Därwmen

Därwmen.

Därwmen — adam men janwarlardıñ tirşiligine, olardıñ ağzasındağı zat almaswdıñ birqalıptı bolwı üşin az mölşerde öte qajetti bïologïyalıq aktïvti organïkalıq qospalar. Därwmen (latınşa vita – tirşilik jäne amïn) twralı ilimniñ negizin 1880 jılı orıs därigeri Nïkolaý Lwnïn saldı. 1912 jılı polyak därigeri Kazïmej Fwnk sol kezge deýin jasalğan täjirïbeler nätïjesin qorıtındılap, ğılımğa därwmen termïnin engizdi. Därwmen nemese vïtamïn - salıstırmalı qurılısı kürdeli emes jäne ärtürlı tabïğatı bar tömengi molekwlyarlı organïkalıq qosılıstardıñ tobı. Bul jïındı xïmïyalıq tabïğatı boýınşa organïkada biriktiriledi, olardıñ ortaq qasïyeti geterotroftılarmen azıq türinde tutınatınında. Avtotroftı ağzalar da därwmenge muqtaj bolıp keledi, degenmen olar därwmendi sïntez jolımen ne tikeleý qorşağan ortadan aladı.

Tağamdar quramında (nemese qorşağan ortada)därwmender sanı aýtarlıqtaý köp emes bolğandıtan, olar mïkronwtrïyent bolıp tabıladı. Därwmender qatarına ädette mïkroélementter men almastırılmaýtın amïn qışqıldarı jatqızılmaýdı.

Därwmenderdi zertteýtin ilim vïtamïnologïya dep ataladı.

Därwmenderdiñ köbisi kofermentter bolıp tabıladı. Därwmenderdiñ köpşiligi fermentterdiñ negizgi quramdas böligi bolıp tabıladı. Ağzada üzdiksiz jürip jatatın xïmïyalıq reakcïyalar, mısalı, işken tağamnıñ, mal azığınıñ ıdırap, qorıtılwı, fermentterdiñ qızmetine baýlanıstı. Tağamnıñ quramında därwmen jetkiliksiz bolsa, adam är türli awrwğa şaldığadı. Al därwmendi (äsirese, A jäne D därwmenderin) şamadan tıs köp qabıldaw ağzanıñ wlanwına (gïpervïtamïnoz) soqtıradı. Ol köbinese, jas balalarda jïi kezdesedi. Qazir barlıq därwmenderdi swda erïtin därwmen, maýda erïtin därwmen jäne därwmen tektes zattar dep böledi.

Därwmenniñ mal üşin de mañızı zor. Mal azığında därwmen jetkiliksiz bolsa, maldıñ önimi tömendeýdi, olar jüdep, är türli awrwlarğa şaldığadı. Mal azığında A, D, E, K därwmenderi jetkilikti mölşerde bolwı qajet. Mısalı, A därwmeni jetispegen jağdaýda sïır ne bïye köz awrwına şaldığadı, süti kemïdi, sondaý-aq olar qısır qalwı, iş tastawı mümkin. Malğa qajetti därwmen balawsa şöpte, joñışqada, sürlengen şöpterde, tağıda basqa boladı. Qısta adärwmenozğa şaldıqqan, tağıda basqa türli jağdaýlarmen jüdegen malğa därwmen koncentrattarın, säbiz, balıq maýı, tağıda basqa därwmeni mol azıq berw kerek. Mal azığındağı därwmen mölşerin köbeýtw üşin arnaýı därwmen preparattarı men qurğaq aşıtqılar şığarıladı.

Qunarlı tağamdar

Därwmen jetispewşilik, avïtamïnoz – kündelikti işetin tağamda därwmenderdiñ jetispewinen, olardıñ boýğa siñwiniñ buzılwınan ne därwmen sïntezdelwiniñ tejelwinen twatın awrwlar. Eger adam ünemi därwmeni az, birıñğaý tağammen (konservilengen, keptirilgen, rafïnadtalğan) tamaqtansa, ağzağa, negizinen kömirswlar (qant, tağı da basqa) ğana tüsip, aqwız ben maýlar az tüsse, al kökönis pen jemis-jïdekter müldem bolmasa därwmen jetispewşilik damïdı. Sondaý-aq azıq-tülik durıs saqtalmasa nemese olardan sapasız tağam daýındalsa, azıq-tülik quramındağı därwmender buzıladı. Mısalı, quramında nïkotïn qışqılı (RR därwmeni) az dändi daqıldarmen ğana qorektenw pellagra awrwına, al qawızı alınğan kürişpen jäne öte untaqtalğan bïdaý unınan jasalğan nanmen ğana tamaqtanw berï-berï sırqatına äkelwi mümkin.

Tağamda därwmenderdiñ jetkiliksiz bolwı, adam ağzasın älsiretedi. Mundaý jağdaýdı gïpovïtamïnoz dep ataýdı. Oğan awa raýınıñ qolaýsız jağdaýı, awası las jerde uzaq waqıt jumıs istew, sondaý-aq gastrït, asqazan isigi, gelʹmïntoz, lyamblïoz, tağı da basqa awrwlar sebep boladı. Därwmen jetispewşilik bolğanda ağzada zat almasw procesi buzılıp, onıñ juqpalı awrwlarğa qarsı turw qabileti naşarlaýdı. Sondaý-aq, adamnıñ köñil-küýi küýzeliske uşırağanda, awa-raýınıñ qubılmalı kezeñderinde, äýelderdiñ jüktiligi ne säbïin emizwi, tağı da basqa jağdaýlarda ağzada därwmen jetispewşilik artadı. Mundaý jağdaýda därigerge qaralıp, arnawlı därwmender qabıldap, kökönis pen jemisterdi köbirek paýdalanw qajet. Därwmen jetispewşilik jäne gïpovïtamïnoz janwarlarda da boladı. Mal avïtamïnozben, köbinese köktemde awıradı. Därwmen jetispewşilikten analıq mal qısır qaladı, töl naşar ösedi. Mısalı, V därwmeni jetispegen jağdaýda qus polïnevrïtpen, şoşqa pellagramen awıradı. D därwmeni jetispese, töl qatpa boladı, iri mal süýek awrwına şaldığadı.

Därwmenderdiñ toptarı men türleri

Jemister men kökönister quramında därwmender köp

Barlıq därwmender maýda jäne swda erïtinder dep eki topqa bölinedi.

Maýda erïtinderge A, D, E, K därwmenderi jatadı.

Swda erïtin därwmenderge S, RR jäne V tobındağı barlıq därwmender jatadı. soñğı kezde därwmenderdi klassïfïkacïyalap ülken 4 topqa boledi: alïfattı , alïcïkldı, aromatïkalıq, geterocïkldı,

Maýda erïtin därwmender

A därwmeni (retïnol) ağzanıñ öswine, damwına äser etip, türli awrwlarğa qarsı tura alw äreketin arttıradı. İñirde, tünde körwdi jaqsartadı. A därwmeni şaştıñ, tırnaqtıñ öswi men teridegi jaswşalardıñ müýizdenwine äser etedi. Ol jetispegende teri qurğap jarılıp, tüsi küñgirttenedi. Maý bezderiniñ quramı özgeredi, közdiñ qasañ qabığı buzıladı. Adam iñirde, tünde naşar köredi. Bul awrwdı aqşam soqır (kwrïnaya slepota) dep ataýdı. A därwmeni bawırda, sütte, jumırtkanıñ sarısında köp boladı. Ösimdikterdiñ qızıl, sarı jemisterinde, säbizde, qızanaqta, örikte, asqabaqta kezdesedi. A därwmeniniñ ağzağa qajet täwliktik mölşeri 2,5-10,5 mg.

D därwmeni (kalʹcïferol) adamnıñ terisinde künniñ wlʹtrakülgin säwleleriniñ äserinen tüziledi. Ol kalʹcïý men fosfordıñ işekten bölinwin jıldamdatıp, süýek ulpasınıñ mıqtılığına äser etedi. Adam ağzası D därwmenin tağamnıñ quramınan da qabıldaýdı. Jas säbïlerde D därwmeniniñ jetispewinen bolatın awrw meşel (raxït) dep ataladı. Meşel awrwına şaldıqqan balalardıñ qañqası durıs qalıptaspaýdı. Ayaq süýekteri dene salmağınıñ äserinen maýısadı, süýek bayaw damïdı, uýqısı qaşadı. Juqpalı awrwlarmen köp awıradı. Sondıqtan jas säbïlerdiñ meşel awrwına şaldıqpawı üşin kün säwlesine şığarıp şınıqtıradı. D därwmeni balıq maýında, bawırında, wıldırığında, jumırtqanıñ sarısında, janwarlardıñ bawırında, süt önimderinde mol. D därwmeniniñ qajetti täwliktik mölşeri 2,5 mg.

Swda erïtin därwmender

S därwmeni (askorbïn qışqılı). Ağzanıñ juqpalı awrwlarğa qarsı tura alw äreketin arttıradı. Süýekke jäne tiske beriktik qasïyet beredi. S därwmeni bïologïyalıq totığw kezinde zïyandı zattardıñ tüzilwin tejeýdi. Ol qarsı denelerdi tüzetin fermentterdiñ quramına kiredi. Teridegi qantamırlardıñ qabırğasınıñ bülinwine de kedergi jasaýdı. S därwmeni jetispegen jağdaýda ağza tez şarşaýdı, silemeýli qabıqşalar qabınadı, qızılïyek qantalaýdı. Bul därwmen uzaq waqıt jetispese, adam kawipti qurqulaq (cïnga) awrwına şaldığadı. Adam ağzası S därwmenin tüzbeýtindikten, tamaqpen birge qabıldanwı kerek. S därwmeni ağzağa qıs pen köktem aýlarında köbirek qajet. Jaña pisken kökönister, jemister jäne tuzdalğan oramjapıraq quramında köbirek kezdesedi. Äsirese ïtmurınnıñ, qaraqattıñ quramında mol boladı. Ağzağa qajetti täwliktik mölşeri 60-100 mg.

Tağamdıq önimderindegi vïtamïnderdi saqtaw joldarı

Tağamdıq zattardı durıs saqtamaw jäne öñdew kezinde quramındağı därwmender buzıladı. Tağamdıq önimderdi joğarı temperatwrada öñdegende S därwmeni joýılıp, V tobındağı därwmenderdiñ mölşeri azayadı. Tağamnıñ quramındağı därwmenderdi saqtaw üşin, tömengi temperatwrada, toñazıtıp barıp sürlemelew ädisin qoldanadı. Bul kezde tağamdıq önimder 0-4°S temperatwra aralığında öñdeledi. Azıq-tülik önimderin tez arada toñazıtw ädisi kezinde olardıñ quramındağı därwmender tolığımen saqtaladı.

Azıq-tülik önimderin künge keptirgen kezde de, olardıñ quramındağı därwmender azayadı. Tuzdaw kezinde därwmender saqtaladı. därwmenderdi saqtaw üşin émalʹ, şını ıdıstarın paýdalanadı.

V₁ därwmeni

V₁ därwmeni (tïamïn ) ağzada durıs zat almaswı üşin (äsirese kemirteginiñ) asa qajet. därwmen jetispegende şarşağandıq sezilip, as qorıtw procesi buzıladı. ağza tïamïnge zärw bolğan jağdaýda jüýke jüýesi ülken awrwğa şaldığwı mümkin. V₁ därwmenine äsirese sıra aşıtqısı, keltirilgen jäne tığı zd alğan nawbaýxanalıq şïkizattar anağurlım baý. Al tağamdıq azıqtardıñ işinde, äsirese jarmalar (köbine qara qumıq jäne sulı jarmaları), qunarsız un sorttarınan pisirilgen nan bolğanı jön. Dene jäne oý eñbegimen köp şuğıldanğanda jäne swıqta uzaq bolğanda ağza V₁ därwmenin köp qajet etedi.

V₂ därwmeni

V₂ därwmeni (rïboflavïn), basqa da därwmender sïyaqtı ağzanıñ birqalıptı öswine qajetti, ol bïologïyalıq totığw procesterine qatısadı. Jaraqattardıñ tez jazılwına mümkindik beredi, közdiñ jaqsı körw qabiletin saqtaýdı. Bul därwmen jetispegen jağdaýda erin qurğap, kezeredi, uşıq şığadı, denege tüsken jaraqat bayaw jazıladı. Vg därwmeni nan aşıtqısında, bawırda, sondaý-aq süt pen süt tağamdarında köbirek boladı. därwmen ıstıqqa tözimdi, biraq jarıqtıq äserinen tez buzıladı.

V₆ därwmeni

V₆ därwmeni (pïrïdoksïn) aqwızdardıñ quramdas böligi bolıp tabılatın amïn qışqıldarınıñ almaswı na qatısadı. V₆ därwmeniniñ jetispewşiligi jas balalardıñ boýınıñ öswin tejep, qan azdığı men sezimine tez qozğıştığın twdıradı, al ekiqabat äýelderdiñ betinde qara daq paýda boladı. V6 därwmeni mal etinde, balıqta, sütte, iri qara maldıñ bawırında, aşıtqılarda jäne köptegen ösimdik önimderine bar; ädettegideý durıs tamaqtanıp jürgen jağdaýda bul därwmen ağzada jetkilikti boladı. V6 därwmenin molıraq qajetsinw ağzanıñ öswi, äýeldiñ ekiqabat jäne bala emizw kezeñderinde jïirek baýqalwı mümkin.

V₁₂ därwmeni

V₁₂ därwmeni (cïanokobalamïn ) qannıñ paýda bolw procesine qatısadı. Bul därwmen jetispegen jağdaýda ağzada qan azayu procesi damïdı. Bawırda, büýrekte, balıq tağamdarında (äsirese balıqtıñ bawırı men wıldırığında) köbirek boladı. Ettiñ, süt pen irimşiktiñ, jumırtqa sarı wızınıñ quramında V₁₂ därwmeni anağurlım az.

V₁₅ därwmeni

V₁₅ därwmeni (kalʹcïý pangamatı). Xïmïyalıq tabïğatı men äser etw küşi äli jetkilikti zerttelmegen. Emdik maqsatta ateroskleroz, qan aýnalısınıñ buzılwı, bawır awrwlarına jäne basqa da sırqattarğa paýdalanıladı.

E därwmeni

E därwmeni(tokoferol) bulşıq etterdiñ jäne jınıs bezderiniñ qızmetin jaqsartadı. Ol ösimdik maýınıñ, jañğaqtıq, burşaq pen jügeri tuqımdarınıñ jäne kökönistiñ quramında köbirek boladı. Sondaý-aq maldıñ bawırında, jumırtqada, süttiñ quramında bar.

K därwmeni

K därwmeni (fïlloxïnon) qannıñ uyu procesterine qatısadı. Ösimdikterdiñ köktep enetin bölikterinde (jasıl japıraqtı sawmaldıq, tübirli jäne japıraqtı qırıqjapıraq, qalaqaý jäne t. b.), sondaý-aq säbiz jäne tomat quramında boladı. Maldan alınatın önimderdiñ işinde bawırdan basqa da K därwmen joq.

R därwmeni

R därwmeni (bïoflavonoïdter)—jiñişke qan tamırlarınıñ beriktigin arttırıp, qızmetin qalıpqa tüsirip otıratın bïologïyalıq zattar tobı. Bul S därwmenimen aralasqanda anağurlım tïimdi. R därwmeni şaýdıñ (äsirese kök şaýdıñ) quramında, sondaý-aq ïtmurın, lïmon, qurma, qara qaraqat, juzim, örikte jäne qaraqumıq untağında öte köp.

RR därwmeni

RR därwmeni (nïacïn). Tabïğatta eñ taralğan sweritkiş toptarı nïkotïndi qışqıl jäne nïkotïnamïd degen atpen belgili. Kömirswlar almaswın jaqsartadı, tamırlardı keñetedi, qan ağımın jaqsartadı, bawır jumısın jaqsartadı, jara men tereñ jaralardıñ jazılwına äser etedi. RR därwmeni jetispegen jağdaýda köñil-küýdiñ bolmawı, erinniñ qurğaqtığı men bozarıñqılığı, iş ötw jäne bulşıq et awrwı. Köktem men jaz kezinde teride qızğılt tez ösetin daq paýda boladı, zaqımdanğan teri jwandaýdı da kir qızıl-qoñır tüske boyaladı, qabırşıqtanadı.

Folïý qışqılı

Folïý qışqılı (folacïn) qan quralw procesterimen tığız baýlanıstı. Negizinen japıraqtı kökönisterdiñ quramında boladı, sonımen birge pomïdor, alma, kartopta, bawır, büýrek, aşıtqılar bar.

Pantoten qışqılı zat almaswınıñ mañızdı reakcïyalarına qatısadı. Mal önimderinen jäne ösimdikten daýındalatın köptegen tağamdardıñ quramında bar. Bul därwmenniñ täwlik işinde adam ağzasına qajet mölşeri kündelikti tamaq quramında jetkilikti bolwğa tïis.

därwmender mañızı

därwmender tağamdıq zattardıñ quramında bolatın erekşe ağzalıq qosılıstar. Olar ağzada fermentterdiñ tüzilwine qatısadı. därwmender tağam quramında az mölşerde bolğanımen, ağza üşin öte qajetti zattar. därwmensiz ağzanıñ öswi, damwı men tirşilik jalğastırwı mümkin emes. Sondıqtan vïtamïn söziniñ latınşa tirşilik (ömir) üşin qajetti zat dep atalwı mañızı zor. därwmender köpşiligi tağamdıq ağzalardıñ quramında boladı, al al ağzadan adam ağzasında tüziledi. därwmenderdi 1880 jılı orıs därigeri Nïkolaý Ïvanovïç Lwnïn (1853-1937) taptı. därwmender ağzadağı zat almasw üderisinde qarqındı äser etedi. Qazirgi kezde därwmenderdiñ 30-ğa jwıq türleri bar. därwmender äsirese balalar men jasöspirimder üşin durıs öswi, damwı üşin öte qajet. Ağzanıñ türli awrwlarğa qarsı tura alw äreketin arttıradı.