ەۋروپا
| ەۋروپا | |
 | |
| ەۋروپا | |
| تەررىيتورىييا | ۱۰،۱۸ ملن كم² |
| حالىق سانى | ۷۴۲،۵ ملن ادام |
| تىعىزدىعى | ۷۲،۵ ادام/كم² |
| ەتنوحورونىيم | ەۋروپالىقتار |
| ەنەدى | ۵۰ مەملەكەت |
| تىلدەرى | ەۋروپا تىلدەرى |
| ۋاقىت بەلدەۋلەرى | UTC UTC+۶ |
| ىينتەرنەت ۇيشىگى | .eu (ەۋرووداق) .su (پوستكەڭەستىك كەڭىستىك[۱]) |
 ەۋروپا ورتاققوردا | |
ەۋروپا (گر. Ευρώπη، سەمىيت ٴتىلىنىڭ “ەرەب” — “باتىس” سوزىنەن شىققان، ەجەلگى گرەكىييادا ەگەي تەڭىزىنىڭ باتىسىنداعى جەرلەر وسىلاي اتالعان) — ەۋرازىييا قۇرلىعىنىڭ باتىسىن الىپ جاتقان دۇنىييە بولىگى. ازىييامەن بىرگە ەۋرازىييا قۇرلىعىن قۇرايتىن الەم بولشەگى.
اۋماعى ۱۰ ملن. كم۲ جۋىق، حالقى ۸۲۶ ملن. ادام (۲۰۰۰، رەسەيدى قوسپاعاندا). ازىييامەن اراداعى شەكاراسى شارتتى تۇردە الىنعان. ول قۇرلىقتا ورال تاۋى، جەم وزەنىن بويلاي كاسپىيي تەڭىزىنە دەيىن، ودان ٴارى كۋما جانە مانىتش وزەندەرى بويىمەن دوننىڭ ساعاسىنا جەتىپ، ازوۆ، قارا تەڭىزدەرگە ۇلاسادى. ودان ارعى شەكاراسى بوسفور بۇعازى، ٴمارمار تەڭىزى، داردانەلل بۇعازى ارقىلى وتەدى. ەۋروپا سولتۇستىگىندە سولتۇستىك مۇزدى مۇحىيتپەن جانە ونىڭ كارا، بارەنتس، اق، نورۆەگ تەڭىزدەرىمەن، باتىسى مەن وڭتۇستىگىندە اتلانت مۇحىيتىمەن جانە ونىڭ بالتىق (بالت) پەن سولتۇستىك تەڭىزى، ىيرلاند، جەرورتا تەڭىزدەرىمەن قورشالعان. وڭتۇستىك-شىعىسىندا تۇيىق كاسپىيي تەڭىزى ورنالاسقان. دۇنىييە بولىگىنىڭ قۇرلىقتاعى قىيىر شەتتەرى: سولتۇستىگىندە — نوردكىين ٴمۇيىسى (۷۱°۰۸′ س. ە.)، وڭتۇستىگىندە — مارروكىي ٴمۇيىسى (۳۶° س. ە.)، باتىسىندا — روكا ٴمۇيىسى (۹°۳۱′ ب.ب.)، شىعىسىندا — بايداراتسك كىرمەسىنە تاياۋ پوليۋستىك ورالدىڭ شىعىس جاق ەتەگى (۶۷°۲۰′ ش. ب.). ەۋروپاعا كىرەتىن ارالدار مەن توپارالداردىڭ جالپى اۋماعى ۷۳۰ مىڭ كم۲. ىرىلەرى: جاڭا جەر ارالى، فرانتس-ىيوسىيف جەرى، شپىيتسبەرگەن، ىيسلاندىييا، برىيتانىييا، ىيرلاندىييا، كورسىيكا، ساردىينىييا، سىيتسىيلىييا، كرىيت، ت.ب. ەۋروپانىڭ جاعالاۋلارى (جالپى ۇزىندىعى ۳۸ مىڭ كم) قاتتى تىلىمدەنگەن. تۇبەكتەر ەۋروپا اۋماعىنىڭ ۱/۴-ٴىن قۇرايدى. ولار: پىيرەنەي، اپەننىين، بالقان، سكاندىيناۆىييا، كولا، يۋتلاندىييا جانە قىرىم تۇبەكتەرى. جاعراپىييالىق ورتاسىنىڭ كووردىيناتتارى: ۴۷°۵۶′۱۸″ N ۲۴°۱۱′۱۸″ Eۋروپا سۋ شەكاراسى اتلانت جانە اركتىيكا مۇحىيتتارى جانە ولاردىڭ تەڭىزدەرىمەن شەكتەسەدى. ارالداردىڭ اۋماعى شامامەن ۷۳۰ مىڭ كم. ورتاشا بىيىكتىگى ۳۰۰ م، ەڭ جوعارعى نۇكتە — ۵۶۴۲ م. (مانگى تاۋ نە ەلبرۋس تاۋى). جەر اۋماعىنىڭ كوبى — جازىقتىق (ىرىلەرى — شىعىس ەۋروپا، ورتا ەۋروپا، ورتا جانە تومەنگى دۋناي، پارىيج باسسەينى)، تاۋلارى — جەر اۋماعىنىڭ ۱۷٪-ىن الىپ جاتىر (باستىلارى — ٴالپىلار، كارپاتتار، پىيرەنەيلەر، اپەننىيندەر، ورال تاۋلارى، سكاندىيناۆ تاۋلارى، بالقان تۇبەگى تاۋلارى). سونبەگەن جانارتاۋلار ىيسلاندىييادا جانە جەرورتا تەڭىزىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. اۋماقتىڭ كوبىندە قوڭىرجاي كلىيمات (باتىستا — مۇحىيتتىك، شىعىستا — قارلى جانە سالقىن قىستى كونتىينەنتالدى)، سولتۇستىك ارالداردا — سۋباركتىيكالىق جانە اركتىيكالىق، وڭتۇستىك ەۋروپادا — جەرورتالىق. اركتىيكا ارالدارىندا، ىيسلاندىييادا، سكاندىيناۆ جانە الپ تاۋلارىندا — مۇز باسۋ (ولەدەنەنىييە) (اۋماعى ۱۱۶ مىڭ كم۲. نەگىزگى وزەندەرى: ەدىل، دنەپر، دون، پەتشورا، سولتۇستىك دۆىينا، دۋناي، ۆىيسلا، ودرا، ەلبا، رەين، لۋارا، رونا، تاحو. نەگىزگى كولدەرى: لادوگا، ونەگا، تشۋد، ۆەنەرن، بالاتون، جەنەۆا. اركتىيكا ارالدارىندا جانە اركتىيكا مۇحىيتى جاعالاۋىندا — اركتىيكالىق شولدەر جانە تۋندرالار، وڭتۇستىككە قاراي — ورماندى تۋندرالار، تايگالى، ارالاس جانە قالىڭجاپىراقتى ورماندار، ورماندى دالالار، دالالار، سۋبتروپىيكتىك جەرورتا ورماندارى جانە بۇتالار؛ وڭتۇستىك-شىعىستا — شولەيتتەر.
مازمۇنى
جەر بەدەرى[وڭدەۋ]
ەۋروپادا جازىقتار مەن ويپاتتار جانە قىراتتى جەرلەر باسىم. دۇنىييە بولىگىنىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن ورتاشا بىيىكتىگى ۳۰۰ م. جەر اۋماعىنىڭ ۶۰٪-كە جۋىعى تەڭىز دەڭگەيىنەن ۲۰۰ م-گە دەيىنگى ويپاتتاردىڭ، ۲۴٪-ٴى ۲۰۰ م-دەن ۵۰۰ م-گە دەيىنگى قىراتتاردىڭ، ۱۰٪-ٴى ۵۰۰ م-دەن ۱۰۰۰ م-گە دەيىنگى ۇستىرتتەر مەن تاۋلى ۇستىرتتەردىڭ، ۶٪-ٴى ۱۰۰۰ م-دەن جوعارى (ونىڭ ىشىندە ۱،۵٪-ٴى ۲۰۰۰ م-دەن بىيىك) تاۋلاردىڭ ۇلەسىنە تىييەدى. شىعىس بولىگىن تۇتاسىمەن دەرلىك شىعىس ەۋروپا جازىعى الىپ جاتىر. ونىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن ۲۷ م-گە دەيىن تومەن جاتقان كاسپىيي ويپاتى ورنالاسقان. باتىس ەۋروپانىڭ جەر بەدەرى ٴار ٴتۇرلى كەلگەن. مۇندا جازىق جانە ويپاتتى جەرلەر بىردەي اۋماقتى العان. نەگىزگى ويپاتتار: ورتايەۋروپالىق، ورتادۋنايلىق، تومەنگى دۋناي، پارىيج الابى، پادان ويپاتى. سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك ەۋروپاعا الاسا جانە ورتاشا بىيىكتىكتەگى تاۋلار ٴتان. ولار: سكاندىيناۆىييا، پىيرەنەي، اپەننىين، بالقان، كارپات ت.ب. باتىس ەۋروپانىڭ ورتالىق بولىگىندە ەۋروپانىڭ ەڭ بىيىك تاۋى — ٴالپى (مونبلان تاۋى، ۴۸۰۷ م) ورنالاسقان. شىعىسىندا سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي ورال تاۋلارى سوزىلىپ جاتىر. ارەكەتتى جانارتاۋلار، نەگىزىنەن، ىيسلاندىييا ارالى مەن جەرورتا تەڭىزىندە.
گەولوگىييالىق قۇرىلىسى[وڭدەۋ]
ەۋروپانىڭ گەولوگىييالىق نەگىزىن ارحەي-پروتەروزويلىق شىعىس ەۋروپا جانە ەرىيا پلاتفورماسى قۇرايدى. پلاتفورما ەۋروپانىڭ شىعىس جانە سولتۇستىك-شىعىس بولىگىن الىپ جاتىر. ەرىيا پلاتفورماسى شوتلاندىييادان گرەنلاندىيياعا دەيىنگى ايماقتى قامتىيدى. پالەوزوي ەراسىنىڭ سوڭىندا ٴتۇزىلىپ بىتكەن گەرتسىين قاتپارلىعى ىيسپانىييا، فرانتسىييا، انگلىييا، پولشا، گەرمانىييا ەلدەرىنىڭ اۋماعىن جانە ورال تاۋىنىڭ ەداۋىر بولىگىن الىپ جاتىر. گىيبرالتاردان باستالىپ، ٴالپى، كارپات، قىرىم تاۋلارىنان، اپەننىين، بالقان تۇبەكتەرىن، جەرورتا، قارا تەڭىزىدەردى قاپسىرا وتەتىن ٴالپى قاتپارلىعىنىڭ جەرورتاتەڭىزدىك بەلدەۋى ەۋروپانىڭ وڭتۇستىك جىييەگىن قامتىعان. بالتىق، ۋكراىينا قالقاندارىندا، شوتلاندىييانىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىندا، ورتالىق انگلىييا مەن گەبرىيد ارالدارىندا ارحەي مەن پروتەروزوي جىنىستارى جەر بەتىنە شىعىپ جاتادى. رىيفەيدىڭ الدىنداعى كوپ قاتپارلانۋ ارەكەتتەرىنەن پلاتفورمالار اۋماعىندا بىيىك تاۋلار مەن قىراتتار پايدا بولعان. تومەنگى پالەوزويدا كالەدوندىق گەوسىينكلىينال ايماقتارىنداعى تەڭىز تۇبىنە قالىڭ قاباتتى گراپتولىيتتى تاقتاتاس، قۇمتاس، كۆارتسىيت، ەففۋزىييالىق جىنىستار، ازداپ اكتاستى تۇنبالار شوككەن. سىيلۋر كەزەڭىندە گرامپىيان گەوسىينكلىينالى ورنىندا كالەدوندىق قاتپارلى تاۋلار تۇزىلگەندە، تەڭىز بۇل ايماقتان جانە شىعىس ەۋروپا پلاتفورماسىنان بىرتىندەپ شەگىنگەن. تەڭىزدەن بوساعان جەرلەردە تومەنگى جانە ورتاڭعى دەۆوندا كونتىينەنتتىك قىزىل ٴتۇستى شوگىندىلەر جىينالعان. ەۋروپانىڭ قالعان ايماقتارى سىيلۋر، دەۆون كەزەڭدەرىندە، تومەنگى تاس كومىر جۇيەسىندە تەڭىز ٴتۇبى بولدى. جوعارعى پالەوزويدا ورالدا، ورتالىق جانە باتىس ەۋروپادا، دونباستا، گەرتسىين قاتپارلىعىنان تاۋلار كوتەرىلدى. سونىڭ اسەرىنەن سولتۇستىك جارتى شارلارداعى پلاتفورمالار بىرىگىپ، ٴبىرتۇتاس لاۆرازىييا قۇرلىعى قالىپتاستى. تەتىيس تەڭىزى (قازىرگى جەرورتا تەڭىزى) اتالعان سۋ ايدىنى قازىرگى ٴالپى-گىيمالاي بەلدەۋىندە عانا ساقتالعان. پالەوگەننىڭ اياعىنان باستاپ، ٴالپى، كارپات، بالقان تاۋلارى كوتەرىلىپ، تەڭىز ٴبىرجولاتا شەگىندى. پلاتفورمالار مەن تاۋ ەتەگىنىڭ جاپسارىنان بوكتەرلىك ويپاڭدار قالىپتاستى. پلىيوتسەندە ۇلكەن گرابەندەر (وپىرىلىستار) پايدا بولدى (ەگەي، ادرىييا، گىيبرالتار گرابەندەرى). پلاتفورمانىڭ جارىلىسىنان وسى كۇنگى سونگەن جانارتاۋلار (ورتالىق فرانتسىييا، شوتلاندىييا، گەرمانىييا، تشەحىييا) پايدا بولدى. جەرورتاتەڭىزدىك بەلدەۋ بويىندا قازىرگى كەزدە دە كۇشتى جەر سىلكىنۋلەر بولىپ تۇرادى. انتروپوگەندە ەۋروپانى كەمىندە ۴ رەت مۇز باستى. ەڭ ۇلكەن دنەپر مۇز باسۋى كەزىندە سكاندىيناۆىييادان تاراعان قالىڭ مۇز قاباتى كىييەۆ، حاركوۆ، ۆولگوگراد قالالارى تۇرعان جەرگە دەيىن جەتتى. سوڭعى ۆالداي مۇز باسۋى شامامەن بۇدان ۱۰ مىڭ جىل بۇرىن اياقتالدى.
كەن بايلىقتارى[وڭدەۋ]
ەۋروپادا ٴىرى كەن ورىندارى كوپ جانە ٴار ٴتۇرلى. ٴىرى مۇناي، گاز (ەدىل — ورال جانە سولتۇستىك كاسپىيي قايراڭىنىڭ مۇنايلى وبلىسى، كاۆكاز الدى جانە سولتۇستىك تەڭىزدىڭ قايراڭى)، كومىر (دونەتس، پەتشورا، ماسكەۋ ماڭى، جوعارعى سىيلەزىييا، ساار، يوركشىير، رۋر الاپتارى)، تەمىر كەنتاستارى (كۋرسك ماگنىيتتىك انومالىيياسى، ۋكراىينا كەن ورىندارى، ورال تاۋلارى، كولا تۇبەگىندەگى كەن ورىندار، لوتارىينگىييا، سكاندىيناۆىييا تۇبەگى)، سونىمەن بىرگە بوكسىيت، ٴتۇستى مەتالدار كەنتاستارىنىڭ كەن ورىندارى، اس تۇزى مەن كالىيي تۇزدارىنىڭ كەندەرى ورتا ەۋروپا جازىعىندا (اۋماعى ۱۵۰ مىڭ كم۲) كەزدەسەدى. ٴتۇستى جانە سىيرەك مەتالدارعا ورال، باتىس ەۋروپا، كاۆكاز جانە سكاندىيناۆىييا وڭىرلەرى باي. دۇنىييە جۇزىندەگى ٴىرى كۇكىرت كەن ورنى (تارنوبجەگ) پولشانىڭ وڭتۇستىگىندە تابىلعان.
كلىيماتى[وڭدەۋ]
ەۋروپانىڭ كوپشىلىك جەرىنىڭ كلىيماتى قوڭىرجاي. اتموسفەرالىق جالپى اينالىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا اتلانت مۇحىيتىنان كەلەتىن گولفسترىيم جىلى اعىسىنىڭ سولتۇستىك اتلانت جىلى تارماعى اسەر ەتەدى. تسىيكلوندىق ارەكەتتەردىڭ ناتىيجەسىندە قىسقى ايلاردىڭ ىيزوتەرمالارى ەندىك باعىتتان اۋىتقىپ، ەۋروپانىڭ كوپشىلىك بولىگىندە قىسقى ايلاردىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى ورتا ەندىك تەمپەراتۋراسىنان ەداۋىر جوعارى بولادى. ەۋروپانىڭ شىعىس بولىگىنىڭ كلىيماتى كونتىينەنتتىك. اتلانت مۇحىيتى ۇستىنەن كەلگەن جىلى، ىلعالدى اۋا ماسسالارى سۋىق كونتىينەنتتىك اۋا ماسسالارىمەن تۇيىسەتىن جەردە سولتۇستىك پوليۋس شەڭبەرىنەن ۵۰-پاراللەلگە دەيىنگى ارالىقتا پوليۋستىك شەپ تۇزىلەدى. مۇندا قىسى سۋىق، بوراندى، قارلى، جازى جىلى، وڭتۇستىك-شىعىسىندا ىستىق. سولتۇستىگىندەگى ارالدارعا سۋباركتىيكالىق جانە اركتىيكالىق كلىيمات ٴتان. وڭتۇستىك ەۋروپانىڭ كلىيماتى جەرورتاتەڭىزدىك، قىسى جۇمساق، ٴارى ىلعالدى، جازى ىستىق كەلەدى. قاڭتار ايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى اركتىيكالىق ارالداردا — ۲۴°س، وڭتۇستىگىندەگى سۋبتروپىيكتىك بەلدەۋلەردە ۱۲°س. ماۋسىم ايىنداعى تەمپەراتۋرا اركتىيكالىق ارالداردا ۳°س-تان، وڭتۇستىگىندە ۲۹°س-قا دەيىن وزگەرەدى. جاۋىن-شاشىننىڭ جىلدىق مولشەرى تاۋلى ايماقتاردا ۱۵۰۰ — ۲۰۰۰ مم-دەن (سكاندىيناۆىييانىڭ جەل وتىندەگى بەتكەيىندە ۲۵۰۰ مم)، كاسپىيي ويپاتىندا ۲۰۰ مم-گە دەيىن اۋىتقىيدى. ەۋروپانىڭ كوپشىلىك بولىگىندە جاۋىن-شاشىن، نەگىزىنەن، جىلدىڭ جىلى مەزگىلدەرىندە جاۋادى جانە ول باتىستان شىعىسقا قاراي ازايا بەرەدى. جەرورتا تەڭىزىندە جانە ونىڭ جاعالاۋلارىندا جاۋىن-شاشىن قىس ايلارىندا جاۋادى. مۇندا جاز ايلارىندا ىلعالدىڭ جەتپەيتىنى بايقالادى. دۇنىييە بولىگىندەگى مۇزدىقتاردىڭ اۋماعى ۱۱۸ مىڭ كم۲. ولاردىڭ ەڭ كوپ جىينالعان جەرلەرى: شپىيتسبەرگەن (۵۸ مىڭ كم۲)، جاڭا جەر، فرانتس-ىيوسىيف جەرى، ىيسلاندىييا ارالدارى جانە سكاندىيناۆىييا تاۋلارى. مۇزدىڭ قالىڭدىعى ۴۰۰ — ۶۰۰ م-گە، كەيدە ۱۰۰۰ م-گە جەتەدى.
ىشكى سۋلارى[وڭدەۋ]
ەۋروپا قۇرلىعىن جۇزدەگەن وزەندەرمەن ولاردىڭ سالالارى تورلاپ جاتىر.ەۋروپانىڭ ەڭ ۇزىن وزەندەرى - ەدىل مەن جايىق وزەندەرى - كاسپىيي تەڭىزىنە، دۋناي مەن دنەپر وزەندەرى - قارا تەڭىزگە، رەين مەن ەلبا سولتۇستىك تەڭىزگە، ۆىيستۋلا - بالتىق تەڭىزىنە، لۋارا مەن تاگۋس - اتلانت مۇحىيتىنا، رونا - جەرورتا تەڭىزىنە قۇيادى.
گەرمانىييانىڭ قارا ورمان ايماعىنان باستاۋ الاتىن دۋناي وزەنى - ەۋروپانىڭ ەڭ ماڭىزدى ساۋدا جولدارىنىڭ ٴبىرى. اڭىزعا اينالعان رەين وزەنى شۆەيتسارىييانىڭ سولتۇستىك-شىعىسى مەن گەرمانىييانىڭ اراسىندا شەكارا جاساپ، باتىسقا قاراي اعادى.
تالاي تارىيحتىڭ كۋاسى بولعان تەمزا باتىس انگلىيياداعى كوتسۋولد قىراتىنان باستاۋ الادى دا، وڭتۇستىك انگلىييا ارقىلى شىعىسقا قاراي اعىپ، سولتۇستىك تەڭعىزىنە قۇيادى.
ەۋروپانىڭ ەڭ ۇلكەن جانە ەڭ ماڭىزدى ەدىل وزەنى جۇيەسى ماسكەۋ قالاسىنىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى ۆالداي ۇستىرتىنەن باستالادى. ۆولگا وزەنىنىڭ ارناسىن كاما، سامارا، وكا، ۆەتلۋگا سىيياقتى ۲۰۰-دەن استام وزەن تارماقتارى تولتىرىپ تۇرادى[۲].
ەۋروپا سۋ اعىنىنىڭ قالىڭدىعى جونىنەن (۲۹۵ مم-دەي) دۇنىييە بولىكتەرى ىشىندە وڭتۇستىك امەرىيكادان كەيىن ۲-ورىندا. جىلىنا ەۋروپانىڭ جەر بەتىنە ۴۱۴۸ كم۳ اتموسفەرالىق ىلعال تۇسەدى. ىلعالدانۋ دارەجەسىنە قاراي اعىن باتىستان شىعىسقا قاراي جانە سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي ازايا بەرەدى. ونىڭ كوپشىلىك بولىگى اتلانت مۇحىيتى مەن ونىڭ تەڭىزدەرى الابىنا، قالعانى سولتۇستىك مۇزدى مۇحىيت الابى مەن ىشكى اعىن الابىنا (كاسپىيي تەڭىزىنە) جاتادى. ٴىرى وزەندەرى: دۋناي (ەۋروپاداعى ەڭ ۇزىن وزەن)، دنەپر، دون، پەتشورا، سولتۇستىك دۆىينا، رەين، ۆىيسلا، ەلبا، ودرا (ودەر)، رونا، سەنا، لۋارا، تاحو، پو. ولاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك كەمە جۇزەدى. شىعىس ەۋروپا جازىعىنداعى وزەندەردىڭ اعىسى باياۋ، اڭعارلارى تەرراسالى جانە كەڭ بولادى. ولار قار جانە ٴىشىنارا جاڭبىر سۋىمەن تولىعادى. قىستا وڭتۇستىگىندە ۱،۵ — ۳ اي، سولتۇستىگىندە ۷ — ۷،۵ اي بويى مۇز قاتىپ جاتادى. فەننوسكاندىيياداعى وزەندەر قىسقا، اڭعارلارى جارقاباقتى، شوڭعالدى كەلەدى. وزەن ەڭىستىگى ۇلكەن. ورتا بولىگىندە ۲ — ۳ اي، سولتۇستىگىندە ۷ — ۷،۵ اي بويى مۇز قاتىپ جاتادى. ورتالىق ەۋرپانىڭ جازىق وڭىرلەرىندەگى وزەندەر، نەگىزىنەن، جاڭبىر سۋىمەن تولىعادى. سۋى قاتپايدى، نەمەسە بىردە قاتىپ، بىردە ەرىپ جاتادى. بىيىكتىگى ورتاشا تاۋلاردا وزەندەر كوكتەمدە قاتتى تاسىيدى. ٴالپىنىڭ بىيىك تاۋلى اۋداندارىنداعى رەين، رونا، پو وزەندەرىنىڭ سول سالالارىنىڭ، دۋنايدىڭ وڭ سالالارىنىڭ جوعارعى اعىستارى قار، جاڭبىر سۋىمەن قوسا، مۇزدىقتاردان دا تولىعادى. جەرورتا تەڭىزى الابىنا جاتاتىن وزەندەردە سۋ دەڭگەيى كۇزدە جانە قىستا ەداۋىر كوتەرىلىپ، جازدا تومەندەيدى.
ەۋروپادا كولدەر بىركەلكى ورنالاسپاعان. سولتۇستىك، سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى مۇز باسۋعا ۇشىراعان ايماقتا (فەننوسكاندىييا) جانە برىيتانىييا ارالدارىندا، ٴالپى وڭىرىندە، پولشا مەن گەرمانىييادا كولدەر كوبىرەك كەزدەسەدى (لادوگا، ونەگا، ۆەنەرن، ۆەتتەرن، مەلارەن، جەنەۆا، بالاتون، ت.ب.). جازىقتار مەن وزەن جايىلىمدارىندا اتىراۋلىق كولدەر، قارا جانە ازوۆ تەڭىزدەرىنىڭ جاعالاۋىندا لاگۋنالىق، بالقان تۇبەگىندە تەكتونىيكالىق، ىيسلاندىييا مەن اپەننىين تۇبەگىندە جانارتاۋلىق كولدەر كەزدەسەدى. ەۋروپانىڭ ارىيدتىك وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرىندە سورتاڭ جانە كۇشتى مىينەرالدانعان تۇيىق كولدەر (ەلتون، باسقۇنشاق) جاتىر. ەۋروپا كولدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى دۇنىييەجۇزىلىك ٴتۋرىيزمنىڭ كورنەكتى ورىندارى جانە الەمدىك ماڭىزى بار دەمالىس-ساۋىقتىرۋ ورىندارى سانالادى. سونىمەن قاتار، ەۋروپا جەرىندە ۳۰-دان استام اسا ٴىرى جانە ۲۰۰۰-نان استام شاعىن بوگەندەر سالىنعان.
توپىراعى[وڭدەۋ]
دۇنىييە بولىگى توپىراعىنىڭ قالىپتاسۋى جاعىنان اركتىيكالىق (پوليۋستىك)، بورەالدىق، سۋببورەالدىق، سۋبتروپىيكتىك بەلدەۋگە بولىنەدى. شپىيتسبەرگەندە، فرانتس-ىيوسىيف جەرىندە، جاڭا جەردىڭ سولتۇستىك بولىگىندە اركتىيكالىق، فەننوسكاندىييانىڭ سولتۇستىك بولىگىندە، جاڭا جەردىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە، شىعىس ەۋروپا جازىعىندا، سولتۇستىك پوليۋستىك شەڭبەردەن سولتۇستىككە قاراي — تۋندرالىق توپىراق دامىعان. بورەالدىق بەلدەۋ ىيسلاندىييانىڭ، فەننوسكاندىييانىڭ، برىيتانىييا ارالدارىنىڭ، ورتا ەۋروپا جازىعىنىڭ، شىعىس ەۋروپا جازىعىنىڭ لۆوۆ — كىييەۆ — كۋرسك — پەرم — ەكاتەرىينبۋرگ شەگىنەن سولتۇستىك بولىگىن قامتىيدى. سۋببورەالدىق بەلدەۋدىڭ قوڭىرجاي كونتىينەنتتىك ايماقتارىندا قارا توپىراق جانە قىزىل قوڭىر توپىراق تاراعان. ورماندى دالا مەن دالانىڭ سولتۇستىك بولىگى كۇلگىندەلگەن، ٴسىلتىسىز، ٴشىرىندىسى مول (۸٪ جانە ودان دا كوپ) قارا توپىراقتى. ال دالالىق قۋاڭ ايماقتاردا — ٴشىرىندىسى از جانە وڭتۇستىككە ٴتان ورتاشا قارا توپىراعى دامىعان. قىرىم جازىعىندا، تومەنگى ەدىل بويىنىڭ، كاسپىيي ماڭىنىڭ اناعۇرلىم قۋاڭ دالالارىندا ٴشىرىندى قاباتى جۇقا، كاربوناتتى قاباتى وتە تىعىز قىزىل قوڭىر، كەيبىر جەرلەرى سورتاڭدى توپىراقپەن الماسىپ كەلەدى. توپىراق قالىپتاسۋىنىڭ سۋبتروپىيكتىك بەلدەۋىنە جاتاتىن وڭتۇستىك ەۋروپا مەن قىرىمنىڭ وڭتۇستىك جاعاسى ماڭگى جاسىل كسەروفىيتتى ورماندار مەن بۇتالار وسەتىن قارا قوڭىر توپىراقتى. جەرورتا تەڭىزى ماڭىنداعى اناعۇرلىم قۋاڭ جەرلەر سۇر، قارا قوڭىر توپىراقتى، بالقان تۇبەگىنىڭ تاۋارالىق جازىقتارىنىڭ توپىراعى وتە تىعىز، ٴشىرىندىسى از بولادى. ەۋروپا توپىراعى ەگىنشىلىككە قولايلى. قارا، قارا قوڭىر توپىراقتى جەرلەرىنىڭ كوبى جىرتىلعان.
وسىمدىگى[وڭدەۋ]
ەۋروپانىڭ وسىمدىگى فلورالىق قۇرامى جاعىنان گولاركتىيكا وبلىسىنا جاتادى. وسىمدىكتەرىنىڭ قۇرامىندا ەندەمىيكتەر از. قۇرلىقتىق بولىگىندە وسىمدىكتەر تۋندرالىق، بورەالدىق، تايگالىق، دالالىق، شولدىك، سۋبتروپىيكتىك تىيپتەرگە بولىنەدى. شپىيتسبەرگەندە، فرانتس-ىيوسىيف جەرىندە، جاڭا جەردە قىنا، مۇك، ٴشوپتىڭ بىرەن-ساران ٴتۇرى، بۇتادان درىيادا وسەدى. تۋندرالىق بولىگىندە قوڭىر، جاسىل قىنا، ياگەل، كرۋپكا، سۋبەتەگە، الاسا قايىڭ، پوليۋستىك تال وسەدى. تاۋ تۋندراسى ىيسلاندىييادا، سكاندىيناۆىييادا، پوليۋستىك ورالدا تارالعان. ورماندى تۋندرانىڭ وڭتۇستىگىن (شامامەن ۵۷ — ۵۸° س.ە.) تايگا الىپ جاتىر. مۇندا، نەگىزىنەن، قىلقان جاپىراقتى ورمان باسىم. تايگانىڭ وڭتۇستىگىندە جالپاق جاپىراقتى جانە قىلقان جاپىراقتى ورمان وسەدى. ولار سكاندىيناۆىييا مەن ورال تاۋلارى ارالىعىن الىپ جاتىر. جالپاق جاپىراقتى ورمان سولتۇستىكتە تايگا مەن ارالاس ورمانداردان، وڭتۇستىكتە سۋبتروپىيكتەرگە دەيىنگى (شامامەن ۴۰° س.ە. دەيىن) بۇكىل باتىس ەۋروپانى (تاۋلارىنان باسقا) قامتىيدى. بۇل بەلدەمنەن وڭتۇستىككە قاراي ورماندى دالا، ال ودان ٴارى دالا بەلدەمى جاتىر. ەۋروپانىڭ سۋبتروپىيكتىك ايماقتارىندا كسەروفىيتتىك ماڭگى جاسىل ورماندار مەن بۇتالار وسەدى.
جانۋارلارى[وڭدەۋ]
فاۋنا الەمى گولاركتىيكالىق زووگەوگرافىييالىق ايماققا كىرەدى. وسىمدىكتەردىڭ تارالۋى سەكىلدى مۇندا دا گەوگرافىييالىق بەلدەمدىلىك بايقالادى. وسىمدىگى از، كلىيماتى قاتال تۋندرادا مەكەندەيتىن جانۋارلار: سولتۇستىك بۇعىسى، كوگىلدىر تۇلكى، قاسقىر، ۇساق كەمىرۋشىلەر، قۇستاردان: تۋندرا كەكىلىگى، اق ۇكى، تەڭىز جاعاسىندا شاعالا، باكلان، قاز، ۇيرەك كوپ. تايگانى ٴتىيىن، اق قويان، بۇلعىن، قوڭىر ايۋ، قاسقىر، تۇلكى، بۇلان، ت.ب. مەكەندەيدى. قۇستاردان قۇر، ٴشىل، كوك قارعا، سارى شىمشىق، قىرعىي، ت.ب. كەزدەسەدى. جالپاق جاپىراقتى ورمان مەن ارالاس ورماندا قارا كۇزەن، تاعى مىسىق، جابايى شوشقا، جارعانات، كىرپى، قوڭىر ايۋ، تۇلكى، قاسقىر، بورسىق، ت.ب. مەكەندەيدى. شىعىس ەۋروپانىڭ دالالىق جانە شولەيتتى ايماقتارىندا كەمىرۋشىلەر وتە كوپ. كاسپىيي ويپاتىندا بوكەن، قارساق، جەرورتاتەڭىزدىك ايماقتا بەزوار جانە ٴالپى تەكەسى، سەرنا، مۋفلون، باتىسىندا پىيرەنەي جۇپار تىشقانى، گەنەتتا، گىيبرالتاردا ەۋروپاداعى مايمىلدىڭ جالعىز ٴتۇرى — ماگوت، شىعىسىندا جايرا، شىييەبورى كەزدەسەدى.
ساياسىي ٴبولىنۋى[وڭدەۋ]
۲۰ عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ەۋروپانىڭ ساياسىي-اكىمشىلىك بولىنىسىندە ۇلكەن وزگەرىستەر بولىپ ٴوتتى. كسرو، يۋسفر-ٴدىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى ٴبىر توپ جاڭا مەملەكەتتەر پايدا بولدى. گەرمانىييا دەموكراتىييالىق رەسپۋبلىيكاسى گەرمانىييا فەدەراتىيۆتىك رەسپۋبلىيكاسىنىڭ قۇرامىنا ەندى. ۲۰۰۱ جىلدىڭ باسىندا ەۋروپادا مىنانداي مەملەكەتتەر بولدى: اۆسترىييا، البانىييا، اندوررا، بەلارۋس، بەلگىييا، بولگارىييا، بوسنىييا جانە گەرتسەگوۆىينا، ۆاتىيكان، ۆەنگرىييا، گەرمانىييا، گرەكىييا، دانىييا، ىيرلاندىييا، ىيسلاندىييا، ىيسپانىييا، ىيتالىييا، قازاقستان (باتىس بولىگى)، لاتۆىييا، لىيتۆا، لىيحتەنشتەين، ليۋكسەمبۋرگ، ماكەدونىييا، مالتا، مولدوۆا، موناكو، نىيدەرلاند، نورۆەگىييا، پولشا، پورتۋگالىييا، رەسەي، رۋمىنىييا، سان-مارىينو، سلوۆاكىييا، سلوۆەنىييا، تۇركىييا (سولتۇستىك-باتىس شەتى)، ۋكراىينا، ۇلىبرىيتانىييا، فىينلياندىييا، فرانتسىييا، حورۆاتىييا، تشەحىييا، شۆەيتسارىييا، شۆەتسىييا، ەستونىييا، يۋگوسلاۆىييا.
مەملەكەتتەر[وڭدەۋ]
ەۋروپادا ۴۹ مەملەكەت ورنالاسقان (تۇتاستاي نەمەسە جارتىلاي)
تولىعىمەن ازىييادا، بىراق قاۋىمداستىق-ساياساتتىق جاعىنان ەۋروپاعا قاتىستى:
تاعى قاراڭىز[وڭدەۋ]
دەرەككوزدەر[وڭدەۋ]
| ||||||||||
