ەجەلگى گرەكىييا

Parthenon

ەجەلگى گرەكىييا نەمەس ەللادا گر. Ελλάδα) — ب.ز.ب. III مىڭجىلدىقتان ب.ز.ب. I عاسىرىنا دەيىن بولعان ەجەلگى گرەك مەملەكەتتەرى جەرىنىڭ جالپى اتى؛ بالكان تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىگىن، ەگەي تەڭىزدەگى ارالداردى، فراكىييا جاعالاۋىن، كىشى ازىييانىڭ باتىس ٴوڭىرىن الا ورنالاسقان.

گرەك وتارشىلدىعى داۋىرىندە (ب.ز.ب. ۸-۶ ع. بۇل مەملەكەتتەر ٴوز ىقپالىن ىيتالىييا، شىعىس سىيتسىيلىييا، وڭتۇستىك فرانتسىييا جەرىنە، افرىيكانىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنا (كىيرەناىيكاعا)، قارا تەڭىز بەن ازوۆ تەڭىزىنىڭ بۇعازدارى مەن جاعالاۋلارىنا دەيىن تاراتىپ، سول جەرلەردە گرەك وتارلارى اشىلعان.

تارىيحشىلاردىڭ كوبىسى ەجەلگى گرەكىييانى باتىس وركەنىييەتىنىڭ نەگىزىن سالۋشىسى رەتىندە قاراستىرادى. ەجەلگى گرەكىييا وركەنىييەتى الەمدىك دەموكراتىييانىڭ وتانى رەتىندە، باتىس فىيلوسوفىييانىڭ، ارحىيتەكتۋرانىڭ، مۇسىندەمەنىڭ، پوەزىييانىڭ، تەاتردىڭ جانە عىلىمداردىڭ نەگىزگى پرىينتسىيپتەرىنىڭ نەگىزدەۋشى، ولىيمپىيادى ويىنداردىڭ باستاۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. گرەك مادەنىييەتى رىيم ىيمپەرىيياسىنىڭ مادەنىييەتىنىڭ دامۋىنا، ياعنىي جالپى ەۋروپالىق مادەنىييەتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەر ەتكەن.

گەوگرافىيياسى

ەجەلگى گرەكىييانىڭ ايماقتارى

سولتۇستىك-باتىس جاعىندا ەجەلگى گرەكىييا ىيللىيرىييامەن، سولتۇستىك-شىعىسىندا ەجەلگى ماكەدونىييامەن، باتىسىندا ىيون (سىيتسىيلىييا) تەڭىزىمەن، شىعىسىندا - ەگەي جانە فراكىيي تەڭىزدەرىنىڭ سۋلارىمەن جۋىلعان.

نەگىزگى ٴۇش ايماققا بولىنگەن:

• سولتۇستىك گرەكىييا
• ورتا گرەكىييا
• پەلوپوننەس.

سولتۇستىك گرەكىييا پىيند تاۋ جوتاسىمەن ەكىگە بولىنگەن: باتىس جاعىندا ەپىير جانە شىعىس جاعىندا - فەسسالىيياعا. ورتا گرەكىييا سولتۇستىك گرەكىييادان تىيمفرەست جانە ەتا تاۋلارىمەن ٴبولىنىپ، ۱۰ ايماقتان قۇرالعان: اكارنانىييا، ەتولىييا، لوكرىيدا وزولسكايا، دورىيدا، فوكىيدا، لوكرىيدا ەپىيكنەمىيد، لوكرىيدا وپۋنت، بەوتىييا، مەگارىيدا جانە اتتىيكا. پەلوپوننەس قالعان گرەكىييامەن ەنسىز (۶ كم) كورىينفقىلتاسىمەن بايلانىسقان. پەلوپوننەستىڭ ورتالىعى اركادىييا بولعان.

ەجەلگى گرەكىييادا ٴۇش ۇلكەن ارحىيپەلاگقا ( كىيكلادا، سپورادا جانە ىيون ارالدارى) قۇرالعان بىرنەشە ٴجۇز ارالدار بولعان، ەڭ ىرىلەرى — كرىيت جانە ەۆبەيا.

بالكان جارتىارالىنداعى گرەكىييا كوبىنە تاۋلى جەر، كوپتەگەن شىعاناقتارىمەن جاعالاۋى كەسىندىلەنگەن ەل بولعان.

تارىيحى

ارحەولوگىييالىق قازبا دەرەكتەرىنە قاراعاندا، ماكەدونىييادان ەلىيداعا دەيىنگى ەجەلگى گرەكىييا جەرىن ادام ورتا پالەولىيت داۋىرىندە (۱۰۰-۴۰ مىڭىنشى ج.ش.) مەكەندەي باستاعان. نەولىيت داۋىرىندە (۷ مىڭجىلدىقتىڭ ورتا كەز شاماسى - ۲۸۰۰ ج.ش.) گرەكىييانىڭ حالقى ەگىنشىلىكتى ىيگەرىپ، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان، وتىرىقشى ٴومىر سۇرگەن. ورتا پالەولىيت داۋىرىندە قالىپتاسقان رۋ قۇرىلىسى نەولىيت داۋىرىندە ابدەن كەمەلىنە كەلدى. گرەكىييانىڭ سولتۇستىگىندە سەسكلو، دىيمىينىي جانە لارىيسا مادەنىييەتى دامىدى. ۵-۴ مىڭ جىلدىقتاردى قۇرلىقتاعى گرەكىييادا ەگەي تەڭىزىنىڭ ارالدارىندا، اسىرەسە كرىيتتە نەولىيت مادەنىييەتىنىڭ جەرگىلىكتى نۇسقالارى قالىپتاسا باستادى.

ەجەلگى گرەكىييا تارىيحىندا تارىيحشىلار كەلەسى كەزەڭدەردى بەلگىلەيدى::

1. ەگەي مادەنىييەتى (ب.ز.ب. III مىڭجىلدىقتىڭ سوڭى — II مىڭجىلدىق). مىينوي جانە مىيكەن وركەنىييەتى.
   1. مىينوي وركەنىييەتى (كرىيت):
      1. ەرتە مىينوي كەزەڭى (ب.ز.ب. XXX—XXIII عع.).
      2. ورتا نەمىينوي كەزەڭى (ب.ز.ب. XXII—XVIII عع.).
      3. كەيىنگى مىينوي كەزەڭى (ب.ز.ب. XVII—XII عع.).
   2. ەللادا وركەنىييەتى (بالكان گرەكىيياسى):
      1. ەرتە ەللادا كەزەڭى ( ب.ز.ب. XXX—XXI عع.).
      2. ورتا ەللادا كەزەڭى (ب.ز.ب. XX—XVII عع.).
      3. كەيىنگى ەللادا كەزەڭى (ب.ز.ب. XVI—XII عع.) نەمەسە مىيكەن وركەنىييەتى.
2. پولىيستەر كەزەڭى (ب.ز.ب. XI—IV عع.).
   1. گومەر كەزەڭى نەمەسە «قاراڭعى عاسىرلار» (ب.ز.ب. XI—IX عع.).
   2. كونە گرەكىييا (ب.ز.ب. VIII—VI عع.).
3. ەللىينىيستىك گرەكىييا (ب.ز.ب. IV—I ععە.).
   1. ٴبىرىنشى ەللىينىيستىك كەزەنى (ب.ز.ب. ۳۳۴—۲۸۱ ج.).
   2. ەكىنشى ەللىينىيستىك كەزەنى (ب.ز.ب. ۲۸۱—۱۵۰ ج.).
   3. ٴۇشىنشى ەللىينىيستىك كەزەنى (ب.ز.ب.۱۵۰—۳۰ ج.).

پولىيس - قالا-مەملەكەتى

پولىيس — قالا-مەملەكەت، ەجەلگى گرەكىييا مەن رىيمگە ٴتان قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومىيكالىق، ساياسىي ۇيىمدارىنىڭ ەرەكشە ٴتۇرى. پولىيس جەرى قالا اۋماعىنان، ونىڭ اينالاسىنداعى حالقى ەگىنشىلىكپەن شۇعىلداناتىن مەكەندەردەن قۇرالدى. مەملەكەتتىك اپپاراتى حالىق جىينالىسىنان، كەڭەستەن جانە سايلانىپ قويىلاتىن ٴتۇرلى قىزمەت ادامدارىنان (ماگىيستراتتاردان) تۇردى. حالىق جىينالىسى بىيلەۋشىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ قۇقىن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. پولىيستەر ولىيگارح. (مىس.، سپارتا) نەمەسە دەموكراتىييالىق (مىس.، افىينى) تۇرىندە بولدى. سپارتا ەگىنشىلىك پولىيسكە، كورىينف ساۋدا-قولونەرى پولىيسىنە جاتتى. پ. گرەكىييادا ب.ز.ب. ۴ عاسىردىڭ باسىندا، رىيمدە ب.ز.ب. ۳ — ۱ عاسىرلاردا داعدارىسقا ۇشىراپ، جويىلدى.

ەجەلگى سپارتا

سپا́رتا (كونە گرەكشە: Σπάρτη، لات. Sparta) نەمەسە لاكەدەمون (كونە گرەكشە: Λακεδαίμων، لات. Lacedaemon) – ەجەلگى گرەك قالا-مەملەكەتى (پولىيس)، العاشىندا ەۆروت وزەنىنىڭ الابىندا (لاكونىيكا ايماعى) ورنالاسقان، كەيىن ب.ز.ب. ۶ – ۱ عاسىرلاردا پەلوپوننەستىڭ وڭتۇستىك بولىگىن قامتىعان. گومەردىڭ “ىيلىيادا” شىعارماسىنا قاراعاندا، سپارتا لاكونىيكانىڭ احەييالىق ۱۲ قاۋىمىنىڭ ٴبىرى. ب.ز.ب. ۱۲ عاسىر شاماسىندا دورىييلىكتەر پەلوپوننەسكە باسىپ كىرىپ، سپارتا قونىستارىن قىيراتتى. ارحەولوگىييالىۇ مالىمەتتەر بويىنشا جاڭا دورىيي قونىسى سپارتا دەگەن اتپەن ب.ز.ب. ۱۰ – ۹ عاسىرلاردا باسقا جەردە – ەۆروت وزەننىڭ جاعاسىندا پايدا بولعان. ب.ز.ب. ۸ – ۶ عاسىرلاردا سپارتا كورشى ايماقتار: باتىستا مەسسانىييانى، شىعىستا كلاۋرىييانى جاۋلاپ الدى. سپارتانىڭ بارلىق جەرى مەملەكەتتىك مەنشىگىنە الىندى. بۇل جەرلەر سپارتانىڭ تولىق قۇقىلى ازاماتتارى – سپارتالىقتارعا مۇرا رەتىندە پايدالانۋعا بەرىلدى. جەردى باسىبايلى قۇلدار – ىيلوتتار ٴوڭ- دەدى.

ال سپارتانىڭ بۇرىنعى جەرگىلىكتى حالقى – پەرىيەكتەر (جەكە باسى ەرىكتى، بىراق ساياسىي قۇقى جوق) قولونەرمەن جانە ساۋدامەن اينالىستى.

سپارتالىقتاردىڭ وزدەرى جەتى جاسىنان اسكەرىي قىزمەتكە تارتىلدى. سپارتانىڭ ساياسىي قۇرىلىسى رۋلىق-تايپالىق سىيپاتتا بولدى. حالىق جىينالىسى (اپەللا) جوعارعى ورگان سانالدى. مەملەكەتتى ەكى اۋلەتتەن (ەۆرىيپونىيي جانە اشاد) شىققان ەكى پاتشا باسقاردى. ولار اسكەرىي جاساقتارعا جەتەكشىلىك ەتىپ، بىرقاتار ٴدىنىي مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ وتىردى، ال ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن اقساقالدار كەڭەسى (گەرۋسىييا) شەشتى.

ەكونومىيكاالىق جاعىنان سپارتا قولونەر مەن ساۋداسى ناشار دامىعان، رۋلىق قاتىناستار ساقتالعان اگرارلىق قاۋىم بولدى. ساۋلەت ونەرى مەن ونەرگە ٴمان بەرىلمەدى. زاڭدار وتە قاتال بولىپ، تاۋەلدى حالىقتى اياۋسىز قانادى. ب.ز.ب. ۶ عاسىردىڭ اياعىندا سپارتا پەلوپوننەس وداعىن باسقارىپ، بۇكىل گرەكىييادا بىيلىك جۇرگىزۋ ٴۇشىن افىينىمەن پەلوپوننەس سوعىسىن (ب.ز.ب. ۴۳۱ – ۴۰۴) جۇرگىزدى. سپارتا جەڭىسكە جەتىپ، ٴبىراز ۋاقىت گرەكىييادا ۇستەمدىك قۇردى. بىراق بىيلەۋشىلەردىڭ ىشكى داعدارىسى سپارتانىڭ سوعىس كۇشىن السىرەتتى. ول ب.ز.ب. ۳۷۱ – ۳۶۲ جىلى بولعان سوعىستاردا ٴوز قارسىلاستارىنان كۇيرەي جەڭىلدى. ب.ز.ب. ۳۳۸ جىلى سپارتا ماكەدونىيياعا، ال ۱۴۶ جىلى رىيمگە باعىنىپ، مەملەكەت رەتىندە جويىلىپ كەتتى.

سپارتا تارىيحى

• XI عاسىر ب.ز.ب — سپارتا قالا-مەملەكەت قۇرىلۋى.
• X عاسىر ب.ز.ب — دورىييلىكتەر لاكونىييا تەررىيتورىيياسىن جاۋلادى. جارتى تۇرعىن-احەيلىكتەردى پەرىيەكتەرگە اينالدىردى(پولىيتىيكادا كۇشى جوق، بىراق تاۋەلسىز ازامات)، ال قالعاندارىن ىيلوتتارعا اينالدىردى(مەملەكەتتىك قۇل)؛ دورىييلىكتەر بىيلەۋشى سپارتىياتتار بولدى.
• IX عاسىر ب.ز.ب — لىيكۋرگ باسقارۋ زاڭدارى سپارتانى اسكەرىي كۇشتى مەملەكەتكە اينالدىردى.
• ۷۴۳ — ۷۲۴ جىلدار ب.ز.ب — ٴبىرىنشى مەسسەنىييا سوعىسى. سپارتا مەسسەنانىڭ ٴبىر بولىگىن جاۋلادى.
• ۶۸۵ — ۶۶۸ جىلدار ب.ز.ب — ەكىنشى مەسسەنىييا سوعىسى. سپارتا مەسسەناننى تۇگەلدەي جاۋلادى.
• ۵۰۰ — ۴۴۹ جىلدار ب.ز.ب — گرەك-پارسى سوعىستارى.
• ۴۸۰ جىل ب.ز.ب. — فەرموپىيل شايقاسى. ۳۰۰ سپارتالىقتار ەرلىگى.
• ۴۷۹ جىل ب.ز.ب. — پلاتەيا تۇبىندەگى شايقاس. سپارتالىقتار مەن وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ جەڭىسى.
• ۴۷۹ — ۴۶۴ جىلدار ب.ز.ب — تەگەاتىيدامەن سوعىس، سپارتانىڭ جەڭۋىمەن اياقتالادى.
• ۴۶۴ — ۴۵۵ جىلدار ب.ز.ب. — ٴۇشىنشى مەسسەنىييا سوعىسى(مەسسەنىيياداعى ىيلوتتار كوتەرىلىسى).
• ۴۶۰ — ۴۴۵ جىلدار ب.ز.ب — پەلوپوننەسس سوعىسى. افىينا مەن سپارتانىڭ ۳۰ جىلعا سوعىس توقتاتۋ كەلىسىمى.
• ۴۵۷ جىل ب.ز.ب — تاناگر تۇبىندەگى شايقاس. سپارتالىقتار مەن وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ جەڭىسى.
• ۴۳۱ — ۴۰۴ جىلدار ب.ز.ب — پەلوپوننەسس سوعىسى. سپارتالىقتار افىيندىقتاردى جەڭىپ گرەكىيياداعى دومىينانتتى مەملەكەت بولدى.
• ۴۲۷ جىل ب.ز.ب — سپارتالىقتاردىڭ پلاتەيدى جاۋلاپ، تۇرعىنداردىڭ كوپ بولىگىن جويدى.
• ۴۲۵ جىل ب.ز.ب — پىيلوس تۇبىندەگى سپارتالىقتاردىڭ جەڭىلىسى.
• ۴۲۲ جىل ب.ز.ب — امفىيپولە تۇبىندەگى شايقاس. سپارتالىقتار مەن وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ جەڭىسى.
• ۴۱۸ جىل ب.ز.ب — مانتىينەيا تۇبىندەگى شايقاس. سپارتالىقتار جەڭىسى.
• ۳۹۵ — ۳۸۷ جىلدار ب.ز.ب — كورىينف سوعىسى. سپارتا مەن پارسى جەڭىسى.
• ۳۷۱ جىل ب.ز.ب — لەۆكتراح تۇبىندەگى شايقاس. سپارتا فىيۆامەن شايقاستا كۇشىن جوعالتادى.
• ۳۶۲ جىل ب.ز.ب — مانتىينەيا تۇبىندەگى شايقاس. سپارتالىقتار جەڭىسى.
• ۳۳۱ جىل ب.ز.ب — سپارتا ىي ماكەدونىييا سوعىسى.
• ۳۳۱ جىل ب.ز.ب — مەگالوپولە تۇبىندەگى شايقاس. سپارتالىقتار مەن وداقتاس مەملەكەتتەردىڭ جەڭىلىسى.
• ۲۴۵ — ۲۴۱ جىلدار ب.ز.ب — اگىيس رەفورماسى ٴساتسىز اياقتالدى.
• ۲۳۵ — ۲۲۱ جىلدار ب.ز.ب — كلەومەن رەفورماسى ٴساتتى ورىندالعانىمەن ماكەندون پاتشاسى انتىيگون III سپارتادان سەللاسىييا تۇبىندەگى شايقاستا جەڭىلگەننەن كەيىن رەفورمانى الىپ تاستادى.
• ۲۲۹ — ۲۲۲ جىلدار ب.ز.ب — كلەومەن سوعىسى. سپارتانىڭ احەي وداعى مەن ماكەدونىيياعا گەگەمونىييا ٴۇشىن پەلوپوننەسستەگى قارسى سوعىسى.
• ۲۲۲ جىل ب.ز.ب — سەللاسىييا تۇبىندەگى شايقاستا سپارتا اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. سپارتانى ەللىيندىق وداققا كۇشپەن كىرگىزەدى.
• ۲۲۰ — ۲۱۷ جىلدار ب.ز.ب — وداقتاستار سوعىسى. سپارتا ەتولىييا وداعىمەن بىرگە ەللىيندىق وداققا قارسى سوعىسى.
• ۲۱۵ — ۲۰۵ جىلدار ب.ز.ب — ٴبىرىنشى ماكەدونىييا سوعىسى.
• ۲۰۷ جىل ب.ز.ب — مانتىينەيا تۇبىندەگى شايقاس. سپارتالىقتاردىڭ اۋىر جەڭىلىسىمەن جانە پاتشا ماحانىيدا ولىمىمەن اياقتالدى.
• ۲۰۴ جىل ب.ز.ب — سپارتالىقتار جاۋلاۋعا تىرىستى مەگالوپول.
• ۲۰۱ جىل ب.ز.ب — سپارتالىقتار مەسسەنىيياعا شابۋىلدايدى، بىراق تەگەيدەن جەڭىلىسكە ۇشىرايدى.
• ۱۹۵ جىل ب.ز.ب — لاكونىييا سوعىسى، سپارتا جەڭىلىسى جانە احەي وداعىنا قوسىلۋى.
• ۱۴۷ جىل ب.ز.ب — سپارتا احەي وداعىنان شىعىپ رىيمنەن قولداۋ الىپ وتىرادى. احەي سوعىسى باستالدى..
• ۱۴۶ جىل ب.ز.ب — بۇكىل گرەكىييا رىيم ىيمپەرىيياسىنىڭ استىندا قالىپ احەي پروۆىينتسىيياسىنا اينالدى. كەزىندەگى اتاقتارى ٴۇشىن سپارتا مەن افىينا وزدەرىنىڭ تەررىيتورىيياسى اۋماعىندا ٴوز ٴوزىن بىيلەۋ قۇقىعىن الادى.

افىينى مەملەكەتى

افىينا قالاسى ەجەلگى وركەنىييەت ورتالىقتارىنىڭ ٴبىرى، گرەكىييانىڭ استاناسى. ەگەي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا، اتتىيكا تۇبەگىندەگى توبەلى جازىقتا ورنالاسقان. ول وزىمەن ىرگەلەس جاتقان ەڭ ٴىرى تەڭىز پورتى — پىيرەيمەن قوسىلىپ، ۇلكەن افىينانى قۇرايدى (اۋماعى ۴۳۳،۲۸ كم²). افىينا — جەرورتا تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى ەڭ ٴىرى قالالاردىڭ ٴبىرى. تۇرعىنى ۳،۴ ملن. ادام (۱۹۹۴). كلىيماتى جەرورتاتەڭىزدىك (جازى — ىستىق، قۋاڭ، قىسى — جىلى، جاڭبىرلى)، قاڭتار ايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى ۹۰س، شىلدە ايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى ۲۷۰س. ەجەلگى گرەكىييا تارىيحىندا سپارتامەن قاتار جەتەكشى ٴرول اتقارعان قالا-مەملەكەت. قالا ايەل قۇداي افىينا پاللادانىڭ (زەۆستىڭ قىزى) ەسىمىمەن اتالعان. قالا-مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ تارىيحىن باياندايتىن نەگىزگى ەڭبەك — ارىيستوتەلدىڭ “افىينا پولىيتىيياسى”. افىينالىقتار شەجىرەسى بويىنشا، قالا افىينا اكروپولىنىڭ توڭىرەگىندە (بۇل جەردە مىيكەن ٴداۋىرىنىڭ كەزىندە-اق بەكىنىس ٴتارىزدى ەلدى مەكەندەر مەن ب.ز.ب. ۱۶ — ۱۳ عاسىرلاردا سالىنعان سارايلار بولعان) تاڭداۋلى رۋلىق قاۋىمداردى بىرىكتىرۋدىڭ ناتىيجەسىندە پايدا بولعان. ب.ز.ب. ۵ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا بۇعان دەيىن بىرنەشە الەۋمەتتىك-ساياسىي رەفورمالاردى باسىنان وتكەرگەن افىينا مادەنىي گۇلدەنۋدىڭ (“پەرىيكلدىڭ التىن عاسىرى” دەپ اتالاتىن) ەڭ بىيىك دەڭگەيىنە جەتتى. افىينادا كورنەكتى عالىمدار، سۋرەتشىلەر مەن اقىندار: تارىيحشى گەرودوت، فىيلوسوف اناكساگور، ٴمۇسىنشى فىيدىيي، اقىندار ەسحىيل، سوفوكل، ەۆرىيپىيد، كومەدىيياشى ارىيستوفان ٴومىر ٴسۇردى. افىينالىق جازۋشىلاردىڭ ٴتىلى — اتتىيكا دىيالەكتىيكاسى بۇكىل ەللىيننىڭ ادەبىي تىلىنە اينالدى. اسەم ۇيلەر سالىندى. گىيپپودام جوباسى بويىنشا سالىنعان تۇتاس بەكىنىستىڭ اكروپول ٴانسامبلىن قۇرايتىن نەگىزگى عىيماراتتارى — الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنىڭ ٴبىرى پارفەنون حرامى (ب.ز.ب. ۴۳۸ — ۴۴۷ جىلدارى سالىنعان)، ٴفىيدىييدىڭ مۇسىندەرى، ت.ب. بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تۋىندىلارى كەيىنگى عاسىرلار سۋرەتشىلەرى ٴۇشىن شەبەرلىك مەكتەبى ىسپەتتەس بولدى. الايدا، “التىن عاسىر” ۇزاققا سوزىلعان جوق.

ادامزات وركەنىييەتى وشاعىنىڭ ٴبىرى بولعان افىينا ىشكى جانجالداردىڭ، الاۋىزدىقتىڭ سالدارىنان، ۱۷۶ جىلى ٴرىيمنىڭ قول استىنا ٴوتتى. رىيم ۇستەمدىگىنە قارسى باس كوتەرگەن افىينانى كورنەلىيي سۋللانىڭ اسكەرلەرى جاۋلاپ، قالالارىن قىيراتتى. ب.ز. ۳ عاسىرىندا سىرتقى جاۋلاردىڭ شاپقىنشىلىعىنان افىينا ٴبىرجولا دەربەستىگىن جوعالتتى. قازىرگى افىينادا ەجەلگى گرەك، رىيم زامانى مەن ورتا عاسىرلاردىڭ ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى جاقسى ساقتالعان.

ەجەلگى گرەكىيياداعى ٴبىلىم مەن عىلىم

گرەك مەكتەپتەرى

ەجەلگى گرەك مەكتەپتەرى ٴۇش باسقىشتى بولعان. ولادا كوبىنەسە اۋقاتتى ادامداردىڭ بالالارى عانا وقىعان. ٴبىرىنشى باسقىشتى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ٴتəٴلىم-تəربىييە (۳-۷) بەرەتىن ورىن دەپ اتاعان، ەكىنشى باسقىشتا ۷-۱۲ جاسار بالالار وقىعان، ال ٴۇشىنشى باسقىشتى "گىيمناسىييا" دەپ اتالدى.

اۋقاتتى گرەكتەردىڭ ۇل بالالارى ٴۇش جاسىنان باستاپ ۇيدە تəربىييەلەندى. ولار ارنايى ٴۇي تəربىييەشىلەرىنەن ٴتəٴلىم-تəربىييە الىپ وتىرعان. ٴتəٴلىم-تəربىييە بەرەتىندەر پەداگوگ-مۇعالىمدەر. تəربىييەلەنۋشىلەر سۋرەت سالۋدى، بالشىقتان əٴرتۇرلى ويىنشىقتار جاساۋدى، ٴۇي تۇرعىزۋدى ۇيرەنگەن. ولار وسى جاسقا لايىقتى ٴتۇرلى سپورت ويىندارىمەن دە اينالىستى.

عىلىمىي بىلىمدەر

گرەك ويشىلدارى، عالىمدارى جəنە اقىن-جازۋشىلارى شىعىستىڭ وركەنىييەتتى ەلدەرىمەن بايلانىستا بولعان. ولار شىعىس ەلدەرىنىڭ عاسىرلار بويى جىيناقتاعان تəجىرىيبەلەرىن پايدالانعان. شىعىس ەلدەرىندەگى عىلىمنىڭ جاڭا تابىستارىمەن تابىسىپ وتىرعان. گرەكتەر ەرتەدەن-اق تابىيعاتتىڭ ٴتۇرلى قۇبىلىستارىن باقىلاپ، كوپتەگەن ەلدەرگە ساياحات جاساعان. ەجەلگى شىعىس ەلدەرىنىڭ عىلىمىي وي-پىكىرلەرىمەن تانىس بولۋى گرەكىييادا تابىيعات جايلى عىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جول جول اشقان.

گرەك تارىيحشىلارى مەن فىيلوسوفتارى

ب.ز.ب. ۵ عاسىردا تارىيح سالاسىنداعى ەڭبەكتەر پايدا بولا باستادى. مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ نەگىزىن ەجەلگى گرەك تارىيحشىسى گەرودوت قالاعان. گەرودوتتىڭ "تارىيح" اتتى كىتابى ەجەلگى گرەكىييا مەن ازىييا، ەگىيپەت حالىقتارىنىڭ تارىيحىن زەرتتەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى. وسى كىتاپتىڭ العىسوزىن مىنانداي سوزدەرمەن باستاعان: "گەرودوت كوپتەگەن حالىقتاردىڭ ۇلى جəنە داڭقتى ىستەرى ۇمىتىلىپ قالماۋى ٴۇشىن وسى مəلىمەتتەردى جىينادى جəنە جازىپ شىقتى". وسى ەڭبەگىندە كوپتەگەن گەوگرافىييالىق، ەتنوگرافىييالىق جəنە تارىيحىي ماتەرىيالدار دا جىيناقتالعان.

فىيلوسوفىييا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ٴبىرى ارىيستوتەل بولدى. ول ب.ز.ب. ۳۸۴-۳۲۲ جىلدارى ٴومىر سۇرگەن عۇلاما عالىم. كوپتەگەن عىلىمداردىڭ نەگىزىن قالاۋشى، جان-جاقتى ٴبىلىمدى ادام رەتىندە داڭقى شىققان. ول فىيلوسوفىييا، تارىيح، ماتەماتىيكا، جاراتىلىستانۋ جəنە تاعى باسقا عىلىمىي بىلىمدەردىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەس قوسقان. ارىيستوتەل سول كەزدەگى بارلىق جىيناقتالعان عىلىمىي بىلىمدەردى جەكە-جەكە سالالارعا بولگەن. بۇل دۇنىييەجۇزىلىك عىلىمنىڭ دامۋىنداعى ۇلكەن قادام بولدى. ونىڭ "ساياسات" دەگەن ەڭبەگى مەملەكەت جəنە مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمىنا، تۇرلەرىنە اينالدى.

ەجەلگى گرەك فىيلوسوفى دەموكرىيت اتوم ٴىلىمىنىڭ العاشقى وكىلدەرىنىڭ ٴبىرى سانالادى. ول ۳۰۰-گە جۋىق شىعارما جازعان. سونىمەن قاتار فىيزىيكا، ماتەماتىيكا، مۋزىكا جəنە پوەزىييامەن دە شۇعىلدانعان. تابىيعاتتى تەرەڭ زەرتتەپ، كوپتەگەن حالىقتاردىڭ عىلىمىي بىلىمدەرىمەن تانىسقان. دەموكرىيت تۇڭعىش رەت دۇنىييە وتە ۇساق بولشەكتەردەن - اتومداردان تۇرادى، اتومدار مəڭگىلىك جəنە قوزعالىستا بولادى دەگەن پىكىر ايتقان.

ەجەلگى گرەك ونەرى

زەۆستىڭ التىڭ مۇسىنى

زەۆستىڭ التىن ٴمۇسىنى – كەزىندە ەجەلگى گرەكىيياداعى ولىيمپ تاۋىندا زەۆس قۇدايعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش، “الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ” ٴبىرى. ب.ز.ب. ۵ ع-دا ٴومىر سۇرگەن بەلگىلى افىينالىق ٴمۇسىنشى فىيدىيي سومداعان. ەجەلگى گرەكتەر قۇدايلاردىڭ قۇدايى دەپ سەنگەن زەۆسكە ارناپ اق ٴمارماردان ٴزاۋلىم ساراي تۇرعىزعان بولاتىن. فىيدىيي ٴوزىنىڭ ٴمۇسىنىن وسى ساراي ىشىنە سومداعان. تاقتا وتىرعان قۇداي ٴمۇسىنىنىڭ بىيىكتىگى ۱۷ م بولعان، ول ساراي توبەسىنە ٴسال-اق تىيمەي تۇرعان. زەۆس وتىرعان تاق تۇگەلدەي التىن جانە ٴپىل سۇيەگىنەن جاسالعان. نەگىزگى اعاشتان ىستەلگەن قۇداي ٴمۇسىنىنىڭ بەتى، قولى، اياعى جانە اشىق ٴتوسى وتە نازىك زەرگەرلىكپەن وڭدەلگەن ٴپىل سۇيەگىمەن تۇگەلدەي قاپتالعان. ٴمۇسىننىڭ بەلدەن ٴتوم. بولىگى گۇلدەرمەن، جۇلدىزدارمەن، ٴار ٴتۇرلى حايۋاناتتار بەينەسىمەن كوركەمدەلگەن التىن جامىلعىمەن جابىلعان. ٴمۇسىنشى زەۆستىڭ ٴبىر قولىنا ۇستاتقان جەڭىمپازدىق قۇدايى نىيكا بەينەسى دە، ەكىنشى قولىنداعى قىران قونعان تۇعىر دا التىن مەن ٴپىل سۇيەگىنەن جاسالعان ەدى. ال زەۆستىڭ باسىنا تازا التىننان ورىلگەن ٴتاج كىيگىزىلگەن بولاتىن. ەجەلگى گرەكتەر ەڭ ۇلكەن باقىتسىزدىق – زەۆس قۇدايدىڭ التىن ٴمۇسىنىن كورمەستەن بۇرىن ٴولىپ كەتۋ دەپ ەسەپتەگەن. سوندىقتان دا ەس بىلگەن ٴار ادامعا بۇل بەينەنى كورۋ ارمان بولعان. ب.ز. ۵ ع-ندا زەۆس ٴمۇسىنىن گرەكىييادان كونستانتىينوپولگە (قازىرگى ستامبۇلعا) كوشىرگەن. ٴمۇسىن سوندا ورتتە قالىپ جوق بولدى. بىراق ونى كورگەن ادامداردىڭ جان-جاقتى سۋرەتتەپ، سىيپاتتاپ قالدىرعان كوپتەگەن قولجازبالارى ارقىلى زەۆستىڭ التىن ٴمۇسىنىنىڭ قانداي بولعانىن كوزگە ەلەستەتۋگە بولادى.

ەجەلگى گرەك تەاترى

ەپىيداۆرداعى تەاتر

تەاتردىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنىڭ ٴبىرى — كونە زامانداعى تەاتر مادەنىييەتى. ەرتەدەگى گرەك دراماسى مەن تەاترى — ٴجۇزىم مەن شاراپ جاساۋ قۇدايى ٴدىيونىيستىڭ قۇرمەتىنە اۋىلدىك جەردە مەرەكە وتكىزۋ نەگىزىندە پايدا بولدى. بۇل مەرەكەلەردە ماسكالى ادامدار، تەكە تەرىسىن كىيگەندەر (تەكە — ٴدىيونىيستىڭ قاسىييەت تۇتاتىن جانۋارى) ونەر كورسەتتى. ماسكالىلار حورىنىڭ بىي ارالاس اندەرىندە دىيالوگ ەلەمەنتتەرى مەن ساحنالىق قىيمىل- ارەكەت باسىم جاتتى. ەللىينىيستىك داۋىرگە دەيىن حور گرەك دراماسىنداعى باستى ەلەمەنت بولىپ كەلدى. فەسپىيد ٴبىرىنشى بولىپ ب.ز.د. ۵۳۴ جىلدىڭ كوكتەمىندە ۇلى دىيونىيس مەرەكەسىندە، ٴوزىنىڭ تراگەدىيياسىن كورسەتىپ، باس جۇلدەگە ىييە بولدى. سوندىقتان دا ب.ز.د. ۵۳۴ جىل الەم تەاترىنىڭ تۋعان جىلى دەپ سانالادى. اقىن فەسپىيد حوردان ەرەكشە ورىنداۋشىنى — اكتەردى ٴبولىپ شىعاردى. ٴسويتىپ، دۇنىييەگە ٴبىرىنشى اكتەر — پروتاگونىيست كەلدى. حور باسشىسى — كورىيفەي باستاعان حور ۱۲، كەيىننەن ۱۵ ادامنان قۇرالدى. گرەك دراماسى ٴوزىنىڭ دامۋ پروتسەسىندە ٴدىنىي ادەت-عۇرىپتاردان بىرتە-بىرتە الشاقتاي بەردى. سونىمەن بىرگە دراما گرەك مىيفتەرىندەگى ماتەرىيالدى مولىنان پايدالاندى.

قازىر ٴبىز قولداناتىن "تراگەدىييا" جانە "كومەدىييا" سوزدەرى ەجەلگى گرەكىييادا وتكەن مەرەكەلەردەن شىققان. "تراگەدىييا" ٴسوزى گرەكتىڭ ەكى سوزىنەن الىنعان: "تراگوس" — تەكە جانە "ودە" — ولەڭ، ٴان، ياعنىي "تەكەلەر ٴانى" دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. بۇل ات ٴبىزدى ٴدىيونىيستىڭ سەرىكتەرى — ساتىيرلەرگە اكەلەدى. ساتىيرلەر ادام مەن تەكەنىڭ قوسىندىسىنان تۇرادى: دەنەسى ادامدىكى بولعانىمەن، تەكەنىڭ ٴمۇيىزى، ساقالى، تۇياقتارى، قۇيرىعى، ٴجۇنى، ت.ب. بەلگىلەرىن جاپسىرىپ العان.

كومەدىييا

"كومەدىييا" ٴسوزى "كوموس" — دىيونىيسكە ارنالعان مەيرامداعى كوشەدە قىدىرىپ جۇرگەن قىزۋ ٴارى كوڭىلدى حالىق جانە "ودە" — ولەڭ، ٴان دەگەن ۇعىمداردان شىعىپ، قىدىرىپ جۇرگەن حالىقتىڭ ٴانى دەپ اۋدارىلادى. گرەكتىڭ اقىندارى —ەسحىيل، سوفوكل، ەۆرىيپىيد، ارىيستوفاننىڭ شىعارمالارى گرەك حالقىنىڭ قوعامدىق-ساياسىي جانە رۋحانىي ٴومىرىن جان-جاكتى كورسەتتى. تەاتر ويىندارى اشىق دالادا وتكىزىلدى. تەاتر عىيماراتى ورحەسترەن (دوڭگەلەك الاڭ)، تەاترىننان (كورەرمەندەر ورنى) جانە سكەنادان (العاشقى اكتەرلەردىڭ كىيىنىپ، ساحناعا شىعۋىنا پرپالعان جاي پالاتكا) كۇرالدى. ەجەلگى گرەكىييا تەاترلارىنا كوپ كورەرمەن سىياتىن.

مىسالى، ٴدىيونىيستىڭ افىينىداعى تەاترى ۱۷ مىڭ پدامعا ارنالسا، ەپىيداۆرداعى تەاترعا ۱۰ مىڭداي ادام بارا الاتىن. كورەرمەندەرگە — بۇكىل افىينى ازاماتتارىنا تەاتر ويىن-ساۋىقتارىنا بارۋ ٴۇشىن مەرەكەلىك اقشا بەرىلەتىن، ال ولار سول اقشاعا وتىراتىن ورىندارى كورسەتىلگەن ارناۋلى تەمىر جەتونداردى ساتىپ الاتىن. قويىلىمدار تاڭەرتەڭ باستالىپ ٴۇش كۇنگە سوزىلاتىندىقتان، كورەرمەندەر تاماعى مەن سۋسىندارىن وزدەرىمەن ارقالاپ اكەلەتىن.

سپەكتاكل

سپەكتاكلدەر كورسەتىلگەن كەزدە بارلىق، جۇمىستار توقتاتىلىپ، سوتتار جابىلىپ، تۇرمەدەگى ادامدار بوساتىلاتىن. تەاترعا ەرلەر، ايەلدەر، بالالار، ٴتىپتى ٴۇي قۇلدارىنا دەيىن — ٴبارى باراتىن. تەاترالوگىييا نەمەسە جەكە دراما جازعان دراماتۋرگ مەيرامدى ۇيىمداستىرۋشى ارحونتتان حور سۇرايدى. ارحونت ونى باي ازاماتتاردان تاڭدالىپ الىنعان مەملەكەتتىك مىندەت رەتىندە حور جىيناۋ، ونى ۇيرەتۋ، مەيرامنان كەيىنگى استى ۇيىمداستىرۋ جۇكتەلگەن حورەگكە تاپسىرادى. ۱۰ انتىيكالىق فىيلدەردەن قازىلار القاسى قۇرىلادى. ٴۇش كۇندىك بايقاۋدان كەيىن جەرەبە بويىنشا تاڭدالىپ الىنعان ۵ قازى سوڭعى شەشىمدى شىعارادى. ٴۇش جەڭىمپاز اقشالاي ماراپاتتالعان، بىراق شىرماۋىق اعاشىنىڭ جاپىراقتارىنان توقىلعان ٴتاجدى تەك باس جۇلدەگە ىييە بولعان دراماتۋرگكە كىيگىزگەن. بۇل تەاتر بايقاۋىندا ٴۇشىنشى ورىن الۋ جەڭىلۋمەن تەڭ بولدى. بايقاۋعا تەك جاڭا شىعارمالار قاتىساتىن، ال ەگەر دە بىرەۋ بۇرىن قويىلعان ەسكى شىعارماسىن ۇسىنسا، ول بايقاۋدان تىس كورسەتىلگەن. اكتەر-پروتاگونىيست ۇلكەن كۇرمەتكە ىييە بولىپ، ٴتىپتى مەملەكەتتىك تاپسىرمالاردى دا ورىنداعان. ەكىنشى جانە ٴۇشىنشى اكتەرلەر تىكەلەي ٴبىرىنشى اكتەرگە مىندەتتى بولىپ، ودان اكى الىپ تۇرعان. اقىندار، حورەگتەر ،جانە باستى ٴرول ويناعان اكتەر- پروتاگونىيستەردىڭ ەسىمى ارنايى اكتىلەرگە جازىلىپ، مەملەكەتتىك ارحىيۆتە ساقتالعان.

ب.ز.د. IV عاسىردان باستاپ جەڭىمپاز-دراماتۋرگتەردىڭ ەسىمدەرى دىيداسكالىييلەرگە — ٴمارمار تاقتالارعا جازىلا باستادى. تەاترلاردا ايەل رولدەرىن ەرلەر ورىندادى. اكتەرلەردىڭ ٴبارى دە ماسكا، ادەمى كوستيۋمدەر، بويلارىن ۇزىن قىلىپ كورسەتەتىن تابانى بىيىك اياق كىيىم — كوتۋرنىلاردى (۲۰—زوسم) جانە بىيىك باس كىيىم كىيىپ وينادى. ۇلكەن تەاتردا ماسكالار كورەرمەندەردىڭ اكتەرلەردى الىستان كورۋى њٴشىن ىڭعايلى بولدى جانە اكتەرلەر دە ماسكالاردى اۋىستىرۋ ارقىلى ەكى-ٴۇش رولدەردى ٴبىر-اق ورىندادى. ماسكالار اعاشتان نە كەنەپتەن جاسالدى (كەنەپ كاركاسقا تارتىلىپ، گىيپسپەن جابىلىپ، بويالعان). ماسكا تەك بەتتى عانا ەمەس، بۇكىل باستى جاپقان، سوندىقتان پارىيكتى گرەكتەر تىكەلەي ماسكاعا ورنىقتىرعان. گرەك اكتەرلەرى بىي، قىيمىل-قوزعالىس ونەرىن شەبەر مەڭگەرۋى كەرەك بولدى. ماسكا كىيىپ مىيمىيكادان ايىرىلعاندىقتان قىيمىل-قوزعالىسقا، پانتومىيماعا ۇلكەن كوڭىل ٴبولىندى. كورىنىس كەزىندە قۇدايلار پايدا بولۋ ٴۇشىن ساحنادا كوتەرمە ماشىينالار قولدانىلدى. سونىمەن قاتار سپەكتاكلدە نايزاعايدىڭ، كۇننىћ كۇركىرەگەن دىبىستارىن شىعاراتىن جانە كورەرمەندەرگە كورسەتۋ ەففەكتىسىن تۋدىراتىن كوپتەگەن ماشىينالار بولدى.

گرەكىييالىق مەرەكەلەر مەن ويىندار

ولاردىڭ مەرەكلەرى مەن ويىندارى بۇكىلحالىقتىق سىيپات الدى. بۇل مەرەكەلر گرەكىييالىقتاردىڭ نەگىزگى كاسىبى مەن ادەت-عۇرىپتانىنا بايلانىستى بولعان. ولار دىيونىيس، دەمەترا، زەۆس قۇدايلارىنىڭ قۇرمەتىنە جانە ىنتىماق پەن بىرلىككە ارنالعان. گرەكىيياداعى باستى مەرەكە ىنتىماق مەرەكەسى بولدى.ول جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايىندا وتكىزىلدى. مەرەكە قاتارىنان التى كۇنگە سوزلدى. بۇل مەرەكە حالىقتى بىرىگۋگە، ٴبىر ورتالىققا باعىنۋعا، بىرلەسىپ كاسىپ جاساۋعا، ىنتىماقتاسىپ ٴومىر سۇرۋگە شاقىردى. مەرەكە ٴتۇن ىشىندە قولعا شامشىراق ۇستاپ جۇگىرۋدەن باستالدى. ودان كەيىن حالىقتىق شەرۋ بولدى.مەرەكە كۇندەرى اقىنداردىڭ، انشىلەردىڭ، مۋزىكانتتاردىڭ جارىستارى وتكىزىلدى. سونىمەن بىرگە ٴار ٴتۇرلى سپورت جارىستارى دا ۇيىمداستىرىلدى. دىيونىيس قۇدايدىڭ قۇرمەتىنە جاسالعان مەرەكەنىڭ ماڭىزى زور بولدى. بۇل ەگىنشىلەردىڭ مەرەكەسى بولدى. مەرەكە كۇندەرى اۋقاتتى وتباسىلار قۇرباندىققا مال سويدى. دىيونىيس مەيرامىندا ەگىنشىلەر اۋىل مەن قالا كوشەلەرىندە سالتاناتتى شەرۋ تارتقان. ولار حورمەن دىيونىيس تۋرالى ٴمىيفتى انگە قوسقان. ەگىنشىلەر سىبىزعى مەن سىلدىرماق ۇنىنە قوسىلىپ بىي بىيلەگەن.

ولىيمپىييالىق ويىندار

ولىيمپىييالىق ويىندار پالەپوننەستىڭ ادەمى جەرىنە ورنالاسقان ولىيمپىييا قالاسىندا وتكىزىلگەن. گرەكتەر ٴۇشىن ولىيمپ قاسىييەتتى جەر. ونىڭ ورتاسىندا زەۆس قۇدايىنا ارنالعان حرام بار. ويىن زەۆس قۇدايىنىڭ قۇرمەتىنە ٴتورت جىلدا ٴبىر رەت وتكىزىلىپ وتىرعان.بۇل ويىنداردا اتلەتتەر: جۇگىرۋدەن، سەكىرۋدەن، دىيسك پەن نايزا لاقتىرۋدان وزدەرىنىڭ ەپتىلىكتەرىن، مىقتىلىقتارىن سىنعا سالدى.تۇڭعىش ولىيمپىييا ويىندارى ب.ز.ب ۷۷۶ جىلى ٴوتتى. ويىن ۇنەمى جاز ايلارىندا بولدى. ولىيمپىييا ويىندارنىڭ العاشقى كۇندەرى سايىسقا قاتىسۋشىلار ، تورەشىلەر قۇرباندىق شالىپ ، ادال سايىسۋ ٴۇشىن انت بەرگەن. ويىننىڭ ەڭ سوڭعى بەسىنشى كۇنى زەۆس حرامىنىڭ الدىندا جەڭىمپازداردى ماراپاتتاعان. ساراپشىلار جەڭىمپازدارعا ٴزايتۇن اعاشىنىڭ بۇتاعىنان جاسالعان گۇلالقا سىيلاعان. جەڭىمپازداردىڭ تۋعان قالاسىنىڭ اتىن شىعارعانى ٴۇشىن، ونىڭ قۇرمەتىنە ٴمۇسىن تۇرعىزعان.ولىيمپىييالىق ويىندار قازىردە دۇنىييەجۇزىلىك بولىپ وتەدى.

ٴدىنىي نانىمدارى مەن مىيفتەرى

گرەكتەردە ٴدىنىي نانىمدار ب.ز.ب XI-IX عاسىرلاردا پايدا بولعان.حالىق اۋا رايىنىڭ توسىن جانە اۋىر جاعدايلارىن قۇدايلاردىڭ ٴىسى دەپ ەسەپتەگەن. قۇدايلار بىردەي مەيىرىمسىز، مەيىرىمدى بولا الادى دەپ سەنگەن-مىس. ولار ۴۶ - عا جۋىق قۇدايلارعا سەنگەن. حالىق ولاردى ولىيمپ تاۋىنىڭ شىڭىندا، ٴوز سارايلارىندا تۇرادى دەپ سەنگەن. گرەكتەر قۇدايلارعا قۇرباندىق شالعان، حرامدار تۇرعىزعان، ولار جايلى اڭىزدار شىعارعان. تابىيعاتتان تىس تىرشىلىك ىييەلەرى مەن تاڭعاجايىپ قۇبىلىستار، وقىيعالار تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەردى مىيفتەر دەپ اتاعان. گرەك مىيفتەرى ٴتۇرلى عاجايىپ قۇبىلىستاردى، باتىرلاردىڭ قاحارماندىعى تۋرالى بولدى. ەجەلگى مىيفتەردى جىرشى اقىندار ۇرپاقتان - ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرعان. ەجەلگى گرەكتەردىڭ تانىمال ٴمىيفى "ارگونوۆتار تۋرالى مىيف".

ساۋلەت ونەرى

گرەكىييادا ب.ز.ب V عاسىردا ساۋلەت ونەرى جوعارى قارقىنمەن دامىدى. اسىرەسە، افىينى ەرەكشە گۇلدەنىپ، اسەم قالاعا اينالدى. افىينانىڭ ەڭ كورىكتى جەرى اكروپول مەن اگورا بولىپ سانالعان. بۇل جەرلەردە حرامدار، تەاترلار، اكىمشىلىك عىيماراتتار، شونجارلاردىڭ اسەم ۇيلەرى ورنالاستى. گرەكتەر ساۋلەت ونەرىنىڭ ٴۇش ٴستىيلىن قالدىرعان: كورىينفتىك، دورىيىيلىك، ىيونىيىيلىك.دورىيىيلىك ستىيل قاراپايىم پلىيتالارمەن كومكەرىلەگەن ٴساندى باعانالار. ال، ىيونىيىيلىك جانە كورىيىينفتىك ستىيل - سىمباتتى، ادەمى ورنەكپەن اشەكەيلەنگەن ٴساندى باعانالار.