Eritindi

As tuzınıñ (NaCl) swda erwi

Eritindi — bir zattıñ ekinşi bir zattıq ortada birkelki taralwı arkılı äzirlengen gomogendik jüýe; kem degende eki komponentterden, biri eritkiş, ekinşisi erïtin zat bolatın aýnımalı quramnıñ xïmïyalıq tepe-teñdik küýi bolatın jüýe. Eritindiler gaz tärizdi, suýıq jäne qattı bolwı mümkin (sondaý-aq polïmerlerdiñ eritindileri eritindilerdiñ ülken tobın quraýdı). Olardıñ işinde jan-jaqtı zerttelgeni jäne jïi qoldanılatını suýıq, äsirese, swlı eritindiler. Sondıqtan turmısta eritindiler dep, köbinese, suýıq küýdegi molekwla-dïsperstik jüýelerdi aýtadı.

Eritindiler koncentracïyalarınıñ türleri

Eritindilerdiñ quramı quramdas bölikterdiñ koncentracïyalarımen sïpattaladı. Eritindiler qanıqqan, qanıqpağan jäne asa qanıqqan dep bölinedi. Berilgen temperatwrada jaqsı erïtin zattardıñ erigiştiginiñ de şegi bar. Erigen zattıñ koncentracïyası belgili bir mölşerden asqanda, onıñ artığı erimeý, eritindiniñ tübine şögedi. Bul kezde eritindi men erigen zat tepe-teñdik jağdaýda boladı. Mundaý eritindilerdi qanıqqan eritindiler, al koncentracïyaları qanıqqan eritindiniñ koncentracïyasına deýingi barlıq eritindilerdi qanıqpağan eritindiler dep ataýdı. Keýbir eritkiştiñ belgili bir mölşerinde erïtin zattıñ erigiştigine säýkes mölşerinen de artıq mölşerin eritwge boladı. Mundaý eritindiler asa qanıqqan eritindiler dep ataladı. Asa qanıqqan eritindilerdiñ turaqtılığı naşar boladı. Kez kelgen sırtqı äserden erigen zattıñ artıq mölşeri eritindiden bölinip, tunbağa tüsedi. Söýtip asa qanıqqan eritindi jaý qanıqqan eritindige aýnaladı.

Élektrolïtter jäne beýélektrolïtter

Keý zattar erigende olardıñ molekwlaları ïondarğa ıdıraýdı, yağnï dïssocïacïyalanadı. Élektr togın ötkizetin bolğandıqtan, ondaý zattardıñ eritindilerin élektrolït eritindileri dep ataýdı. Oğan köptegen qışqıldar men negizderdiñ, äsirese, tuzdardıñ eritindileri jatadı. Kerisinşe, erigende molekwlaları ïondarğa ıdıramaýtın, sondıqtan élektr togın ötkizbeýtin zattardıñ eritindileri beýélektrolïtterdiñ eritindileri dep ataladı.

Eritindilerdiñ teorïyaları

Fïzïkalıq teorïyası

Eritindilerdiñ betindegi bw qısımı jäne onıñ qatw temperatwrası taza eritkiştikke qarağanda tömendew, al qaýnaw temperatwrası joğarılaw boladı. Sonımen qatar eritindilerde osmos qısımı baýqaladı. Eritindilerdiñ bul qasïyetteriniñ barlığı tek erigen zattıñ molekwlalar sanına ğana täweldi. Olardıñ özgeristeri Vant-Goff jäne Rawlʹ zañdarımen sïpattaladı. Mısalı, acetonnıñ, kez kelgen éfïrdiñ nemese spïrttiñ swdağı koncentracïyaları birdeý eritindileriniñ osmos jäne bw qısımdarınıñ salıstırmalı tömendewleri, qatw temperatwralarınıñ tömendewi, al qaýnaw temperatwralarınıñ joğarılawı birdeý boladı. Budan keýbir ğalımdar eritindi tüzilgende eritkiş pen erigen zat arasında eşqandaý äreketteswler bolmaýdı, olar tek aralasadı degen qorıtındığa kelgen. Sondıqtan bul qasïyetter eritindilerdiñ fïzïkalıq teorïyasına täjirïbelik negiz bolğan. Ïdeal gazdar sïyaqtı molekwlalarınıñ arasında eşqandaý äserleswler bolmaýtın, dälirek aýtqanda, meýlinşe az bolatın eritindiler ïdeal eritindiler, al qalğandarın real eritindiler dep ataýdı.

Xïmïyalıq teorïyası

Küşti élektrolïtterdiñ eritindileriniñ keýbir qasïyetteri suýıltılğan eritindilerdiñ qasïyetterin sïpattaýtın zañdılıqtarğa bağınbaýdı. Olardıñ biraz qasïyetteri Debaý men Gyukkelʹdiñ “küşti élektrolïtter teorïyasımen” sïpattaladı. Sonımen qatar eritindiler tüzilgende jılw bölinwi, jüýe tüsiniñ quramdas ebölikter tüsinen özgeşeligi jäne eritindiler köleminiñ quramdas bölikter köleminiñ qosındısına qarağanda kemwi erigen zat pen eritkiş arasında xïmïyalıq äreketteswler bolatının körsetedi. Keýde olardıñ arasındağı baýlanıstıñ beriktigi sonşalıq, eritindilerdi swıtqanda eritkiştiñ biraz mölşeri erigen zatpen birge krïstaldanadı. Olardı jalpı solʹvattar, al eritkiş sw bolğanda krïstallogïdrattar dep ataýdı. Bul qasïyetter eritindilerdiñ xïmïyalıq teorïyasına täjirïbelik negiz boldı.