Bilim

Bilim (lat. scientia, ağılş. knowledge, arab.: علم‎) – adamdardıñ belgili bir jüýedegi uğımdarınıñ, derekteri men paýımdawlarınıñ, t.b. jïıntığı. Bilim adamzat mädenïyetiniñ eñ awqımdı uğımdarınıñ biri bolıp tabıladı. Ol sana, tanım, obʺyektïvti älem, swbʺyekt, oýlaw, logïka, aqïqat, parasat, ğılımï jäne t.b. kürdeli de tereñ uğımdarmen tığız baýlanısta äri solar arqılı anıqtaladı. Bilim fïlosofïya men racïonaldı bilim paýda bolğannan köp burın dünïyege kelgen.

Mälim taqırıp, nemese suraq twralı senimdi tanım bolsa, al ol tanım äldebir maqsatqa paýdalanwğa jaramdı bolsa, onda onı bilim dep ataýmız. Ol täjirïbe jäne oýlaw arqılı mälim is twralı jettigirek uğındıradı, onıñ matematïkalı jäne jüýeli tanılwın ğılım, texnïka, öner, fïlosofïya dep ataýmız. Bilim zerttew, küzetw, tekserw, oý täjirïbesinen, ğılımï täjirïbeden ötkizw arqılı qalıptasadı, rettelw arqılı toptastırıladı. Adamnıñ äldeneni tanwı tegi qandaý qubılıs ekeni fïlosofïyada eñ köp talqılanğan köne taqırıptardıñ biri, odan bilimtanw (Theory of Knowledge) kelip şıqtı. Bilimniñ qoldanılwınan aýtqanda, ol mälim toptıñ ïgiligine jaraýdı, sonımen ol top qalğandarına qarağanda sawattı bolıp şığadı. Bilimge süýengen basqarw men orındaw istiñ sapasın köteretini anıq.

Burın bilim az sandı adamnıñ bäsiresi qusap sezinilgen. Qazir jalpığa ortaqtastırıldı jäne kez kelgen adam bilim ala aladı, onı paýdalanıp joğarı maqsattarğa jete aladı. Bilim sın közben qaraw arqılı damïdı, biraq bul bilimge jekkörinişpen qaraw bolmawğa tïis.

Adamzat balası aqïqatqa talpınadı, şınaýı paýdalı bilimge talpınadı. Onıñ şegi qaýda aparatın belgisiz. "Bilim - küş" degen sözdi F.Békon aýtqan, biraq ol adamzattı baqıtqa böleýtin jaqsı küş pe, älde sorlatatın, qurtatın jaman küş pe, bul twralı da talas köp. Qazirgi bilimniñ betalısı äri süýindirerlik, äri şoşıtarlıq. Qazir adamzat bilimniñ kemşiligin tüzetetin "jasıl bilimge" awısıp bara jatqanı baýqaladı.

Ejelgi mädenïyette bilim adamnıñ älemmen jäne qawımdastıq işindegi qatınastarın retteýtin añızdar, salt-dästürlik jarlıqtar men normalar, tıýım salwlar pişiminde boldı. Munda Bilimdi arwaqtar, rwxtar, ata-babalar, keýinirekte, qudaýlar sıýğa tartqan qasïyetti närse dep tüsingen. Sondıqtan Bilim qawip-qatermen baýlanıstı dep, onımen tek adamdardıñ erekşe tobı – dinbasılar, dinï qızmetkerler ğana şuğıldanğan. Ejelgi mädenïyette Bilim men senimniñ, aqïqat pen jalğan tüsiniktiñ arasında aýırmaşılıq joq. Munda qasïyetti Bilim üstemdigi absolyutti dep tanıladı. Bilimniñ älewmettik märtebesi men mäni otırıqşı, texnïka-wrbanïstik qoğam tïpine ötwge baýlanıstı tübegeýli özgerdi. Qala adamı özin köpşilikpen birge turw erejeleri men normalarınıñ ïyesi, Bilimniñ jaratwşısı men bïlewşisi dep sanadı. Bilimniñ aýrıqşa pişimi retinde racïonaldı Bilim ïdealın qalıptastırğan fïlosofïya twındadı. Fïlosofïya aqïqat pen aqïqat emes ilimder aýırmaşılığın engizip, däleldewdiñ aýrıqşa türlerin, negizdew men däleldemelik uğımdardı qalıptastırdı. Fïlosofïya şeñberinde aýrıqşa pän – aqïqat oýlaw erejeleri men zañdarın qalıptastıratın logïka twındadı. Bilim logïkalıq oýlawdıñ obʺyektisine, maqsatı men muratına aýnaldı. Örkenïyetti qoğamda Bilim bïlikpen tutasıp, qoğamdı basqarwdıñ quralına aýnalwda. Bilim alw tulğanıñ qalıptı älewmettenwiniñ jäne bïlik qurılımına enwiniñ mindetti şartı bolıp, onıñ qajettiliginen Bilim berw ïnstïtwttarı twındadı. Platonnıñ «bïlewşi-fïlosof» ïdealı – (bilimdi äri oğan saý basqarwşı el bası) qazirgi «aqparattıq qoğamda» öziniñ körinisin taptı, yağnï bïlik Bilimniñ qazirgi forması – aqparattı ïyelenw retinde aýqındalwda.

Bilim twralı keýbir aýtılımdar

• Quinn (1996): Bilim degenimiz arnawlı mamandar boýındağı qabilet baýlığı, ol naqtı bilim, joğarı qabilet, jüýeli tanım, özin jasampazdıqqa jigerlendirw qatarlılardıñ birligi.
• Harris (1996): Bilim degenimiz aqparat, mädenï jüýe jäne ömir täjirïbesiniñ jïıntığı.
• Qunitas (1997): Bilim degenimiz käsiporınnıñ pişinsiz baýlığı.
• Nonaka (1994): aqpar（message）mağınağa ïye bolğan soñ aqparatqa（information） aýnaladı, al aqparat jüýlenip rettelgen soñ şınaýı bilimge（knowledge） aýnaladı. Bilim adamzattıñ tanwı men üýrenwiniñ jemisi.

Bilimdilik

Bilimdilik - täjirïbeni meñgergen damığan tulğanıñ sapası, bul arqılı ol qorşağan ortada beýimdelwge, onı qorğaw men baýıtwğa, ol twralı jaña bilim alwğa jäne bul arqılı özin jetildirwge qabiletti boladı. Bilimdilik ölşemi bilimder jüýeliligi men oýlaw jüýeliligi bolıp tabıladı, bul adamnıñ özdiginen logïkalıq paýımdaw arqılı bilimder jüýesindegi jetispegen tüýinderdi qaýta qalpına keltire alatınında baýqaladı. "Bilim degenimiz jattalğan närseniñ umıtılğan kezdegi qalğanı" (ejelgi naqıl söz).

Qarapaýım bilim

Qarapaýım bilim - kündelikti ömirde kädimgi minezdi şaqırıp jiberetin bilim. Şyuctiñ aýtwınşa, ol telefon qoldanw nemese amandasw sïyaqtı jaý äreketterdi orındaw receptine uqsastığı bar älewmettenw arqılı qabıldanğan birneşe ülken üğımdardan turadı. Étnometodologïya bul ilimniñ älewmettik äreketterde qalaý qoldanılatındığına qatıstı täjirïbelik oýlawdı qarastıradı.

Globalʹdı bilim

Globalʹdı bilim - oqwşılardıñ tüsinigin älemdi birtutas etip qalıptastıra qabıldaw. Bilimniñ tujırımdaması, oqwşılardıñ wğına bilwge bağıttalğan. yağnï jer bükil jer şarı turğındarğa ortaq üý bolıp keledi, barlıq adamdar - bir januya jäne är adam ömirdi kurwğa belsene qatıswğa qabileti bar, kommwnïkacïya uştasw, tüsinisw, émpatïya, meýir, ıntımaqtastıq, qızmettestik globalʹdı bilimniñ eñ bastı tüsinigi bolıp keledi.

Polïtexnïkalıq bilim

Polïtexnïkalıq bilim - oqwşılardı qazirgi zaman öndirisin, qaldıqsız jäne ékologïya jağınan taza texnologïyaların uýımdastırwdıñ negizgi ustanımdarımen tanıstırwğa, kompʹyuter texnïkası men mexanïzacïyalanğan jäne avtomattandırılğan eñbektiñ qarapaýım qazirgi zaman jabdığında jumıs istewdi üýretwge bettelgen bilim.

Bilim modeli

Bilim modeli - jalpı maqsattarı men bilim mazmunı, oqw josparları men bağdarlamalardı jobalawı, oqıtwşılar qızmetin basqarwdıñ jeke maqsattarı, oqwşılardı toptaw modelderi, baqılaw ädisteri men esep berwi, oqıtw ürdisin bağalaw amaldarı enetin bilim jüýesi.

Bilim jüýesiniñ sırtqı ortası

Bilim jüýesiniñ sırtqı ortası - osı nemese özge aýmaqtıñ bilim jüýesiniñ işki sïpattamalarına äserin tïgizgen är türli tabïğat-raýlı, demografïyalıq, ékologïyalıq, älewmettik-ékonomïkalıq, sayasï faktorlardıñ jïıntığı.

Bilim berw bağdarlaması

Bilim berw bağdarlaması - belgili deñgeýdegi jäne bağıttağı bilim berwdiñ mazmunı.

Bilim ürdisi

Bilim ürdisi - memlekettik bilim standartına säýkes tulğanıñ bilim, tärbïye jäne damw mäselelerin şeşwge bağıttalğan, oqw-tärbïye jäne özdiginen bilim alw ürdisteriniñ jïıntığı.

Bilim cenzi

Bilim cenzi - tïisti qujatpen rastalatın bilimniñ belgili bir deñgeýi.

"Bilim"baspası

"Bilim" baspası — joğarı, orta arnawlı oqw orındarına arnalğan oqwlıqtar, ädistemeler, ğılımï-tanımdıq, anıqtamalıq ädebïyetter şığaratın baspa. 1993 jılı 25 qaraşada qurılğan. “Bilim” oqwlıqtar, ğılımï-tanımdıq, anıqtamalıq ädebïyettermen qatar älewmettik-sayasï mañızı zor, özekti taqırıptı qamtïtın kitaptardı äzirleýdi. Baspadan jıl saýın 40-qa jwıq basılım jarıq köredi.

Siltemeler

1. «Bilim twralı zañ»

2. «Bilim baspası»

3. "Bilim baspası"