Ejelgi Grekïya

Уикипедия
Jump to navigation Jump to search
Parthenon

Ejelgi Grekïya nemes Éllada gr. Ελλάδα) — b.z.b. III mıñjıldıqtan b.z.b. I ğasırına deýin bolğan ejelgi grek memleketteri jeriniñ jalpı atı; Balkan tübeginiñ oñtüstigin, Égeý teñizdegi araldardı, Frakïya jağalawın, Kişi Azïyanıñ batıs öñirin ala ornalasqan.

Grek otarşıldığı däwirinde (b.z.b. 8-6 ğ. bul memleketter öz ıqpalın Ïtalïya, Şığıs Sïcïlïya, Oñtüstik Francïya jerine, Afrïkanıñ soltüstik jağalawına (Kïrenaïkağa), Qara teñiz ben Azov Teñiziniñ buğazdarı men jağalawlarına deýin taratıp, sol jerlerde grek otarları aşılğan.

Tarïxşılardıñ köbisi Ejelgi Grekïyanı batıs örkenïyetiniñ negizin salwşısı retinde qarastıradı[1][2][3]. Ejelgi Grekïya örkenïyeti älemdik demokratïyanıñ otanı retinde[4], batıs fïlosofïyanıñ[5], arxïtektwranıñ, müsindemeniñ, poézïyanıñ, teatrdıñ jäne ğılımdardıñ negizgi prïncïpteriniñ negizdewşi[6], Olïmpïadı oýındardıñ bastawşısı bolıp esepteledi. Grek mädenïyeti Rïm ïmperïyasınıñ mädenïyetiniñ damwına, yağnï jalpı ewropalıq mädenïyetiniñ damwına ülken äser etken.

Geografïyası[öñdew]

Ejelgi Grekïyanıñ aýmaqtarı

Soltüstik-batıs jağında Ejelgi Grekïya Ïllïrïyamen, soltüstik-şığısında Ejelgi Makedonïyamen, batısında Ïon (Sïcïlïya) teñizimen, şığısında - Égeý jäne Frakïý teñizderiniñ swlarımen jwılğan.

Negizgi üş aýmaqqa bölingen:

Soltüstik Grekïya Pïnd taw jotasımen ekige bölingen: batıs jağında Épïr jäne şığıs jağında - Fessalïyağa. Orta Grekïya Soltüstik Grekïyadan Tïmfrest jäne Éta tawlarımen bölinip, 10 aýmaqtan quralğan: Akarnanïya, Étolïya, Lokrïda Ozolʹskaya, Dorïda, Fokïda, Lokrïda Épïknemïd, Lokrïda Opwnt, Beotïya, Megarïda jäne Attïka. Peloponnes qalğan Grekïyamen ensiz (6 km) Korïnfqıltasımen baýlanısqan. Peloponnestıñ ortalığı Arkadïya bolğan.

Ejelgi Grekïyada üş ülken arxïpelagqa ( Kïklada, Sporada jäne Ïon araldarı) quralğan birneşe jüz araldar bolğan, eñ irileri — Krït jäne Évbeya.

Balkan jartıaralındağı Grekïya köbine tawlı jer, köptegen şığanaqtarımen jağalawı kesindilengen el bolğan.

Tarïxı[öñdew]

Arxeologïyalıq qazba derekterine qarağanda, Makedonïyadan Élïdağa deýingi Ejelgi Grekïya jerin adam orta paleolït däwirinde (100-40 mıñınşı j.ş.) mekendeý bastağan. Neolït däwirinde (7 mıñjıldıqtıñ orta kez şaması - 2800 j.ş.) Grekïyanıñ xalqı eginşilikti ïgerip, mal şarwaşılığımen aýnalısqan, otırıqşı ömir sürgen. Orta paleolït däwirinde qalıptasqan rw qurılısı neolït däwirinde äbden kemeline keldi. Grekïyanıñ soltüstiginde Sesklo, Dïmïnï jäne Larïsa mädenïyeti damıdı. 5-4 mıñ jıldıqtardı qurlıqtağı Grekïyada Égeý teñiziniñ araldarında, äsirese Krïtte neolït mädenïyetiniñ jergilikti nusqaları qalıptasa bastadı.

Ejelgi Grekïya tarïxında tarïxşılar kelesi kezeñderdi belgileýdi::

  1. Égeý mädenïyeti (b.z.b. III mıñjıldıqtıñ soñı — II mıñjıldıq). Mïnoý jäne Mïken örkenïyeti.
    1. Mïnoý örkenïyeti (Krït):
      1. Erte mïnoý kezeñi (b.z.b. XXX—XXIII ğğ.).
      2. Orta nemïnoý kezeñi (b.z.b. XXII—XVIII ğğ.).
      3. Keýingi mïnoý kezeñi (b.z.b. XVII—XII ğğ.).
    2. Éllada örkenïyeti (Balkan Grekïyası):
      1. Erte éllada kezeñi ( b.z.b. XXX—XXI ğğ.).
      2. Orta éllada kezeñi (b.z.b. XX—XVII ğğ.).
      3. Keýingi éllada kezeñi (b.z.b. XVI—XII ğğ.) nemese Mïken örkenïyeti.
  2. Polïster kezeñi (b.z.b. XI—IV ğğ.).
    1. Gomer kezeñi nemese «qarañğı ğasırlar» (b.z.b. XI—IX ğğ.).
    2. Köne Grekïya (b.z.b. VIII—VI ğğ.).
  3. Éllïnïstik Grekïya (b.z.b. IV—I ğğé.).
    1. Birinşi éllïnïstik kezeni (b.z.b. 334—281 j.).
    2. Ekinşi éllïnïstik kezeni (b.z.b. 281—150 j.).
    3. Üşinşi éllïnïstik kezeni (b.z.b.150—30 j.).

Polïs - qala-memleketi[öñdew]

Polïs — qala-memleket, Ejelgi Grekïya men Rïmge tän qoğamnıñ älewmettik-ékonomïkalıq, sayasï uýımdarınıñ erekşe türi. Polïs jeri qala awmağınan, onıñ aýnalasındağı xalqı eginşilikpen şuğıldanatın mekenderden quraldı. Memlekettik apparatı xalıq jïnalısınan, keñesten jäne saýlanıp qoýılatın türli qızmet adamdarınan (magïstrattardan) turdı. Xalıq jïnalısı bïlewşiniñ memleketti basqarw quqın qamtamasız etip otırdı. Polïster olïgarx. (mıs., Sparta) nemese demokratïyalıq (mıs., Afïnı) türinde boldı. Sparta eginşilik Polïske, Korïnf sawda-qolöneri Polïsine jattı. P. Grekïyada b.z.b. 4 ğasırdıñ basında, Rïmde b.z.b. 3 — 1 ğasırlarda dağdarısqa uşırap, joýıldı.

Ejelgi Sparta[öñdew]

Spárta (köne grekşe: Σπάρτη, lat. Sparta) nemese Lakedemon (köne grekşe: Λακεδαίμων, lat. Lacedaemon) – ejelgi grek qala-memleketi (polïs), alğaşında Évrot özeniniñ alabında (Lakonïka aýmağı) ornalasqan, keýin b.z.b. 6 – 1 ğasırlarda Peloponnestiñ oñtüstik böligin qamtığan. Gomerdiñ “Ïlïada” şığarmasına qarağanda, Sparta Lakonïkanıñ axeýyalıq 12 qawımınıñ biri. B.z.b. 12 ğasır şamasında dorïýlikter Peloponneske basıp kirip, Sparta qonıstarın qïrattı. Arxeologïyalıu mälimetter boýınşa jaña dorïý qonısı Sparta degen atpen b.z.b. 10 – 9 ğasırlarda basqa jerde – Évrot özenniñ jağasında paýda bolğan. B.z.b. 8 – 6 ğasırlarda Sparta körşi aýmaqtar: batısta Messanïyanı, şığısta Klawrïyanı jawlap aldı. Spartanıñ barlıq jeri memlekettik menşigine alındı. Bul jerler Spartanıñ tolıq quqılı azamattarı – spartalıqtarğa mura retinde paýdalanwğa berildi. Jerdi basıbaýlı quldar – ïlottar öñ- dedi.

Al Spartanıñ burınğı jergilikti xalqı – perïékter (jeke bası erikti, biraq sayasï quqı joq) qolönermen jäne sawdamen aýnalıstı.

Spartalıqtardıñ özderi jeti jasınan äskerï qızmetke tartıldı. Spartanıñ sayasï qurılısı rwlıq-taýpalıq sïpatta boldı. Xalıq jïnalısı (apella) joğarğı organ sanaldı. Memleketti eki äwletten (Evrïponïý jäne Aşad) şıqqan eki patşa basqardı. Olar äskerï jasaqtarğa jetekşilik etip, birqatar dinï mindetterdi jüzege asırıp otırdı, al işki jäne sırtqı sayasattıñ asa mañızdı mäselelerin aqsaqaldar keñesi (gerwsïya) şeşti.

Ékonomïkaalıq jağınan Sparta qolöner men sawdası naşar damığan, rwlıq qatınastar saqtalğan agrarlıq qawım boldı. Säwlet öneri men önerge män berilmedi. Zañdar öte qatal bolıp, täweldi xalıqtı ayawsız qanadı. B.z.b. 6 ğasırdıñ ayağında Sparta Peloponnes odağın basqarıp, bükil Grekïyada bïlik jürgizw üşin Afïnımen Peloponnes soğısın (b.z.b. 431 – 404) jürgizdi. Sparta jeñiske jetip, biraz waqıt Grekïyada üstemdik qurdı. Biraq bïlewşilerdiñ işki dağdarısı Spartanıñ soğıs küşin älsiretti. Ol b.z.b. 371 – 362 jılı bolğan soğıstarda öz qarsılastarınan küýreý jeñildi. B.z.b. 338 jılı Sparta Makedonïyağa, al 146 jılı Rïmge bağınıp, memleket retinde joýılıp ketti.

Sparta tarïxı[öñdew]

  • XI ğasır b.z.b — Sparta qala-memleket qurılwı.
  • X ğasır b.z.b — Dorïýlikter Lakonïya terrïtorïyasın jawladı. Jartı turğın-axéýlikterdi perïékterge aýnaldırdı(Polïtïkada küşi joq, biraq täwelsiz azamat), al qalğandarın ïlottarğa aýnaldırdı(memlekettik qul); dorïýlikter bïlewşi spartïattar boldı.
  • IX ğasır b.z.b — Lïkwrg basqarw zañdarı Spartanı äskerï küşti memleketke aýnaldırdı.
  • 743 — 724 jıldar b.z.b — Birinşi Messenïya soğısı. Sparta Messenanıñ bir böligin jawladı.
  • 685 — 668 jıldar b.z.b — Ekinşi Messenïya soğısı. Sparta Messenannı tügeldeý jawladı.
  • 500 — 449 jıldar b.z.b — Grek-parsı soğıstarı.
  • 480 jıl b.z.b. — Fermopïlʹ şaýqası. 300 spartalıqtar erligi.
  • 479 jıl b.z.b. — Plateya tübindegi şaýqas. Spartalıqtar men odaqtas memleketterdiñ jeñisi.
  • 479 — 464 jıldar b.z.b — Tegeatïdamen soğıs, Spartanıñ jeñwimen ayaqtaladı.
  • 464 — 455 jıldar b.z.b. — Üşinşi Messenïya soğısı(Messenïyadağı ïlottar köterilisi).
  • 460 — 445 jıldar b.z.b — Peloponness soğısı. Afïna men Spartanıñ 30 jılğa soğıs toqtatw kelisimi.
  • 457 jıl b.z.b — Tanagr tübindegi şaýqas. Spartalıqtar men odaqtas memleketterdiñ jeñisi.
  • 431 — 404 jıldar b.z.b — Peloponness soğısı. Spartalıqtar afïndıqtardı jeñip Grekïyadağı domïnanttı memleket boldı.
  • 427 jıl b.z.b — Spartalıqtardıñ Plateýdi jawlap, turğındardıñ köp böligin joýdı.
  • 425 jıl b.z.b — Pïlos tübindegi spartalıqtardıñ jeñilisi.
  • 422 jıl b.z.b — Amfïpole tübindegi şaýqas. Spartalıqtar men odaqtas memleketterdiñ jeñisi.
  • 418 jıl b.z.b — Mantïneya tübindegi şaýqas. Spartalıqtar jeñisi.
  • 395 — 387 jıldar b.z.b — Korïnf soğısı. Sparta men Parsı jeñisi.
  • 371 jıl b.z.b — Levktrax tübindegi şaýqas. Sparta Fïvamen şaýqasta küşin joğaltadı.
  • 362 jıl b.z.b — Mantïneya tübindegi şaýqas. Spartalıqtar jeñisi.
  • 331 jıl b.z.b — Sparta ï Makedonïya soğısı.
  • 331 jıl b.z.b — Megalopole tübindegi şaýqas. Spartalıqtar men odaqtas memleketterdiñ jeñilisi.
  • 245 — 241 jıldar b.z.b — Agïs reforması sätsiz ayaqtaldı.
  • 235 — 221 jıldar b.z.b — Kleomen reforması sätti orındalğanımen makendon patşası Antïgon III Spartadan Sellasïya tübindegi şaýqasta jeñilgennen keýin reformanı alıp tastadı.
  • 229 — 222 jıldar b.z.b — Kleomen soğısı. Spartanıñ Axéý odağı men Makedonïyağa gegemonïya üşin Peloponnesstegi qarsı soğısı.
  • 222 jıl b.z.b — Sellasïya tübindegi şaýqasta Sparta awır jeñiliske uşıraýdı. Spartanı Éllïndıq odaqqa kuşpen kirgizedi.
  • 220 — 217 jıldar b.z.b — Odaqtastar soğısı. Sparta Étolïya odağımen birge Éllïndıq odaqqa qarsı soğısı.
  • 215 — 205 jıldar b.z.b — Birinşi Makedonïya soğısı.
  • 207 jıl b.z.b — Mantïneya tübindegi şaýqas. Spartalıqtardıñ awır jeñilisimen jäne patşa Maxanïda ölimimen ayaqtaldı.
  • 204 jıl b.z.b — spartalıqtar jawlawğa tırıstı Megalopolʹ.
  • 201 jıl b.z.b — spartalıqtar Messenïyağa şabwıldaýdı, biraq Tegeýden jeñiliske uşıraýdı.
  • 195 jıl b.z.b — Lakonïya soğısı, Sparta jeñilisi jäne Axeý odağına qosılwı.
  • 147 jıl b.z.b — Sparta Axeý odağınan şığıp Rïmnen qoldaw alıp otıradı. Axeý soğısı bastaldı..
  • 146 jıl b.z.b — bükil Grekïya Rïm ïmperïyasınıñ astında qalıp Axeý provïncïyasına aýnaldı. Kezindegi ataqtarı üşin Sparta men Afïna özderiniñ terrïtorïyası awmağında öz özin bïlew quqığın aladı.

Afïnı memleketi[öñdew]

Afïna qalası ejelgi örkenïyet ortalıqtarınıñ biri, Grekïyanıñ astanası. Égeý teñiziniñ jağasında, Attïka tübegindegi töbeli jazıqta ornalasqan. Ol özimen irgeles jatqan eñ iri teñiz portı — Pïreýmen qosılıp, ülken Afïnanı quraýdı (awmağı 433,28 km²). Afïna — Jerorta teñiziniñ jağalawındağı eñ iri qalalardıñ biri. Turğını 3,4 mln. adam (1994). Klïmatı jerortateñizdik (jazı — ıstıq, qwañ, qısı — jılı, jañbırlı), qañtar aýınıñ ortaşa temperatwrası 90S, şilde aýınıñ ortaşa temperatwrası 270S. Ejelgi Grekïya tarïxında Spartamen qatar jetekşi röl atqarğan qala-memleket. Qala äýel qudaý Afïna Palladanıñ (Zevstiñ qızı) esimimen atalğan. Qala-memlekettiñ qalıptasw tarïxın bayandaýtın negizgi eñbek — Arïstotelʹdiñ “Afïna polïtïyası”. Afïnalıqtar şejiresi boýınşa, qala Afïna akropoliniñ töñireginde (bul jerde mïken däwiriniñ kezinde-aq bekinis tärizdi eldi mekender men b.z.b. 16 — 13 ğasırlarda salınğan saraýlar bolğan) tañdawlı rwlıq qawımdardı biriktirwdiñ nätïjesinde paýda bolğan. B.z.b. 5 ğasırdıñ 2-jartısında buğan deýin birneşe älewmettik-sayasï reformalardı basınan ötkergen Afïna mädenï güldenwdiñ (“Perïkldiñ altın ğasırı” dep atalatın) eñ bïik deñgeýine jetti. Afïnada körnekti ğalımdar, swretşiler men aqındar: tarïxşı Gerodot, fïlosof Anaksagor, müsinşi Fïdïý, aqındar Ésxïl, Sofokl, Evrïpïd, komedïyaşı Arïstofan ömir sürdi. Afïnalıq jazwşılardıñ tili — attïka dïalektïkası bükil éllïnniñ ädebï tiline aýnaldı. Äsem üýler salındı. Gïppodam jobası boýınşa salınğan tutas bekinistiñ Akropolʹ ansamblin quraýtın negizgi ğïmarattarı — älemdik säwlet öneriniñ ozıq ülgileriniñ biri Parfenon xramı (b.z.b. 438 — 447 jıldarı salınğan), Fïdïýdiñ müsinderi, t.b. beýnelew öneriniñ twındıları keýingi ğasırlar swretşileri üşin şeberlik mektebi ispettes boldı. Alaýda, “altın ğasır” uzaqqa sozılğan joq.

Adamzat örkenïyeti oşağınıñ biri bolğan Afïna işki janjaldardıñ, alawızdıqtıñ saldarınan, 176 jılı Rïmniñ qol astına ötti. Rïm üstemdigine qarsı bas kötergen Afïnanı Kornelïý Swllanıñ äskerleri jawlap, qalaların qïrattı. B.z. 3 ğasırında sırtqı jawlardıñ şapqınşılığınan Afïna birjola derbestigin joğalttı. Qazirgi Afïnada ejelgi grek, rïm zamanı men orta ğasırlardıñ säwlet eskertkişteri jaqsı saqtalğan.

Ejelgi Grekïyadağı bilim men ğılım[öñdew]

Grek mektepteri[öñdew]

Ejelgi grek mektepteri üş basqıştı bolğan. Olada köbinese awqattı adamdardıñ balaları ğana oqığan. Birinşi basqıştı mektep jasına deýingi təlim-tərbïye (3-7) beretin orın dep atağan, ekinşi basqışta 7-12 jasar balalar oqığan, al üşinşi basqıştı "gïmnasïya" dep ataldı.

Awqattı grekterdiñ ul balaları üş jasınan bastap üýde tərbïyelendi. Olar arnaýı üý tərbïyeşilerinen təlim-tərbïye alıp otırğan. Təlim-tərbïye beretinder pedagog-muğalimder. Tərbïyelenwşiler swret salwdı, balşıqtan ərtürli oýınşıqtar jasawdı, üý turğızwdı üýrengen. Olar osı jasqa laýıqtı türli sport oýındarımen de aýnalıstı.

Ğılımï bilimder[öñdew]

Grek oýşıldarı, ğalımdarı jəne aqın-jazwşıları Şığıstıñ örkenïyetti elderimen baýlanısta bolğan. Olar Şığıs elderiniñ ğasırlar boýı jïnaqtağan təjirïbelerin paýdalanğan. Şığıs elderindegi ğılımnıñ jaña tabıstarımen tabısıp otırğan. Grekter erteden-aq tabïğattıñ türli qubılıstarın baqılap, köptegen elderge sayaxat jasağan. Ejelgi Şığıs elderiniñ ğılımï oý-pikirlerimen tanıs bolwı Grekïyada tabïğat jaýlı ğılımnıñ qalıptaswına jol jol aşqan.

Grek tarïxşıları men fïlosoftarı[öñdew]

B.z.b. 5 ğasırda tarïx salasındağı eñbekter paýda bola bastadı. Mundaý eñbekterdiñ negizin ejelgi grek tarïxşısı Gerodot qalağan. Gerodottıñ "Tarïx" attı kitabı ejelgi Grekïya men Azïya, Egïpet xalıqtarınıñ tarïxın zerttewge ülken üles qostı. Osı kitaptıñ alğısözin mınandaý sözdermen bastağan: "Gerodot köptegen xalıqtardıñ ulı jəne dañqtı isteri umıtılıp qalmawı üşin osı məlimetterdi jïnadı jəne jazıp şıqtı". Osı eñbeginde köptegen geografïyalıq, étnografïyalıq jəne tarïxï materïaldar da jïnaqtalğan.

Fïlosofïya ğılımınıñ negizin salwşılardıñ biri Arïstotelʹ boldı. Ol b.z.b. 384-322 jıldarı ömir sürgen ğulama ğalım. Köptegen ğılımdardıñ negizin qalawşı, jan-jaqtı bilimdi adam retinde dañqı şıqqan. Ol fïlosofïya, tarïx, matematïka, jaratılıstanw jəne tağı basqa ğılımï bilimderdiñ qalıptaswına zor üles qosqan. Arïstotelʹ sol kezdegi barlıq jïnaqtalğan ğılımï bilimderdi jeke-jeke salalarğa bölgen. Bul dünïyejüzilik ğılımnıñ damwındağı ülken qadam boldı. Onıñ "Sayasat" degen eñbegi memleket jəne memlekettiñ qurılımına, türlerine aýnaldı.

Ejelgi grek fïlosofı Demokrït atom iliminiñ alğaşqı ökilderiniñ biri sanaladı. Ol 300-ge jwıq şığarma jazğan. Sonımen qatar fïzïka, matematïka, mwzıka jəne poézïyamen de şuğıldanğan. Tabïğattı tereñ zerttep, köptegen xalıqtardıñ ğılımï bilimderimen tanısqan. Demokrït tuñğış ret dünïye öte usaq bölşekterden - atomdardan turadı, atomdar məñgilik jəne qozğalısta boladı degen pikir aýtqan.[7]

Ejelgi grek öneri[öñdew]

Zevstiñ altıñ müsini[öñdew]

Zevstiñ altın müsini – kezinde Ejelgi Grekïyadağı Olïmp tawında Zevs qudaýğa ornatılğan eskertkiş, “älemniñ jeti keremetiniñ” biri. B.z.b. 5 ğ-da ömir sürgen belgili afïnalıq müsinşi Fïdïý somdağan. Ejelgi grekter qudaýlardıñ qudaýı dep sengen Zevske arnap aq märmärdan zäwlim saraý turğızğan bolatın. Fïdïý öziniñ müsinin osı saraý işine somdağan. Taqta otırğan qudaý müsininiñ bïiktigi 17 m bolğan, ol saraý töbesine säl-aq tïmeý turğan. Zevs otırğan taq tügeldeý altın jäne pil süýeginen jasalğan. Negizgi ağaştan istelgen qudaý müsininiñ beti, qolı, ayağı jäne aşıq tösi öte näzik zergerlikpen öñdelgen pil süýegimen tügeldeý qaptalğan. Müsinniñ belden töm. böligi güldermen, juldızdarmen, är türli xaýwanattar beýnesimen körkemdelgen altın jamılğımen jabılğan. Müsinşi Zevstiñ bir qolına ustatqan jeñimpazdıq qudaýı Nïka beýnesi de, ekinşi qolındağı qıran qonğan tuğır da altın men pil süýeginen jasalğan edi. Al Zevstiñ basına taza altınnan örilgen täj kïgizilgen bolatın. Ejelgi grekter eñ ülken baqıtsızdıq – Zevs qudaýdıñ altın müsinin körmesten burın ölip ketw dep eseptegen. Sondıqtan da es bilgen är adamğa bul beýneni körw arman bolğan. B.z. 5 ğ-nda Zevs müsinin Grekïyadan Konstantïnopolʹge (qazirgi Stambulğa) köşirgen. Müsin sonda örtte qalıp joq boldı. Biraq onı körgen adamdardıñ jan-jaqtı swrettep, sïpattap qaldırğan köptegen qoljazbaları arqılı Zevstiñ altın müsininiñ qandaý bolğanın közge elestetwge boladı.


Ejelgi grek teatrı[öñdew]

Épïdavrdağı teatr

Teatrdıñ damw kezeñderiniñ biri — köne zamandağı teatr mädenïyeti. Ertedegi grek draması men teatrı — jüzim men şarap jasaw Qudaýı Dïonïstiñ qurmetine awıldık jerde mereke ötkizw negizinde paýda boldı. Bul merekelerde maskalı adamdar, teke terisin kïgender (teke — Dïonïstiñ qasïyet tutatın janwarı) öner körsetti. Maskalılar xorınıñ bï aralas änderinde dïalog élementteri men saxnalıq qïmıl- äreket basım jattı. Éllïnïstik däwirge deýin xor grek dramasındağı bastı élement bolıp keldi. Fespïd birinşi bolıp b.z.d. 534 jıldıñ kökteminde Ulı Dïonïs merekesinde, öziniñ tragedïyasın körsetip, bas jüldege ïye boldı. Sondıqtan da b.z.d. 534 jıl älem teatrınıñ twğan jılı dep sanaladı. Aqın Fespïd xordan erekşe orındawşını — akterdi bölip şığardı. Söýtip, dünïyege birinşi akter — protagonïst keldi. Xor basşısı — korïfeý bastağan xor 12, keýinnen 15 adamnan quraldı. Grek draması öziniñ damw procesinde dinï ädet-ğurıptardan birte-birte alşaqtaý berdi. Sonımen birge drama grek mïfterindegi materïaldı molınan paýdalandı.

Qazir biz qoldanatın "tragedïya" jäne "komedïya" sözderi Ejelgi Grekïyada ötken merekelerden şıqqan. "Tragedïya" sözi grektiñ eki sözinen alınğan: "tragos" — teke jäne "odé" — öleñ, än, yağnï "tekeler äni" degen uğımdı beredi. Bul at bizdi Dïonïstiñ serikteri — satïrlerge äkeledi. Satïrler adam men tekeniñ qosındısınan turadı: denesi adamdiki bolğanımen, tekeniñ müýizi, saqalı, tuyaqtarı, quýrığı, jüni, t.b. belgilerin japsırıp alğan.

Komedïya[öñdew]

"Komedïya" sözi "komos" — Dïonïske arnalğan meýramdağı köşede qıdırıp jürgen qızw äri köñildi xalıq jäne "odé" — öleñ, än degen uğımdardan şığıp, qıdırıp jürgen xalıqtıñ äni dep awdarıladı. Grektiñ aqındarı —Ésxïl, Sofokl, Evrïpïd, Arïstofannıñ şığarmaları grek xalqınıñ qoğamdıq-sayasï jäne rwxanï ömirin jan-jaktı körsetti. Teatr oýındarı aşıq dalada ötkizildi. Teatr ğïmaratı orxestren (döñgelek alañ), teatrınnan (körermender ornı) jäne skenadan (alğaşqı akterlerdiñ kïinip, saxnağa şığwına prpalğan jaý palatka) kuraldı. Ejelgi Grekïya teatrlarına köp körermen sıyatın.

Mısalı, Dïonïstiñ Afïnıdağı teatrı 17 mıñ pdamğa arnalsa, Épïdavrdağı teatrğa 10 mıñdaý adam bara alatın. Körermenderge — bükil Afïnı azamattarına teatr oýın-sawıqtarına barw üşin merekelik aqşa beriletin, al olar sol aqşağa otıratın orındarı körsetilgen arnawlı temir jetondardı satıp alatın. Qoýılımdar tañerteñ bastalıp üş künge sozılatındıqtan, körermender tamağı men swsındarın özderimen arqalap äkeletin.


Spektaklʹ[öñdew]

Spektaklʹder körsetilgen kezde barlıq, jumıstar toqtatılıp, sottar jabılıp, türmedegi adamdar bosatılatın. Teatrğa erler, äýelder, balalar, tipti üý quldarına deýin — bäri baratın. Teatralogïya nemese jeke drama jazğan dramatwrg meýramdı uýımdastırwşı arxonttan xor suraýdı. Arxont onı baý azamattardan tañdalıp alınğan memlekettik mindet retinde xor jïnaw, onı üýretw, meýramnan keýingi astı uýımdastırw jüktelgen xoregke tapsıradı. 10 antïkalıq fïlderden qazılar alqası qurıladı. Üş kündik baýqawdan keýin jerebe boýınşa tañdalıp alınğan 5 qazı soñğı şeşimdi şığaradı. Üş jeñimpaz aqşalaý marapattalğan, biraq şırmawıq ağaşınıñ japıraqtarınan toqılğan täjdi tek bas jüldege ïye bolğan dramatwrgke kïgizgen. Bul teatr baýqawında üşinşi orın alw jeñilwmen teñ boldı. Baýqawğa tek jaña şığarmalar qatısatın, al eger de birew burın qoýılğan eski şığarmasın usınsa, ol baýqawdan tıs körsetilgen. Akter-protagonïst ülken kurmetke ïye bolıp, tipti memlekettik tapsırmalardı da orındağan. Ekinşi jäne üşinşi akterler tikeleý birinşi akterge mindetti bolıp, odan akı alıp turğan. Aqındar, xoregter ,jäne bastı röl oýnağan akter- protagonïsterdiñ esimi arnaýı aktilerge jazılıp, memlekettik arxïvte saqtalğan.

B.z.d. IV ğasırdan bastap jeñimpaz-dramatwrgterdiñ esimderi dïdaskalïýlerge — märmär taqtalarğa jazıla bastadı. Teatrlarda äýel rölderin erler orındadı. Akterlerdiñ bäri de maska, ädemi kostyumder, boýların uzın qılıp körsetetin tabanı bïik ayaq kïim — kotwrnılardı (20—ZOsm) jäne bïik bas kïim kïip oýnadı. Ülken teatrda maskalar körermenderdiñ akterlerdi alıstan körwi њşin ıñğaýlı boldı jäne akterler de maskalardı awıstırw arqılı eki-üş rölderdi bir-aq orındadı. Maskalar ağaştan ne kenepten jasaldı (kenep karkasqa tartılıp, gïpspen jabılıp, boyalğan). Maska tek betti ğana emes, bükil bastı japqan, sondıqtan parïkti grekter tikeleý maskağa ornıqtırğan. Grek akterleri bï, qïmıl-qozğalıs önerin şeber meñgerwi kerek boldı. Maska kïip mïmïkadan aýırılğandıqtan qïmıl-qozğalısqa, pantomïmağa ülken köñil bölindi. Körinis kezinde Qudaýlar paýda bolw üşin saxnada köterme maşïnalar qoldanıldı. Sonımen qatar spektaklʹde naýzağaýdıñ, künniћ kürkiregen dıbıstarın şığaratın jäne körermenderge körsetw éffektisin twdıratın köptegen maşïnalar boldı.

Grekïyalıq merekeler men oýındar[öñdew]

Olardıñ merekleri men oýındarı bükilxalıqtıq sïpat aldı. Bul merekelr grekïyalıqtardıñ negizgi käsibi men ädet-ğurıptanına baýlanıstı bolğan. Olar Dïonïs, Demetra, Zevs qudaýlarınıñ qurmetine jäne ıntımaq pen birlikke arnalğan. Grekïyadağı bastı mereke ıntımaq merekesi boldı.Ol jaña jıldıñ alğaşqı aýında ötkizildi. Mereke qatarınan altı künge sozldı. Bul mereke xalıqtı birigwge, bir ortalıqqa bağınwğa, birlesip käsip jasawğa, ıntımaqtasıp ömir sürwge şaqırdı. Mereke tün işinde qolğa şamşıraq ustap jügirwden bastaldı. Odan keýin xalıqtıq şerw boldı.mereke künderi aqındardıñ, änşilerdiñ, mwzıkanttardıñ jarıstarı ötkizildi. sonımen birge är türli sport jarıstarı da uýımdastırıldı. Dïonïs qudaýdıñ qurmetine jasalğan merekeniñ mañızı zor boldı. Bul eginşilerdiñ merekesi boldı. Mereke künderi awqattı otbasılar qurbandıqqa mal soýdı. Dïonïs meýramında eginşiler awıl men qala köşelerinde saltanattı şerw tartqan. Olar xormen dïonïs twralı mïfti änge qosqan. Eginşiler sıbızğı men sıldırmaq ünine qosılıp bï bïlegen.

Olïmpïyalıq oýındar[öñdew]

Olïmpïyalıq oýındar Paleponnestiñ ädemi jerine ornalasqan olïmpïya qalasında ötkizilgen. Grekter üşin Olïmp qasïyetti jer. Onıñ ortasında Zevs qudaýına arnalğan xram bar. Oýın Zevs qudaýınıñ qurmetine tört jılda bir ret ötkizilip otırğan.Bul oýındarda atletter: jügirwden, sekirwden, dïsk pen naýza laqtırwdan özderiniñ eptilikterin, mıqtılıqtarın sınğa saldı.Tuñğış Olïmpïya oýındarı b.z.b 776 jılı ötti. Oýın ünemi jaz aýlarında boldı. Olïmpïya oýındarnıñ alğaşqı künderi saýısqa qatıswşılar , töreşiler qurbandıq şalıp , adal saýısw üşin ant bergen. Oýınnıñ eñ soñğı besinşi küni Zevs xramınıñ aldında jeñimpazdardı marapattağan. Sarapşılar jeñimpazdarğa zäýtün ağaşınıñ butağınan jasalğan gülalqa sıýlağan. Jeñimpazdardıñ twğan qalasınıñ atın şığarğanı üşin, onıñ qurmetine müsin turğızğan.Olïmpïyalıq oýındar qazirde dünïyejüzilik bolıp ötedi.

Dinï nanımdarı men mïfteri[öñdew]

Grekterde dinï nanımdar b.z.b XI-IX ğasırlarda paýda bolğan.Xalıq awa raýınıñ tosın jäne awır jağdaýların qudaýlardıñ isi dep eseptegen. Qudaýlar birdeý meýirimsiz, meýirimdi bola aladı dep sengen-mıs. Olar 46 - ğa jwıq qudaýlarğa sengen. Xalıq olardı Olïmp tawınıñ şıñında, öz saraýlarında turadı dep sengen. Grekter qudaýlarğa qurbandıq şalğan, xramdar turğızğan, olar jaýlı añızdar şığarğan. Tabïğattan tıs tirşilik ïyeleri men tañğajaýıp qubılıstar, oqïğalar twralı añız äñgimelerdi mïfter dep atağan. Grek mïfteri türli ğajaýıp qubılıstardı, batırlardıñ qaharmandığı twralı boldı. ejelgi mïfterdi jırşı aqındar urpaqtan - urpaqqa jetkizip otırğan. Ejelgi Grekterdiñ tanımal mïfi "Argonovtar twralı mïf".

Säwlet öneri[öñdew]

Grekïyada b.z.b V ğasırda säwlet öneri joğarı qarqınmen damıdı. Äsirese, Afïnı erekşe güldenip, äsem qalağa aýnaldı. Afïnanıñ eñ körikti jeri akropolʹ men agora bolıp sanalğan. Bul jerlerde xramdar, teatrlar, äkimşilik ğïmarattar, şonjarlardıñ äsem üýleri ornalastı. Grekter säwlet öneriniñ üş stïlin qaldırğan: korïnftik, dorïïlik, ïonïïlik.Dorïïlik stïlʹ qarapaýım plïtalarmen kömkerilegen sändi bağanalar. Al, ïonïïlik jäne korïïnftik stïlʹ - sımbattı, ädemi örnekpen äşekeýlengen sändi bağanalar.[8]

Derekközder[öñdew]

  1. ↑ Richard Tarnas, The Passion of the Western Mind (New York: Ballantine Books, 1991).
  2. ↑ Colin Hynson, Ancient Greece (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.
  3. ↑ Carol G. Thomas, Paths from Ancient Greece (Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1988).
  4. ↑ Leýst O. Ïstorïya polïtïçeskïx ï pravovıx wçenïý. Gl. 13.
  5. ↑ Reale Dj., Antïserï D. Zapadnaya fïlosofïya ot ïstokov do naşïx dneý.
  6. ↑ Ancient Greek Theater Discovered — Discovery Channel
  7. ↑ Ejelgi dünïye tarïxı. Jalpı bilim beretin mekteptiñ 6-sınıbına arnalğan oqwlıq. Almatı : " Atamura "
  8. ↑ Ejelgi dünïye tarïxı - 6 sınıp - Almatı: Atamura baspası 2006
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Ежелгі_Грекия&oldid=2465198» betinen alınğan