گەرمانىييا

گەرمانىييا فەدەراتىيۆتىك رەسپۋبلىيكاسى Bundesrepublik Deutschland
بايراق ەلتاڭبا
ۇران: «Einigkeit und Recht und Freiheit»
ٴانۇران: «نەمىستەردىڭ ولەڭى» (تىڭداۋ )
گەرمانىييانىڭ ورنالاسۋى (قارا-جاسىل): — ەۋروپادا (اشىق-جاسىل جانە قارا-سۇر) — ەۋروپالىق وداقتا (اشىق جاسىل)
تارىيحى
قۇرىلدى	۳ قازان ۱۹۹۰ جىل
مەملەكەتتىك قۇرىلىمى
رەسمىي ٴتىلى	نەمىسشە
ەلوردا	بەرلىين
ٴىرى قالالارى	گامبۋرگ، ميۋنحەن، كيولن
ۇكىمەت ٴتۇرى	فەدەراتىيۆتتىك پارلامەنتتىك رەسپۋبلىيكا
فەدەرالدى پرەزىيدەنت فەدەرالدى كانتسلەر	فرانك-ۆالتەر شتاينمايەر انگەلا مەركەل
گەوگرافىيياسى
جەر اۋماعى • بارلىعى • ٪ سۋ بەتى	الەم بويىنشا ۶۳ ورىن ۳۵۷ ۰۲۱ كم² ۲،۴۲ ٪
جۇرتى • ساراپ (۲۰۱۸) • ساناق • تىعىزدىعى	▲۸۳.۰۰۰.۰۰۰ ادام (۱۵-ٴشى) ۰،۴ ادام ۲۳۲ ادام/كم² (۳۷)
ەكونومىيكاسى
ٴجىو (اقت)  • قورىتىندى (۲۰۱۱)  • جان باسىنا شاققاندا	۳،۰۸۹ ترلن $ (۵-ٴشى) ۳۷ ۸۱۴  $ (۲۱-ٴشى)
ٴجىو (نومىينال)  • قورىتىندى (۲۰۰۹)  • جان باسىنا شاققاندا	۳،۲۳۵ ترلن $ ۳۹ ۴۴۲ $ (۱۹-شى)
ادىي (۲۰۱۱)	▲ ۰،۹۰۵ (وتە جوعارى) (۹-شى)
ەتنوحورونىيم	نەمىستەر
ۆاليۋتاسى	ەۋرو
قوسىمشا مالىمەتتەر
اۋە كومپانىيياسى	Lufthansa
ىينتەرنەت ۇيشىگى	.de
ISO كودى	DE
حوك كودى	GER
تەلەفون كودى	+۴۹
ۋاقىت بەلدەۋلەرى	+۱ (+۲ جازدا)

گەرمانىييا فەدەراتىيۆتىك رەسپۋبلىيكاسى (نەم. Bundesrepublik Deutschland — گەرمانىييا فەدەراتسىييالىق رەسپۋبلىيكاسى) — ورتالىق Eۋروپادا ۱۶ جەكە نە جارتىلاي تاۋەلسىز فەدەرالدىق جەرلەردەن تۇراتىن ەل. گەرمانىييا فەدەراتىيۆتىك رەسپۋبلىيكاسى - ورتالىق ەۋروپادا ورنالاسقان مەملەكەت. كەيبىر تۇركى تىلدەرىندە المانىييا بولىپ تا اتالادى. جەر اۋم. ۳۵۶،۹۶ مىڭ كۆادراتتىق كم. حالقى ۲۳۲ ملن. استاناسى ۱۹۹۱ جىلدان بەرلىين قالاسى (۳،۴۶ ملن.). حالقىنىڭ ۹۴ ٪-ٴى نەمىستەر (۱۹۹۸). رەسمىي ٴتىلى - نەمىس ٴتىلى. حالقىنىڭ كوپشىلىگى حرىيستىيان ٴدىنىنىڭ پروتەستانت جانە كاتولىيك تارماعىن ۇستانادى. گەرمانىييا ۱۶ ايماقتان (جەردەن) قۇرالعان فەدەراتىيۆتى رەسپۋبلىيكا. ٴار ايماقتىڭ ٴوز كونستىيتۋتسىيياسى، پارلامەنتى جانە ۇكىمەتى بار. فەدەرالدىك پرەزىيدەنت ارنايى شاقىرىلعان، بۋندەستاگ جانە لاندتاگتار (ٴار ايماقتىڭ پارلامەنتتەرى) مۇشەلەرىنىڭ بىردە سانىنان قۇرالعان فەدەرالدىك جىينالىستا ۵ جىل مەرزىمگە سايلانىپ وتىرادى. پرەزىيدەنت مەملەكەت باسشىسى رەتىندە حالىقار. جىيىندارعا قاتىسادى، شەت ەلدەرمەن كەلىسىمشارتتارعا قول قويادى، ەلشىلەردى، فەدەرالدىك سوتتاردى تاعايىندايدى، ت.ب. ەلدەگى اتقارۋشى بىيلىكتى فەدەرالدىك كانتسلەر جۇرگىزەدى. جوع. زاڭ شىعارۋشى ورگانى تەڭىزدىك، ال وڭت.-شىعىسىنىڭ كلىيماتى قوڭىرجاي-كونتىينتتىك بولىپ كەلەدى. قاڭتارداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا ۰، ال شىلدە ايىندا ۱۶ - ۱۷، وڭت-ندە ۲۰ - ۲۲. جاۋىن - شاشىننىڭ ورتاشا جىلدىق مولشەرى ۵۰۰ - ۶۰۰ مم، تاۋ بوكتەرلەرىندە ۱۰۰۰ - ۲۰۰۰ مم.

تارىيحى

گەرمانىييا جەرىن ادام بالاسى پالەولىيت داۋىرىندە-اق قونىستانا باستاعان. ب.ز.ب. ۳ - ۲ مىڭجىلدىقتا جەرگىلىكتى تۇرعىندار مال ش-مەن جانە ەگىنشىلىكپەن اينالىستى، ال ب.ز.ب. ۱ مىڭجىلدىقتا جەرگىلىكتى تەمىر قورىتۋدى مەڭگەردى. ب.ز.ب. ۱ عاسىردا رەيننىڭ باتىس جاعالاۋى رىيم ىيمپەرىيياسىنىڭ قول استانى ۹۶۲ ج. گەرمان كورول وتتون ٴى ٴرىيمدى جاۋلاپ الىپ، رىيم پاپاسى تاعىنا وتىردى. وسى كەزدەن باستاپ گەرمان كورولدەرى وزدەرىن "قاسىييەتتى رىيم ىيمپەرىيياسى" تاعىنىڭ مۇراگەرلەرى دەپ جارىييالادى. ۱۰۳۲ - ۳۴ ج. ىيپمەرىييا قۇرامىنا بۋرگۋندىييا كورولدىگى قوسىپ الىندى(ق. بۋرگاندار). كورولدىك ۱۱ ع-دىڭ ورتاسىنان باستاپ ساياسىي بىتىراڭقىلىقتى باستان كەشىردى. ۱۸ ع-عا دەيىن كورولدىكتى بىيلەۋشى ۱۷ اۋلەت اۋىستى. ۱۳ ع-دا كورولدىك قۇرامىنداعى كەيبىر كنيازدەر، اسىرەسە، ساكسون اۋلەتىنەن شىققان كنيازدەر (سەمسەر اسىنۋشىلار، تەۆتون ورگەرمان كنيازدىكتەرى ورتالىق بىيلىككە تۇتاس باعىنا قويمادى. فرانتسۋز ىيمپەراتورى ناپولەون ٴى اۆسترىييا مەن پرۋسىييانى تالقانداعاننان كەيىن (۱۸۰۶) "قاسىييەتتى رىيم ىيمپەرىيياسى" جويىلىپ، گەرمان كنيازدىكتەرىنىڭ بىتىراڭقىلىعى ٴارى قاراي جالعاستى. بۇل جاعداي گەرمانىييانىڭ الەۋم.-ەكون. دامۋىنا قاتتى بوگەت جاسادى. سوندىقتان گەرمان كنيازدەرى، سونڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن اۆسترىييا جانە پرۋسسىييا بىيلەۋشىلەرى ۇساق گەرمان مەملەكەتتەرىن ٴبىر ورتالىققا بىرىكتەرۋ ٴۇشىن ٴوزارا باسەكەلەستىككە تۇسە باستادى. فرانتسىييا تالقاندالعاننان كەيىىن ۱۸۱۵ ج. - قوس پالاتالى (بۋندەستاگ جانە بۋندەسرات) پارلامەنت. بۋندەسرات ايماق وكىلدەرىنەن قۇرالعان. اقشاسى - نەمىس ماركاسى. ۇلتتىق مەرەكەسى - گەرمان بىرلىگى كۇنى (۳ قازاڭ، ۱۹۹۰ج.، گەرمانىييا دەموكراتىييالىق رەسپۋبلىيكاسىنىڭ گەرمانىييا فەدەراتىيۆتىك رەسپۋبلىيكاسىنا كونستىيتۋتسىيياسى ۱۹۴۹ ج. قابىلدانعان.

ٴىرى قالالارى بونن (۲۹۷ مىڭ ادام)، گامبۋرگ (۱،۶ملن.)، ميۋنحەن (۱،۲ ملن.)، كەلن (۱ ملن-عا جۋىق)، ت.ب.

بۇگىنگى گەرمانىييا رەسپۋبلىيكاسىنىڭ ەلورداسى جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى ورنالاسقان جەرى — بەرلىين قالاسى بولىپ تابىلادى. ۸۲ ملن حالقى بار گەرمانىييا مەملەكەتى — ازىرشە ەۋروپاداعى حالقى سانىنان ەڭ ٴىرى مەملەكەت. ەۋروپا وداعىنىڭ ىرگە قابىرعاسىن قالاعان مەملەكەت ەۋروپانىڭ كوشباسشى مەملەكەتى مىندەتىن اتقارىپ وتىر.

دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسى

گەرمانىييادا دەنسالىق ساقتاۋ ٴىسى ۱۹۴۹ جىلى قۇرىلعان دەنساۋلىق ساقتاۋ مىينىيتىرلىگى باسقاردى. وندا بارلىق ەڭبڭەشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسىنا تەگىن مەدىيتسىينالىق كومەك كورسەتىلەدى. ۱۹۷۰ جىلى گەرمانىييادا ۱۹۰ مىڭ توسەكتىك ۶۲۶ اۋرۋحانا، ۴۵۲ پولىيكلىينىيكا، ۸۲۸ امبۋلاتورىييا، ۱۹۲ ايەلدەر كونسۋلتاتسىيياسى جۇمىس ىستەيدى. تۇراقتى جانە ماۋسىمدىق ياسلىيلەردەگى ورىننڭ سانى ۱۷۵ مىڭ عا جەتەدى. ۱۸ مىڭ ورىندا ۱۷۸ ساناتورىييلەر مەن كۋرورتتار جانە دەمالىس ورىندارى جۇمىس ىستەيدى. ۱۹۷۰ جىلى ۲۷،۳ مىڭ دارىگەر، ۷،۳ مىڭ ٴتىس دارىگەرى، ۲،۹ مىڭ فارماتسەۆتتەر مەن ۲۴۵ مىڭ ورتا ٴبىلىمدى مەدىيتسىينالىق قىزمەتكەر بولدى. وسىنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ مەدىيتسىينالىق جاعدايىن داقسارتتى. ۱۹۷۰ جىلى ٴار مىڭ ادامعا شاققاندا بالانىڭ تۋۋى ۱۹،۳، ادامنىڭ ٴولىمى، ۱۴،۱. ٴاربىر ٴىرى تۋعان بالادان ولگەنى ۱۸،۸ بولدى. ورتا ەسەپپەن ادام ٴومىر ۇزاقتىعى - ەرلەردە ۶۷،۸، ايەلدەردە ۷۳،۱ جاس. اۋرۋلاردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ كەزدەسەتىنى جۇرەك-قان تامىر سىرقاتى مەن قاتەرلى ىسىكتەر.

اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىسى

گەرمانىييا – فەدەراتىيۆتى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىسىنە قاراي ۱۶ جەردەن تۇرادى. نەگىزگى زاڭى – كونستىيتۋتسىيياسى ۱۹۴۹ جىلعى ۲۳ مامىردا قابىلدانعان. ەلدىڭ فەدەرالدىق پرەزىيدەنتى فەدەرالدىق جىينالىستا بەس جىل مەرزىمگە سايلانادى. قازىرگى فەدەرالدىق پرەزىيدەنتى كرىيستىيان ۆۋلف، ول ۲۰۱۰ جىلدىڭ ۲ شىلدەسىندە سايلانعان.

گەرمانىييا پارلامەنتى ەكى پالاتادان – بۋندەسرات (جوعارعى) جانە بۋندەستاگتان (تومەنگى) تۇرادى. بۋندەسراتتى جەر ۇكىمەتى وكىلدەرىنىڭ ۶۸ مۇشەسى قۇرايدى. ەگەر فەدەرالدىق پرەزىيدەنت بولماعان نەمەسە ول ٴوزىنىڭ مىندەتىن اتقارۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتقان جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ مىندەتى بۋندەسرات توراعاسىنا كوشەدى. ال بۋندەستاگ ٴتورت جىل مەرزىمگە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلانعان ۶۰۳ دەپۋتاتتان تۇرادى. اتقارۋشى بىيلىك – فەدەرالدىق ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا گەرماندىق بۋندەستاگتا ساي¬لانعان فەدەرالدىق كانتسلەر مەن فەدەرالدىق مىينىيسترلەر كىرەدى. فەدەرالدىق كانتسلەر مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى. المانىييا قازىرگى فەدەرالدىق كانتسلەرى – انگەلا مەركەل.

ساياسىي پارتىييالار

گەرمانىييا فەدەراتىيۆتى رەسپۋبلىيكاسىندا بىرقاتار ساياسىي پارتىييالار قىزمەت ەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە نەگىزگىلەرى، ياعنىي باسقا پارتىييالارعا قاراعاندا ىقپالى كۇشتى التى پارتىييانى بولە-جارا اتاعان ٴجون. رەتىنە قاراي اتايتىن بولساق، ۱۸۶۹ جىلى قۇرىلعان گەرمانىييا سوتسىيال-دەموكراتىييالىق پارتىيياسى؛ ۱۹۴۵ جىلى قۇرىلعان حرىيستىيان دەموكراتىييالىق وداعى. بۇل پارتىييانى فەدەرالدىق كانتسلەر انگەلا مەركەل باسقارادى. نەگىزگى ماقساتى – باتىس ەلدەرىمەن ىينتەگراتسىييا جاساۋ جانە الەۋمەتتىك نارىقتىق ەكونومىيكا. بۇدان كەيىنگىسى حرىيستىيان الەۋمەتتىك وداعى؛ ەركىن دەموكراتىييالىق پارتىيياسى؛ دەموكراتىييالىق سوتسىيالىيزم پارتىيياسى جانە ۱۹۹۰ جىلى قۇرىلعان “جاسىلدار” وداعى. ۲۰۰۲ جىلعى قىركۇيەكتە وتكەن بۋندەستاگ سايلاۋىندا ٴتىيىستى ۶۰۳ ورىننىڭ ۲۵۱-ٴىن گەرمانىييا سوتسىيال-دەموكراتىييالىق پارتىيياسى، ۲۴۸-ٴىن حرىيستىيان دەموكراتىييالىق وداعى مەن حرىيستىيان الەۋمەتتىك وداعى، ۵۵-ٴىن “جاسىلدار”، ۴۷-ٴسىن ەركىن دەموكراتىييالىق پارتىيياسى، ال ۲ ورىندى دەموكراتىييالىق سوتسىيالىيزم پارتىيياسى الدى.

ەكونومىيكاسى

گەرمانىييا ەكونومىيكاسى دامىعان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن الادى. نەگىزگى سالالارى ماشىينا جاساۋ، ەلەكتر تەحنىيكاسى، مەتاللۋرگىييا، حىيمىييا جانە فارماتسەۆتىيكا ونەركاسىبى، تاعى باسقا سالالار ەل ەكونومىيكاسىنىڭ وركەندەۋىنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار، كولىك ىينفراقۇرىلىمى ەرەكشە ماڭىزعا ىييە. ٴىرى ۱۳ اۋەجاي، ۶،۸ مىڭ شاقىرىمنان اساتىن ىشكى سۋ جولدارى كۇندىز-ٴتۇنى جۇمىس ىستەيدى. بۇعان سولتۇستىك تەڭىزدەگى گامبۋرگ پەن برەمەن، بالتىق تەڭىزىندەگى كىيل، ليۋبەك جانە روستوك تەڭىز پورتتارى قوسىلادى.

گەرمانىييانىڭ سىرتقى ساۋداداعى ارىپتەستەرىنە كەلسەك، ەڭ الدىندا فرانتسىييا تۇر. ودان سوڭ ىيمپورت بويىنشا نىيدەرلاند، ىيتالىييا، ۇلىبرىيتانىييا، اقش، ال ەكسپورت بويىنشا ۇلىبرىيتانىييا، ىيتالىييا، اقش جانە نىيدەرلاند كەلەدى.

گەرمانىييا بۇۇ مەن ەقىۇ-نىڭ جۇمىستارىنا بەلسەندى تۇردە قاتى¬سىپ ٴجۇر. ٴوز تاراپتارىنان بەدەلدى بۇل حالىقارالىق ۇيىمدارعا ايتارلىقتاي قارجى جانە كادر رەسۋرستارىن ٴبولىپ وتىرادى. سونداي-اق، گەرمانىييانىڭ الدىنا قويعان باسىم باعىتتارىنىڭ ٴبىرى – بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋ. ال گەرمانىييانىڭ ورتالىق ازىييا ەلدەرىنە بايلانىستى ۇستانعان ساياساتى ايقىن، ول – ەكونومىيكالىق سالالاردا مۇمكىندىگىنە قاراي ىنتىماقتاستىق جاساۋ.

كولىگى مەن ەكولوگىيياسى

گەرمانىييا سىرتقا ونىمدەر شىعارۋ جونىنەن دۇنىييە جۇزىندە ۲-ورىن الادى. قازىرگى زامانعى گەرمانىييانىڭ ەكونومىيكالىق قۋاتى مەن بايلىعىنىڭ نەگىزىن وڭدەۋشى ونەركاسىپ قۇرايدى. ونىڭ كوپشىلىك كاسىپورىندارى ەۋروپالىق اۋىر ىيندۋسترىييا ورتالىقتارىنىڭ ٴبىرى، ەلدىڭ باتىسىنداعى رۋرعا شوعىرلانعان. تۇرمىستىق تەحنىيكادان باستاپ زاۋىتتىق قۇرال- جابدىقتارعا دەيىنگى ٴار ٴتۇرلى تاۋارلار وندىرەتىن وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالاسىنا ەلدەگى جۇمىس كۇشىنىڭ ۲۵٪-ى قامتىلعان.

گەرمانىييا ونەركاسىبىنىڭ جەتەكشى سالالارىنا قارا جانە ٴتۇستى مەتاللۋرگىييا، ماشىينا جاساۋ، ەلەكتروندىق، حىيمىييالىق جانە مۇناي-حىيمىييا كاسىپورىندارى جاتادى. بۇل ونەركاسىپتىك ەل قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىنان قاتتى زارداپ شەگەدى. مىسالى، شۆارتسۆالدتاعى بۇكىل ورمانداردىڭ جارتىسى دەرلىك قىشقىل جاۋىندارمەن زاقىمدانعان. گەرمانىييا تابىيعاتتى قورعاۋمەن بايىپتى تۇردە اينالىسا باستاعان العاشقى باتىس ەلدەرىنىڭ ٴبىرى. قازىر "جاسىلدار" پارتىيياسىنىڭ وكىلدەرى گەرمان پارلامەنتى — بۋندەستاگتەگى كوپشىلىك ورىندى ىييەمدەنىپ وتىر. "جاسىلدار" پارتىيياسى مەن تابىيعات قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ قىسىمىمەن گەرمانىييا قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىنا باقىلاۋدى قاتال قولعا الىپ، اتوم ەلەكتر ستانتسىييالارىن جابا باستادى.

گەرمانىييا قۇرعاقتاعى، سۋ جانە اۋە كولىگىنىڭ تاماشا جۇيەسىنە ىييە. تاۋارلار مەن جولاۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى اۆتوجولدار ارقىلى تاسىلادى.

گەرمانىيياداعى جولداردىڭ جالپى ۇزىندىگى ۶۵۰ ۰۰۰ كم- دەن استام (ونىڭ ىشىندە اۆتوسترادا جولدارىنىڭ ۇزىندىعى ۱۱ ۴۰۰ كم). ەلدىڭ كوپتەگەن ٴىرى قالالارى ٴبىر-بىرىمەن ۲۸۰ كم \ caع جىلدامدىقپەن جۇرەتىن ICE ("ىينتەرسىيتىي — ەكسپرەسس") پويىزدارى قاتىنايتىن ۇشقىر تەمىر جولدار ارقىلى بايلانىسقان. ٴىرى قالالاردىڭ اراسىنداعى تۇراقتى اۆىيارەيستەر ٴبىر ساعاتتان ٴسال استام ۋاقىتتى الادى.

گەرمانىييانىڭ ٴىرى تەڭىز-ساۋدا فلوتى بار. بۇل فلوتتىڭ كەمەلەرى برەمەن جانە ەلدىڭ ٴتورتىنشى ٴىرى قالالىق اگلومەراتسىيياسى ٴارى نەگىزگى تەڭىز جانە وزەن پورتى — گامبۋرگ سىيياقتى پورتتاردان ٴار ٴتۇرلى باعىتتارعا اتتانادى.

تاعى قاراڭىز

گەرمانىييا اكىمشىلىك ٴبولىنىسى

• www.deutschland.de - زاماناۋىي گەرمانىييا تۋرالى كوپ ٴتىلدى پورتال