ەرىتىندى

اس تۇزىنىڭ (NaCl) سۋدا ەرۋى

ەرىتىندى — ٴبىر زاتتىڭ ەكىنشى ٴبىر زاتتىق ورتادا بىركەلكى تارالۋى اركىلى ازىرلەنگەن گوموگەندىك جۇيە؛ كەم دەگەندە ەكى كومپونەنتتەردەن، ٴبىرى ەرىتكىش، ەكىنشىسى ەرىيتىن زات بولاتىن اينىمالى قۇرامنىڭ حىيمىييالىق تەپە-تەڭدiك كۇيى بولاتىن جۇيە. ەرىتىندىلەر گاز ٴتارىزدى، سۇيىق جانە قاتتى بولۋى مۇمكىن (سونداي-اق پولىيمەرلەردىڭ ەرىتىندىلەرى ەرىتىندىلەردىڭ ۇلكەن توبىن قۇرايدى). ولاردىڭ ىشىندە جان-جاقتى زەرتتەلگەنى جانە ٴجىيى قولدانىلاتىنى سۇيىق، اسىرەسە، سۋلى ەرىتىندىلەر. سوندىقتان تۇرمىستا ەرىتىندىلەر دەپ، كوبىنەسە، سۇيىق كۇيدەگى مولەكۋلا-دىيسپەرستىك جۇيەلەردى ايتادى.

ەرىتىندىلەر كونتسەنتراتسىييالارىنىڭ تۇرلەرى

ەرىتىندىلەردىڭ قۇرامى قۇرامداس بولىكتەردىڭ كونتسەنتراتسىييالارىمەن سىيپاتتالادى. ەرىتىندىلەر قانىققان، قانىقپاعان جانە اسا قانىققان دەپ بولىنەدى. بەرىلگەن تەمپەراتۋرادا جاقسى ەرىيتىن زاتتاردىڭ ەرىگىشتىگىنىڭ دە شەگى بار. ەرىگەن زاتتىڭ كونتسەنتراتسىيياسى بەلگىلى ٴبىر مولشەردەن اسقاندا، ونىڭ ارتىعى ەرىمەي، ەرىتىندىنىڭ تۇبىنە شوگەدى. بۇل كەزدە ەرىتىندى مەن ەرىگەن زات تەپە-تەڭدىك جاعدايدا بولادى. مۇنداي ەرىتىندىلەردى قانىققان ەرىتىندىلەر، ال كونتسەنتراتسىييالارى قانىققان ەرىتىندىنىڭ كونتسەنتراتسىيياسىنا دەيىنگى بارلىق ەرىتىندىلەردى قانىقپاعان ەرىتىندىلەر دەپ اتايدى. كەيبىر ەرىتكىشتىڭ بەلگىلى ٴبىر مولشەرىندە ەرىيتىن زاتتىڭ ەرىگىشتىگىنە سايكەس مولشەرىنەن دە ارتىق مولشەرىن ەرىتۋگە بولادى. مۇنداي ەرىتىندىلەر اسا قانىققان ەرىتىندىلەر دەپ اتالادى. اسا قانىققان ەرىتىندىلەردىڭ تۇراقتىلىعى ناشار بولادى. كەز كەلگەن سىرتقى اسەردەن ەرىگەن زاتتىڭ ارتىق مولشەرى ەرىتىندىدەن ٴبولىنىپ، تۇنباعا تۇسەدى. ٴسويتىپ اسا قانىققان ەرىتىندى جاي قانىققان ەرىتىندىگە اينالادى.

ەلەكترولىيتتەر جانە بەيەلەكترولىيتتەر

كەي زاتتار ەرىگەندە ولاردىڭ مولەكۋلالارى ىيوندارعا ىدىرايدى، ياعنىي دىيسسوتسىياتسىييالانادى. ەلەكتر توگىن وتكىزەتىن بولعاندىقتان، ونداي زاتتاردىڭ ەرىتىندىلەرىن ەلەكترولىيت ەرىتىندىلەرى دەپ اتايدى. وعان كوپتەگەن قىشقىلدار مەن نەگىزدەردىڭ، اسىرەسە، تۇزداردىڭ ەرىتىندىلەرى جاتادى. كەرىسىنشە، ەرىگەندە مولەكۋلالارى ىيوندارعا ىدىرامايتىن، سوندىقتان ەلەكتر توگىن وتكىزبەيتىن زاتتاردىڭ ەرىتىندىلەرى بەيەلەكترولىيتتەردىڭ ەرىتىندىلەرى دەپ اتالادى.

ەرىتىندىلەردىڭ تەورىييالارى

فىيزىيكالىق تەورىيياسى

ەرىتىندىلەردىڭ بەتىندەگى بۋ قىسىمى جانە ونىڭ قاتۋ تەمپەراتۋراسى تازا ەرىتكىشتىككە قاراعاندا تومەندەۋ، ال قايناۋ تەمپەراتۋراسى جوعارىلاۋ بولادى. سونىمەن قاتار ەرىتىندىلەردە وسموس قىسىمى بايقالادى. ەرىتىندىلەردىڭ بۇل قاسىييەتتەرىنىڭ بارلىعى تەك ەرىگەن زاتتىڭ مولەكۋلالار سانىنا عانا تاۋەلدى. ولاردىڭ وزگەرىستەرى ۆانت-گوفف جانە راۋل زاڭدارىمەن سىيپاتتالادى. مىسالى، اتسەتوننىڭ، كەز كەلگەن ەفىيردىڭ نەمەسە ٴسپىيرتتىڭ سۋداعى كونتسەنتراتسىييالارى بىردەي ەرىتىندىلەرىنىڭ وسموس جانە بۋ قىسىمدارىنىڭ سالىستىرمالى تومەندەۋلەرى، قاتۋ تەمپەراتۋرالارىنىڭ تومەندەۋى، ال قايناۋ تەمپەراتۋرالارىنىڭ جوعارىلاۋى بىردەي بولادى. بۇدان كەيبىر عالىمدار ەرىتىندى تۇزىلگەندە ەرىتكىش پەن ەرىگەن زات اراسىندا ەشقانداي ارەكەتتەسۋلەر بولمايدى، ولار تەك ارالاسادى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. سوندىقتان بۇل قاسىييەتتەر ەرىتىندىلەردىڭ فىيزىيكالىق تەورىيياسىنا تاجىرىيبەلىك نەگىز بولعان. ىيدەال گازدار سىيياقتى مولەكۋلالارىنىڭ اراسىندا ەشقانداي اسەرلەسۋلەر بولمايتىن، دالىرەك ايتقاندا، مەيلىنشە از بولاتىن ەرىتىندىلەر ىيدەال ەرىتىندىلەر، ال قالعاندارىن رەال ەرىتىندىلەر دەپ اتايدى.

حىيمىييالىق تەورىيياسى

كۇشتى ەلەكترولىيتتەردىڭ ەرىتىندىلەرىنىڭ كەيبىر قاسىييەتتەرى سۇيىلتىلعان ەرىتىندىلەردىڭ قاسىييەتتەرىن سىيپاتتايتىن زاڭدىلىقتارعا باعىنبايدى. ولاردىڭ ٴبىراز قاسىييەتتەرى دەباي مەن گيۋككەلدىڭ “كۇشتى ەلەكترولىيتتەر تەورىيياسىمەن” سىيپاتتالادى. سونىمەن قاتار ەرىتىندىلەر تۇزىلگەندە جىلۋ ٴبولىنۋى، جۇيە ٴتۇسىنىڭ قۇرامداس ەبولىكتەر تۇسىنەن وزگەشەلىگى جانە ەرىتىندىلەر كولەمىنىڭ قۇرامداس بولىكتەر كولەمىنىڭ قوسىندىسىنا قاراعاندا كەمۋى ەرىگەن زات پەن ەرىتكىش اراسىندا حىيمىييالىق ارەكەتتەسۋلەر بولاتىنىن كورسەتەدى. كەيدە ولاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ بەرىكتىگى سونشالىق، ەرىتىندىلەردى سۋىتقاندا ەرىتكىشتىڭ ٴبىراز مولشەرى ەرىگەن زاتپەن بىرگە كرىيستالدانادى. ولاردى جالپى سولۆاتتار، ال ەرىتكىش سۋ بولعاندا كرىيستاللوگىيدراتتار دەپ اتايدى. بۇل قاسىييەتتەر ەرىتىندىلەردىڭ حىيمىييالىق تەورىيياسىنا تاجىرىيبەلىك نەگىز بولدى.