Germanïya

Germanïya Federatïvtik Respwblïkası Bundesrepublik Deutschland
Ülgi:İf-wikidata Ülgi:İf-wikidata Baýraq Eltañba
Uran: «Einigkeit und Recht und Freiheit»
Änuran: «Nemisterdiñ öleñi» (tıñdaw )
Germanïyanıñ ornalaswı (qara-jasıl): — Ewropada (aşıq-jasıl jäne qara-sur) — Ewropalıq odaqta (aşıq jasıl)
Tarïxı
Qurıldı	3 qazan 1990 jıl
Memlekettik qurılımı
Resmï tili	Nemisşe
Elorda	Berlïn
İri qalaları	Gambwrg, Myunxen, Kyolʹn
Ükimet türi	Federatïvttik Parlamenttik respwblïka
Federaldı prezïdent Federaldı kancler	Frank-Valʹter Ştaýnmaýer Angela Merkelʹ
Geografïyası
Jer awmağı • Barlığı • % sw beti	Älem boýınşa 63 orın 357 021 km² 2,42 %
Jurtı • Sarap (2018) • Sanaq • Tığızdığı	▲83.000.000 adam (15-şi) 0,4 adam 232 adam/km² (37)
Ékonomïkası
JİÖ (AQT)  • Qorıtındı (2011)  • Jan basına şaqqanda	3,089 trln $ (5-şi) 37 814  $ (21-şi)
JİÖ (nomïnal)  • Qorıtındı (2009)  • Jan basına şaqqanda	3,235 trln $ 39 442 $ (19-şı)
ADÏ (2011)	▲ 0,905 (öte joğarı) (9-şı)
Étnoxoronïm	Nemister
Valyutası	Ewro
Qosımşa mälimetter
Äwe kompanïyası	Lufthansa
Ïnternet üýşigi	.de
ISO kodı	DE
XOK kodı	GER
Telefon kodı	+49
Waqıt beldewleri	+1 (+2 jazda)

Germanïya Federatïvtik Respwblïkası (nem. Bundesrepublik Deutschland — Germanïya Federacïyalıq Respwblïkası) — Ortalıq Ewropada 16 jeke ne jartılaý täwelsiz federaldıq jerlerden turatın el. Germanïya Federatïvtik Respwblïkası - ortalıq Ewropada ornalasqan memleket. Keýbir türki tilderinde Almanïya bolıp ta ataladı. Jer awm. 356,96 mıñ kvadrattıq km. Xalqı 232 mln. Astanası 1991 jıldan Berlïn qalası (3,46 mln.). Xalqınıñ 94 %-i nemister (1998). Resmï tili - nemis tili. Xalqınıñ köpşiligi xrïstïan dininiñ protestant jäne katolïk tarmağın ustanadı. Germanïya 16 aýmaqtan (jerden) quralğan federatïvti respwblïka. Är aýmaqtıñ öz konstïtwcïyası, parlamentı jäne ükimeti bar. Federalʹdik prezïdent arnaýı şaqırılğan, bwndestag jäne landtagtar (är aýmaqtıñ parlamentteri) müşeleriniñ birde sanınan quralğan federalʹdik jïnalısta 5 jıl merzimge saýlanıp otıradı. Prezïdent memleket basşısı retinde xalıqar. jïındarğa qatısadı, şet eldermen kelisimşarttarğa qol qoyadı, elşilerdi, federalʹdik sottardı tağaýındaýdı, t.b. Eldegi atqarwşı bïlikti federalʹdik kancler jürgizedi. Joğ. zañ şığarwşı organı teñizdik, al oñt.-şığısınıñ klïmatı qoñırjaý-kontïnttik bolıp keledi. Qañtardağı ortaşa temperatwra 0, al şilde aýında 16 - 17, oñt-nde 20 - 22. Jawın - şaşınnıñ ortaşa jıldıq mölşeri 500 - 600 mm, taw bökterlerinde 1000 - 2000 mm.

Tarïxı

Germanïya jerin adam balası paleolït däwirinde-aq qonıstana bastağan. B.z.b. 3 - 2 mıñjıldıqta jergilikti turğındar mal ş-men jäne eginşilikpen aýnalıstı, al b.z.b. 1 mıñjıldıqta jergilikti temir qorıtwdı meñgerdi. B.z.b. 1 ğasırda Reýnniñ batıs jağalawı Rïm ïmperïyasınıñ qol astanı 962 j. german korolʹ Otton İ Rïmdi jawlap alıp, Rïm papası tağına otırdı. Osı kezden bastap german korolʹderi özderin "Qasïyetti Rïm ïmperïyası" tağınıñ muragerleri dep jarïyaladı. 1032 - 34 j. ïpmerïya quramına Bwrgwndïya korolʹdigi qosıp alındı(q. Bwrgandar). Korolʹdik 11 ğ-dıñ ortasınan bastap sayasï bıtırañqılıqtı bastan keşirdi. 18 ğ-ğa deýin korolʹdikti bïlewşi 17 äwlet awıstı. 13 ğ-da korolʹdik quramındağı keýbir knyazʹder, äsirese, Sakson äwletinen şıqqan knyazʹder (Semser asınwşılar, Tevton orgerman knyazʹdikteri ortalıq bïlikke tutas bağına qoýmadı. Francwz ïmperatorı Napoleon İ Avstrïya men Prwsïyanı talqandağannan keýin (1806) "Qasïyetti Rïm ïmperïyası" joýılıp, german knyazʹdikteriniñ bıtırañqılığı äri qaraý jalğastı. Bul jağdaý Germanïyanıñ älewm.-ékon. damwına qattı böget jasadı. Sondıqtan german knyazʹderi, sonñ işinde eñ aldımen Avstrïya jäne Prwssïya bïlewşileri usaq german memleketterin bir ortalıqqa birikterw üşin özara bäsekelestikke tüse bastadı. Francïya talqandalğannan keýiin 1815 j. - qos palatalı (bwndestag jäne bwndesrat) parlament. Bwndesrat aýmaq ökilderinen quralğan. Aqşası - nemis markası. Ulttıq merekesi - German birligi küni (3 qazañ, 1990j., Germanïya Demokratïyalıq Respwblïkasınıñ Germanïya Federatïvtik Respwblïkasına Konstïtwcïyası 1949 j. qabıldanğan.

İri qalaları Bonn (297 mıñ adam), Gambwrg (1,6mln.), Myunxen (1,2 mln.), Kelʹn (1 mln-ğa jwıq), t.b.

Bügingi Germanïya Respwblïkasınıñ elordası jäne memlekettik qurılımdarı ornalasqan jeri — Berlïn qalası bolıp tabıladı. 82 mln xalqı bar Germanïya memleketi — äzirşe Ewropadağı xalqı sanınan eñ iri memleket. Ewropa Odağınıñ irge qabırğasın qalağan memleket Ewropanıñ köşbasşı memleketi mindetin atqarıp otır.

Densawlıq saqtaw isi

Germanïyada densalıq saqtaw isi 1949 jılı qurılğan Densawlıq saqtaw mïnïtirligi basqardı. Onda barlıq eñbñeşiler men olardıñ otbasına tegin medïcïnalıq kömek körsetiledi. 1970 jılı Germanïyada 190 mıñ tösektik 626 awrwxana, 452 polïklïnïka, 828 ambwlatorïya, 192 äýelder konswlʹtacïyası jumıs isteýdi. Turaqtı jäne mawsımdıq yaslïlerdegi orınnñ sanı 175 mıñ ğa jetedi. 18 mıñ orında 178 sanatorïýler men kwrorttar jäne demalıs orındarı jumıs isteýdi. 1970 jılı 27,3 mıñ däriger, 7,3 mıñ tis därigeri, 2,9 mıñ farmacevtter men 245 mıñ orta bilimdi medïcïnalıq qızmetker boldı. Osınıñ barlığı xalıqtıñ medïcïnalıq jağdaýın daqsarttı. 1970 jılı är mıñ adamğa şaqqanda balanıñ twwı 19,3, adamnıñ ölimi, 14,1. Ärbir iri twğan baladan ölgeni 18,8 boldı. Orta eseppen adam ömir uzaqtığı - erlerde 67,8, äýelderde 73,1 jas. Awrwlardıñ işinde eñ köp kezdesetini jürek-qan tamır sırqatı men qaterli isikter.

Äkimşilik-awmaqtıq bölinisi

Germanïya – federatïvti memleket bolıp tabıladı. Äkimşilik-awmaqtıq bölinisine qaraý 16 jerden turadı. Negizgi zañı – konstïtwcïyası 1949 jılğı 23 mamırda qabıldanğan. Eldiñ federaldıq prezïdenti Federaldıq jïnalısta bes jıl merzimge saýlanadı. Qazirgi Federaldıq prezïdenti Krïstïan Vwlʹf, ol 2010 jıldıñ 2 şildesinde saýlanğan.

Germanïya parlamenti eki palatadan – Bwndesrat (joğarğı) jäne Bwndestagtan (tömengi) turadı. Bwndesrattı jer ükimeti ökilderiniñ 68 müşesi quraýdı. Eger federaldıq prezïdent bolmağan nemese ol öziniñ mindetin atqarwdı merziminen burın toqtatqan jağdaýda memleket basşısınıñ mindeti Bwndesrat törağasına köşedi. Al Bwndestag tört jıl merzimge jasırın dawıs berw arqılı saýlanğan 603 depwtattan turadı. Atqarwşı bïlik – federaldıq ükimettiñ quramına germandıq Bwndestagta saý¬lanğan Federaldıq kancler men federaldıq mïnïstrler kiredi. Federaldıq kancler memlekettiñ işki jäne sırtqı sayasatınıñ negizgi bağıttarın aýqındaýdı. Almanïya qazirgi Federaldıq kancleri – Angela Merkelʹ.

Sayasï partïyalar

Germanïya Federatïvti Respwblïkasında birqatar sayasï partïyalar qızmet etedi. Olardıñ işinde negizgileri, yağnï basqa partïyalarğa qarağanda ıqpalı küşti altı partïyanı böle-jara atağan jön. Retine qaraý ataýtın bolsaq, 1869 jılı qurılğan Germanïya Socïal-demokratïyalıq partïyası; 1945 jılı qurılğan Xrïstïan demokratïyalıq odağı. Bul partïyanı Federaldıq kancler Angela Merkelʹ basqaradı. Negizgi maqsatı – Batıs elderimen ïntegracïya jasaw jäne älewmettik narıqtıq ékonomïka. Budan keýingisi Xrïstïan älewmettik odağı; Erkin demokratïyalıq partïyası; Demokratïyalıq socïalïzm partïyası jäne 1990 jılı qurılğan “Jasıldar” odağı. 2002 jılğı qırküýekte ötken Bwndestag saýlawında tïisti 603 orınnıñ 251-in Germanïya Socïal-demokratïyalıq partïyası, 248-in Xrïstïan demokratïyalıq odağı men Xrïstïan älewmettik odağı, 55-in “Jasıldar”, 47-sin Erkin demokratïyalıq partïyası, al 2 orındı Demokratïyalıq socïalïzm partïyası aldı.

Ékonomïkası

Germanïya ékonomïkası damığan elderdiñ aldıñğı qatarınan orın aladı. Negizgi salaları maşïna jasaw, élektr texnïkası, metallwrgïya, xïmïya jäne farmacevtïka önerkäsibi, tağı basqa salalar el ékonomïkasınıñ örkendewine qomaqtı üles qosıp keledi. Sonımen qatar, kölik ïnfraqurılımı erekşe mañızğa ïye. İri 13 äwejaý, 6,8 mıñ şaqırımnan asatın işki sw joldarı kündiz-tüni jumıs isteýdi. Buğan Soltüstik teñizdegi Gambwrg pen Bremen, Baltıq teñizindegi Kïlʹ, Lyubek jäne Rostok teñiz porttarı qosıladı.

Germanïyanıñ sırtqı sawdadağı äriptesterine kelsek, eñ aldında Francïya tur. Odan soñ ïmport boýınşa Nïderland, Ïtalïya, Ulıbrïtanïya, AQŞ, al éksport boýınşa Ulıbrïtanïya, Ïtalïya, AQŞ jäne Nïderland keledi.

Germanïya BUU men EQIU-nıñ jumıstarına belsendi türde qatı¬sıp jür. Öz taraptarınan bedeldi bul xalıqaralıq uýımdarğa aýtarlıqtaý qarjı jäne kadr reswrstarın bölip otıradı. Sondaý-aq, Germanïyanıñ aldına qoýğan basım bağıttarınıñ biri – BUU Qawipsizdik Keñesine müşe bolw. Al Germanïyanıñ Ortalıq Azïya elderine baýlanıstı ustanğan sayasatı aýqın, ol – ékonomïkalıq salalarda mümkindigine qaraý ıntımaqtastıq jasaw.

Köligi men ékologïyası

Germanïya sırtqa önimder şığarw jöninen dünïye jüzinde 2-orın aladı. Qazirgi zamanğı Germanïyanıñ ékonomïkalıq qwatı men baýlığınıñ negizin öñdewşi önerkäsip quraýdı. Onıñ köpşilik käsiporındarı ewropalıq awır ïndwstrïya ortalıqtarınıñ biri, eldiñ batısındağı Rwrğa şoğırlanğan. Turmıstıq texnïkadan bastap zawıttıq qural- jabdıqtarğa deýingi är türli tawarlar öndiretin öñdewşi önerkäsip salasına eldegi jumıs küşiniñ 25%-ı qamtılğan.

Germanïya önerkäsibiniñ jetekşi salalarına qara jäne tüsti metallwrgïya, maşïna jasaw, élektrondıq, xïmïyalıq jäne munaý-xïmïya käsiporındarı jatadı. Bul önerkäsiptik el qorşağan ortanıñ lastanwınan qattı zardap şegedi. Mısalı, Şvarcvalʹdtağı bükil ormandardıñ jartısı derlik qışqıl jawındarmen zaqımdanğan. Germanïya tabïğattı qorğawmen baýıptı türde aýnalısa bastağan alğaşqı batıs elderiniñ biri. Qazir "jasıldar" partïyasınıñ ökilderi german parlamenti — bwndestagtegi köpşilik orındı ïyemdenip otır. "Jasıldar" partïyası men tabïğat qorğaw uýımdarınıñ qısımımen Germanïya qorşağan ortanıñ jağdaýına baqılawdı qatal qolğa alıp, atom élektr stancïyaların jaba bastadı.

Germanïya qurğaqtağı, sw jäne äwe köliginiñ tamaşa jüýesine ïye. Tawarlar men jolawşılardıñ köpşiligi avtojoldar arqılı tasıladı.

Germanïyadağı joldardıñ jalpı uzındıgı 650 000 km- den astam (onıñ işinde avtostrada joldarınıñ uzındığı 11 400 km). Eldiñ köptegen iri qalaları bir-birimen 280 km \ cağ jıldamdıqpen jüretin ICE ("Ïntersïtï — Ékspress") poýızdarı qatınaýtın uşqır temir joldar arqılı baýlanısqan. İri qalalardıñ arasındağı turaqtı avïareýster bir sağattan säl astam waqıttı aladı.

Germanïyanıñ iri teñiz-sawda flotı bar. Bul flottıñ kemeleri Bremen jäne eldiñ törtinşi iri qalalıq aglomeracïyası äri negizgi teñiz jäne özen portı — Gambwrg sïyaqtı porttardan är türli bağıttarğa attanadı.

Tağı qarañız

Germanïya äkimşilik bölinisi

• www.deutschland.de - Zamanawï Germanïya twralı köp tildi portal