴىلىمنىڭ الەۋمەتتىك ارەكەتتەردە قالاي قولدانىلاتىندىعىنا قاتىستى تاجىرىيبەلىك ويلاۋدى قاراستىرادى.

گلوبالدى بىلىم

گلوبالدى ٴبىلىم - وقۋشىلاردىڭ تۇسىنىگىن الەمدى ٴبىرتۇتاس ەتىپ قالىپتاستىرا قابىلداۋ. ٴبىلىمنىڭ تۇجىرىمداماسى، وقۋشىلاردىڭ ۋعىنا بىلۋگە باعىتتالعان. ياعنىي جەر بۇكىل جەر شارى تۇرعىندارعا ورتاق ٴۇي بولىپ كەلەدى، بارلىق ادامدار - ٴبىر جانۇيا جانە ٴار ادام ٴومىردى كۇرۋعا بەلسەنە قاتىسۋعا قابىلەتى بار، كوممۋنىيكاتسىييا ۇشتاسۋ، ٴتۇسىنىسۋ، ەمپاتىييا، مەيىر، ىنتىماقتاستىق، قىزمەتتەستىك گلوبالدى ٴبىلىمنىڭ ەڭ باستى تۇسىنىگى بولىپ كەلەدى.

پولىيتەحنىيكالىق بىلىم

پولىيتەحنىيكالىق ٴبىلىم - وقۋشىلاردى قازىرگى زامان ٴوندىرىسىن، قالدىقسىز جانە ەكولوگىييا جاعىنان تازا تەحنولوگىييالارىن ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىمەن تانىستىرۋعا، كومپيۋتەر تەحنىيكاسى مەن مەحانىيزاتسىييالانعان جانە اۆتوماتتاندىرىلعان ەڭبەكتىڭ قاراپايىم قازىرگى زامان جابدىعىندا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتۋگە بەتتەلگەن ٴبىلىم.

ٴبىلىم مودەلى

ٴبىلىم مودەلى - جالپى ماقساتتارى مەن ٴبىلىم مازمۇنى، وقۋ جوسپارلارى مەن باعدارلامالاردى جوبالاۋى، وقىتۋشىلار قىزمەتىن باسقارۋدىڭ جەكە ماقساتتارى، وقۋشىلاردى توپتاۋ مودەلدەرى، باقىلاۋ ادىستەرى مەن ەسەپ بەرۋى، وقىتۋ ٴۇردىسىن باعالاۋ امالدارى ەنەتىن ٴبىلىم جۇيەسى.

ٴبىلىم جۇيەسىنىڭ سىرتقى ٴورتاسى

ٴبىلىم جۇيەسىنىڭ سىرتقى ورتاسى - وسى نەمەسە وزگە ايماقتىڭ ٴبىلىم جۇيەسىنىڭ ىشكى سىيپاتتامالارىنا اسەرىن تىيگىزگەن ٴار ٴتۇرلى تابىيعات-رايلى، دەموگرافىييالىق، ەكولوگىييالىق، الەۋمەتتىك-ەكونومىيكالىق، ساياسىي فاكتورلاردىڭ جىيىنتىعى.

ٴبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى

ٴبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى - بەلگىلى دەڭگەيدەگى جانە باعىتتاعى ٴبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنى.

ٴبىلىم ٴۇردىسى

ٴبىلىم ٴۇردىسى - مەملەكەتتىك ٴبىلىم ستاندارتىنا سايكەس تۇلعانىڭ ٴبىلىم، تاربىييە جانە دامۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالعان، وقۋ-تاربىييە جانە وزدىگىنەن ٴبىلىم الۋ ۇردىستەرىنىڭ جىيىنتىعى.

ٴبىلىم تسەنزى

ٴبىلىم تسەنزى - ٴتىيىستى قۇجاتپەن راستالاتىن ٴبىلىمنىڭ بەلگىلى ٴبىر دەڭگەيى.

"ٴبىلىم"ٴباسپاسى

"ٴبىلىم" باسپاسى — جوعارى، ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتار، ادىستەمەلەر، عىلىمىي-تانىمدىق، انىقتامالىق ادەبىييەتتەر شىعاراتىن باسپا. ۱۹۹۳ جىلى ۲۵ قاراشادا قۇرىلعان. “ٴبىلىم” وقۋلىقتار، عىلىمىي-تانىمدىق، انىقتامالىق ادەبىييەتتەرمەن قاتار الەۋمەتتىك-ساياسىي ماڭىزى زور، وزەكتى تاقىرىپتى قامتىيتىن كىتاپتاردى ازىرلەيدى. باسپادان جىل سايىن ۴۰-قا جۋىق باسىلىم جارىق كورەدى.

سىلتەمەلەر

۱. «بiلiم تۋرالى زاڭ»

۲. «ٴبىلىم باسپاسى»

۳. "ٴبىلىم باسپاسى"