Ewropa
| Ewropa | |
 | |
| Ewropa | |
| Terrïtorïya | 10,18 mln km² |
| Xalıq sanı | 742,5 mln adam |
| Tığızdığı | 72,5 adam/km² |
| Étnoxoronïm | ewropalıqtar |
| Enedi | 50 memleket |
| Tilderi | Ewropa tilderi |
| Waqıt beldewleri | UTC UTC+6 |
| Ïnternet üýşigi | .eu (Ewroodaq) .su (Postkeñestik keñistik[1]) |
 Ewropa Ortaqqorda | |
Ewropa (gr. Ευρώπη, semït tiliniñ “éreb” — “batıs” sözinen şıqqan, Ejelgi Grekïyada Égeý teñiziniñ batısındağı jerler osılaý atalğan) — Ewrazïya qurlığınıñ batısın alıp jatqan dünïye böligi. Azïyamen birge Ewrazïya qurlığın quraýtın älem bölşegi.
Awmağı 10 mln. km2 jwıq, xalqı 826 mln. adam (2000, Reseýdi qospağanda). Azïyamen aradağı şekarası şarttı türde alınğan. Ol qurlıqta Oral tawı, Jem özenin boýlaý Kaspïý teñizine deýin, odan äri Kwma jäne Manıç özenderi boýımen Donnıñ sağasına jetip, Azov, Qara teñizderge ulasadı. Odan arğı şekarası Bosfor buğazı, Märmär teñizi, Dardanell buğazı arqılı ötedi. Ewropa soltüstiginde Soltüstik Muzdı muxïtpen jäne onıñ Kara, Barenc, Aq, Norveg teñizderimen, batısı men oñtüstiginde Atlant muxïtımen jäne onıñ Baltıq (Balt) pen Soltüstik teñizi, Ïrland, Jerorta teñizderimen qorşalğan. Oñtüstik-şığısında tuýıq Kaspïý teñizi ornalasqan. Dünïye böliginiñ qurlıqtağı qïır şetteri: soltüstiginde — Nordkïn müýisi (71°08′ s. e.), oñtüstiginde — Marrokï müýisi (36° s. e.), batısında — Roka müýisi (9°31′ b.b.), şığısında — Baýdarack kirmesine tayaw Polyustik Oraldıñ şığıs jaq etegi (67°20′ ş. b.). Ewropağa kiretin araldar men toparaldardıñ jalpı awmağı 730 mıñ km2. İrileri: Jaña Jer aralı, Franc-Ïosïf jeri, Şpïcbergen, Ïslandïya, Brïtanïya, Ïrlandïya, Korsïka, Sardïnïya, Sïcïlïya, Krït, t.b. Ewropanıñ jağalawları (jalpı uzındığı 38 mıñ km) qattı tilimdengen. Tübekter Ewropa awmağınıñ 1/4-in quraýdı. Olar: Pïreneý, Apennïn, Balqan, Skandïnavïya, Kola, YUtlandïya jäne Qırım tübekteri. Jağrapïyalıq ortasınıñ koordïnattarı: 47°56′18″ N 24°11′18″ Ewropa Sw şekarası Atlant jäne Arktïka muxïttarı jäne olardıñ teñizderimen şektesedi. Araldardıñ awmağı şamamen 730 mıñ km. Ortaşa bïiktigi 300 m, eñ joğarğı nükte — 5642 m. (Mängi taw ne Élʹbrws tawı). Jer awmağınıñ köbi — jazıqtıq (irileri — Şığıs Ewropa, Orta Ewropa, Orta jäne Tömengi Dwnaý, Parïj basseýni), tawları — jer awmağınıñ 17%-ın alıp jatır (bastıları — Alʹpilar, Karpattar, Pïreneýler, Apennïnder, Oral tawları, Skandïnav tawları, Balqan tübegi tawları). Sönbegen janartawlar Ïslandïyada jäne Jerorta teñiziniñ awmağında ornalasqan. Awmaqtıñ köbinde qoñırjaý klïmat (batısta — muxïttik, şığısta — qarlı jäne salqın qıstı kontïnentaldı), soltüstik araldarda — swbarktïkalıq jäne arktïkalıq, Oñtüstik Ewropada — jerortalıq. Arktïka araldarında, Ïslandïyada, Skandïnav jäne Alʹp tawlarında — muz basw (oledenenïye) (awmağı 116 mıñ km2. Negizgi özenderi: Edil, Dnepr, Don, Peçora, Soltüstik Dvïna, Dwnaý, Vïsla, Odra, Élʹba, Reýn, Lwara, Rona, Taxo. Negizgi kölderi: Ladoga, Onega, Çwd, Venern, Balaton, Jeneva. Arktïka araldarında jäne Arktïka muxïtı jağalawında — arktïkalıq şölder jäne twndralar, oñtüstikke qaraý — ormandı twndralar, taýgalı, aralas jäne qalıñjapıraqtı ormandar, ormandı dalalar, dalalar, swbtropïktik jerorta ormandarı jäne butalar; oñtüstik-şığısta — şöleýtter.
Mazmunı
Jer bederi[öñdew]
Ewropada jazıqtar men oýpattar jäne qırattı jerler basım. Dünïye böliginiñ teñiz deñgeýinen ortaşa bïiktigi 300 m. Jer awmağınıñ 60%-ke jwığı teñiz deñgeýinen 200 m-ge deýingi oýpattardıñ, 24%-i 200 m-den 500 m-ge deýingi qırattardıñ, 10%-i 500 m-den 1000 m-ge deýingi üstirtter men tawlı üstirtterdiñ, 6%-i 1000 m-den joğarı (onıñ işinde 1,5%-i 2000 m-den bïik) tawlardıñ ülesine tïyedi. Şığıs böligin tutasımen derlik Şığıs Ewropa jazığı alıp jatır. Onıñ oñtüstik-şığısında teñiz deñgeýinen 27 m-ge deýin tömen jatqan Kaspïý oýpatı ornalasqan. Batıs Ewropanıñ jer bederi är türli kelgen. Munda jazıq jäne oýpattı jerler birdeý awmaqtı alğan. Negizgi oýpattar: Ortayewropalıq, Ortadwnaýlıq, Tömengi Dwnaý, Parïj alabı, Padan oýpatı. Soltüstik pen Oñtüstik Ewropağa alasa jäne ortaşa bïiktiktegi tawlar tän. Olar: Skandïnavïya, Pïreneý, Apennïn, Balqan, Karpat t.b. Batıs Ewropanıñ ortalıq böliginde Ewropanıñ eñ bïik tawı — Alʹpi (Monblan tawı, 4807 m) ornalasqan. Şığısında soltüstikten oñtüstikke qaraý Oral tawları sozılıp jatır. Äreketti janartawlar, negizinen, Ïslandïya aralı men Jerorta teñizinde.
Geologïyalıq qurılısı[öñdew]
Ewropanıñ geologïyalıq negizin arxeý-proterozoýlıq Şığıs Ewropa jäne Érïa platforması quraýdı. Platforma Ewropanıñ şığıs jäne soltüstik-şığıs böligin alıp jatır. Érïa platforması Şotlandïyadan Grenlandïyağa deýingi aýmaqtı qamtïdı. Paleozoý érasınıñ soñında tüzilip bitken gercïn qatparlığı Ïspanïya, Francïya, Anglïya, Polʹşa, Germanïya elderiniñ awmağın jäne Oral tawınıñ edäwir böligin alıp jatır. Gïbraltardan bastalıp, Alʹpi, Karpat, Qırım tawlarınan, Apennïn, Balqan tübekterin, Jerorta, Qara teñiziderdi qapsıra ötetin alʹpi qatparlığınıñ jerortateñizdik beldewi Ewropanıñ oñtüstik jïyegin qamtığan. Baltıq, Wkraïna qalqandarında, Şotlandïyanıñ soltüstik-batıs jağalawında, Ortalıq Anglïya men Gebrïd araldarında arxeý men proterozoý jınıstarı jer betine şığıp jatadı. Rïfeýdiñ aldındağı köp qatparlanw äreketterinen platformalar awmağında bïik tawlar men qırattar paýda bolğan. Tömengi paleozoýda kaledondıq geosïnklïnalʹ aýmaqtarındağı teñiz tübine qalıñ qabattı graptolïtti taqtatas, qumtas, kvarcït, éffwzïyalıq jınıstar, azdap äktastı tunbalar şökken. Sïlwr kezeñinde Grampïan geosïnklïnali ornında kaledondıq qatparlı tawlar tüzilgende, teñiz bul aýmaqtan jäne Şığıs Ewropa platformasınan birtindep şegingen. Teñizden bosağan jerlerde tömengi jäne ortañğı devonda kontïnenttik qızıl tüsti şögindiler jïnalğan. Ewropanıñ qalğan aýmaqtarı sïlwr, devon kezeñderinde, tömengi tas kömir jüýesinde teñiz tübi boldı. Joğarğı paleozoýda Oralda, Ortalıq jäne Batıs Ewropada, Donbasta, gercïn qatparlığınan tawlar köterildi. Sonıñ äserinen Soltüstik jartı şarlardağı platformalar birigip, birtutas Lavrazïya qurlığı qalıptastı. Tetïs teñizi (qazirgi Jerorta teñizi) atalğan sw aýdını qazirgi Alʹpi-Gïmalaý beldewinde ğana saqtalğan. Paleogenniñ ayağınan bastap, Alʹpi, Karpat, Balqan tawları köterilip, teñiz birjolata şegindi. Platformalar men taw eteginiñ japsarınan bökterlik oýpañdar qalıptastı. Plïocende ülken grabender (opırılıstar) paýda boldı (Égeý, Adrïya, Gïbraltar grabenderi). Platformanıñ jarılısınan osı küngi söngen janartawlar (Ortalıq Francïya, Şotlandïya, Germanïya, Çexïya) paýda boldı. Jerortateñizdik beldew boýında qazirgi kezde de küşti jer silkinwler bolıp turadı. Antropogende Ewropanı keminde 4 ret muz bastı. Eñ ülken Dnepr muz baswı kezinde Skandïnavïyadan tarağan qalıñ muz qabatı Kïyev, Xarʹkov, Volgograd qalaları turğan jerge deýin jetti. Soñğı Valdaý muz baswı şamamen budan 10 mıñ jıl burın ayaqtaldı.
Ken baýlıqtarı[öñdew]
Ewropada iri ken orındarı köp jäne är türli. İri munaý, gaz (Edil — Oral jäne Soltüstik Kaspïý qaýrañınıñ munaýlı oblısı, Kavkaz aldı jäne Soltüstik teñizdiñ qaýrañı), kömir (Donec, Peçora, Mäskew mañı, Joğarğı Sïlezïya, Saar, Ýorkşïr, Rwr alaptarı), temir kentastarı (Kwrsk magnïttik anomalïyası, Wkraïna ken orındarı, Oral tawları, Kola tübegindegi ken orındar, Lotarïngïya, Skandïnavïya tübegi), sonımen birge boksït, tüsti metaldar kentastarınıñ ken orındarı, as tuzı men kalïý tuzdarınıñ kenderi Orta Ewropa jazığında (awmağı 150 mıñ km2) kezdesedi. Tüsti jäne sïrek metaldarğa Oral, Batıs Ewropa, Kavkaz jäne Skandïnavïya öñirleri baý. Dünïye jüzindegi iri kükirt ken ornı (Tarnobjeg) Polʹşanıñ oñtüstiginde tabılğan.
Klïmatı[öñdew]
Ewropanıñ köpşilik jeriniñ klïmatı qoñırjaý. Atmosferalıq jalpı aýnalımınıñ qalıptaswına Atlant muxïtınan keletin Golʹfstrïm jılı ağısınıñ Soltüstik Atlant jılı tarmağı äser etedi. Cïklondıq äreketterdiñ nätïjesinde qısqı aýlardıñ ïzotermaları endik bağıttan awıtqıp, Ewropanıñ köpşilik böliginde qısqı aýlardıñ ortaşa temperatwrası orta endik temperatwrasınan edäwir joğarı boladı. Ewropanıñ şığıs böliginiñ klïmatı kontïnenttik. Atlant muxïtı üstinen kelgen jılı, ılğaldı awa massaları swıq kontïnenttik awa massalarımen tüýisetin jerde soltüstik polyus şeñberinen 50-parallelʹge deýingi aralıqta polyustik şep tüziledi. Munda qısı swıq, borandı, qarlı, jazı jılı, oñtüstik-şığısında ıstıq. Soltüstigindegi araldarğa swbarktïkalıq jäne arktïkalıq klïmat tän. Oñtüstik Ewropanıñ klïmatı jerortateñizdik, qısı jumsaq, äri ılğaldı, jazı ıstıq keledi. Qañtar aýınıñ ortaşa temperatwrası arktïkalıq araldarda — 24°S, oñtüstigindegi swbtropïktik beldewlerde 12°S. Mawsım aýındağı temperatwra arktïkalıq araldarda 3°S-tan, oñtüstiginde 29°S-qa deýin özgeredi. Jawın-şaşınnıñ jıldıq mölşeri tawlı aýmaqtarda 1500 — 2000 mm-den (Skandïnavïyanıñ jel ötindegi betkeýinde 2500 mm), Kaspïý oýpatında 200 mm-ge deýin awıtqïdı. Ewropanıñ köpşilik böliginde jawın-şaşın, negizinen, jıldıñ jılı mezgilderinde jawadı jäne ol batıstan şığısqa qaraý azaya beredi. Jerorta teñizinde jäne onıñ jağalawlarında jawın-şaşın qıs aýlarında jawadı. Munda jaz aýlarında ılğaldıñ jetpeýtini baýqaladı. Dünïye böligindegi muzdıqtardıñ awmağı 118 mıñ km2. Olardıñ eñ köp jïnalğan jerleri: Şpïcbergen (58 mıñ km2), Jaña Jer, Franc-Ïosïf Jeri, Ïslandïya araldarı jäne Skandïnavïya tawları. Muzdıñ qalıñdığı 400 — 600 m-ge, keýde 1000 m-ge jetedi.
İşki swları[öñdew]
Ewropa qurlığın jüzdegen özendermen olardıñ salaları torlap jatır.Ewropanıñ eñ uzın özenderi - Edil men Jaýıq özenderi - Kaspïý teñizine, Dwnaý men Dnepr özenderi - Qara teñizge, Reýn men Élʹba Soltüstik teñizge, Vïstwla - Baltıq teñizine, Lwara men Tagws - Atlant muxïtına, Rona - Jerorta teñizine quyadı.
Germanïyanıñ qara orman aýmağınan bastaw alatın Dwnaý özeni - Ewropanıñ eñ mañızdı sawda joldarınıñ biri. Añızğa aýnalğan Reýn özeni Şveýcarïyanıñ soltüstik-şığısı men Germanïyanıñ arasında şekara jasap, batısqa qaraý ağadı.
Talaý tarïxtıñ kwäsi bolğan Temza Batıs Anglïyadağı Kotswold qıratınan bastaw aladı da, Oñtüstik Anglïya arqılı şığısqa qaraý ağıp, Soltüstik teñğizine quyadı.
Ewropanıñ eñ ülken jäne eñ mañızdı Edil özeni jüýesi Mäskew qalasınıñ soltüstik batısındağı Valdaý üstirtinen bastaladı. Volga özeniniñ arnasın Kama, Samara, Oka, Vetlwga sïyaqtı 200-den astam özen tarmaqtarı toltırıp turadı[2].
Ewropa sw ağınınıñ qalıñdığı jöninen (295 mm-deý) dünïye bölikteri işinde Oñtüstik Amerïkadan keýin 2-orında. Jılına Ewropanıñ jer betine 4148 km3 atmosferalıq ılğal tüsedi. Ilğaldanw därejesine qaraý ağın batıstan şığısqa qaraý jäne soltüstikten oñtüstikke qaraý azaya beredi. Onıñ köpşilik böligi Atlant muxïtı men onıñ teñizderi alabına, qalğanı Soltüstik Muzdı muxït alabı men işki ağın alabına (Kaspïý teñizine) jatadı. İri özenderi: Dwnaý (Ewropadağı eñ uzın özen), Dnepr, Don, Peçora, Soltüstik Dvïna, Reýn, Vïsla, Élʹba, Odra (Oder), Rona, Sena, Lwara, Taxo, Po. Olardıñ barlığında derlik keme jüzedi. Şığıs Ewropa jazığındağı özenderdiñ ağısı bayaw, añğarları terrasalı jäne keñ boladı. Olar qar jäne işinara jañbır swımen tolığadı. Qısta oñtüstiginde 1,5 — 3 aý, soltüstiginde 7 — 7,5 aý boýı muz qatıp jatadı. Fennoskandïyadağı özender qısqa, añğarları jarqabaqtı, şoñğaldı keledi. Özen eñistigi ülken. Orta böliginde 2 — 3 aý, soltüstiginde 7 — 7,5 aý boýı muz qatıp jatadı. Ortalıq Ewrpanıñ jazıq öñirlerindegi özender, negizinen, jañbır swımen tolığadı. Swı qatpaýdı, nemese birde qatıp, birde erip jatadı. Bïiktigi ortaşa tawlarda özender köktemde qattı tasïdı. Alʹpiniñ bïik tawlı awdandarındağı Reýn, Rona, Po özenderiniñ sol salalarınıñ, Dwnaýdıñ oñ salalarınıñ joğarğı ağıstarı qar, jañbır swımen qosa, muzdıqtardan da tolığadı. Jerorta teñizi alabına jatatın özenderde sw deñgeýi küzde jäne qısta edäwir köterilip, jazda tömendeýdi.
Ewropada kölder birkelki ornalaspağan. Soltüstik, soltüstik-şığıs böligindegi muz baswğa uşırağan aýmaqta (Fennoskandïya) jäne Brïtanïya araldarında, Alʹpi öñirinde, Polʹşa men Germanïyada kölder köbirek kezdesedi (Ladoga, Onega, Venern, Vettern, Melaren, Jeneva, Balaton, t.b.). Jazıqtar men özen jaýılımdarında atırawlıq kölder, Qara jäne Azov teñizderiniñ jağalawında lagwnalıq, Balqan tübeginde tektonïkalıq, Ïslandïya men Apennïn tübeginde janartawlıq kölder kezdesedi. Ewropanıñ arïdtik oñtüstik-şığıs öñirinde sortañ jäne küşti mïneraldanğan tuýıq kölder (Élʹton, Basqunşaq) jatır. Ewropa kölderiniñ basım köpşiligi dünïyejüzilik twrïzmniñ körnekti orındarı jäne älemdik mañızı bar demalıs-sawıqtırw orındarı sanaladı. Sonımen qatar, Ewropa jerinde 30-dan astam asa iri jäne 2000-nan astam şağın bögender salınğan.
Topırağı[öñdew]
Dünïye böligi topırağınıñ qalıptaswı jağınan arktïkalıq (polyustik), borealdıq, swbborealdıq, swbtropïktik beldewge bölinedi. Şpïtsbergende, Frants-Ïosïf Jerinde, Jaña Jerdiñ soltüstik böliginde arktïkalıq, Fennoskandïyanıñ soltüstik böliginde, Jaña Jerdiñ oñtüstik böliginde, Şığıs Ewropa jazığında, Soltüstik polyustik şeñberden soltüstikke qaraý — twndralıq topıraq damığan. Borealdıq beldew Ïslandïyanıñ, Fennoskandïyanıñ, Brïtanïya araldarınıñ, Orta Ewropa jazığınıñ, Şığıs Ewropa jazığınıñ Lʹvov — Kïyev — Kwrsk — Permʹ — Ekaterïnbwrg şeginen soltüstik böligin qamtïdı. Swbborealdıq beldewdiñ qoñırjaý kontïnenttik aýmaqtarında qara topıraq jäne qızıl qoñır topıraq tarağan. Ormandı dala men dalanıñ soltüstik böligi külgindelgen, siltisiz, şirindisi mol (8% jäne odan da köp) qara topıraqtı. Al dalalıq qwañ aýmaqtarda — şirindisi az jäne oñtüstikke tän ortaşa qara topırağı damığan. Qırım jazığında, Tömengi Edil boýınıñ, Kaspïý mañınıñ anağurlım qwañ dalalarında şirindi qabatı juqa, karbonattı qabatı öte tığız qızıl qoñır, keýbir jerleri sortañdı topıraqpen almasıp keledi. Topıraq qalıptaswınıñ swbtropïktik beldewine jatatın Oñtüstik Ewropa men Qırımnıñ oñtüstik jağası mäñgi jasıl kserofïtti ormandar men butalar ösetin qara qoñır topıraqtı. Jerorta teñizi mañındağı anağurlım qwañ jerler sur, qara qoñır topıraqtı, Balqan tübeginiñ tawaralıq jazıqtarınıñ topırağı öte tığız, şirindisi az boladı. Ewropa topırağı eginşilikke qolaýlı. Qara, qara qoñır topıraqtı jerleriniñ köbi jırtılğan.
Ösimdigi[öñdew]
Ewropanıñ ösimdigi floralıq quramı jağınan Golarktïka oblısına jatadı. Ösimdikteriniñ quramında éndemïkter az. Qurlıqtıq böliginde ösimdikter twndralıq, borealdıq, taýgalıq, dalalıq, şöldik, swbtropïktik tïpterge bölinedi. Şpïcbergende, Franc-Ïosïf Jerinde, Jaña Jerde qına, mük, şöptiñ biren-saran türi, butadan drïada ösedi. Twndralıq böliginde qoñır, jasıl qına, yagelʹ, krwpka, swbetege, alasa qaýıñ, polyustik tal ösedi. Taw twndrası Ïslandïyada, Skandïnavïyada, Polyustik Oralda taralğan. Ormandı twndranıñ oñtüstigin (şamamen 57 — 58° s.e.) taýga alıp jatır. Munda, negizinen, qılqan japıraqtı orman basım. Taýganıñ oñtüstiginde jalpaq japıraqtı jäne qılqan japıraqtı orman ösedi. Olar Skandïnavïya men Oral tawları aralığın alıp jatır. Jalpaq japıraqtı orman soltüstikte taýga men aralas ormandardan, oñtüstikte swbtropïkterge deýingi (şamamen 40° s.e. deýin) bükil Batıs Ewropanı (tawlarınan basqa) qamtïdı. Bul beldemnen oñtüstikke qaraý ormandı dala, al odan äri dala beldemi jatır. Ewropanıñ swbtropïktik aýmaqtarında kserofïttik mäñgi jasıl ormandar men butalar ösedi.
Janwarları[öñdew]
Fawna älemi Golarktïkalıq zoogeografïyalıq aýmaqqa kiredi. Ösimdikterdiñ taralwı sekildi munda da geografïyalıq beldemdilik baýqaladı. Ösimdigi az, klïmatı qatal twndrada mekendeýtin janwarlar: soltüstik buğısı, kögildir tülki, qasqır, usaq kemirwşiler, qustardan: twndra kekiligi, aq üki, teñiz jağasında şağala, baklan, qaz, üýrek köp. Taýganı tïin, aq qoyan, bulğın, qoñır ayu, qasqır, tülki, bulan, t.b. mekendeýdi. Qustardan qur, şil, kök qarğa, sarı şımşıq, qırğï, t.b. kezdesedi. Jalpaq japıraqtı orman men aralas ormanda qara küzen, tağı mısıq, jabaýı şoşqa, jarğanat, kirpi, qoñır ayu, tülki, qasqır, borsıq, t.b. mekendeýdi. Şığıs Ewropanıñ dalalıq jäne şöleýtti aýmaqtarında kemirwşiler öte köp. Kaspïý oýpatında böken, qarsaq, jerortateñizdik aýmaqta bezoar jäne Alʹpi tekesi, serna, mwflon, batısında Pïreneý jupar tışqanı, genetta, Gïbraltarda Ewropadağı maýmıldıñ jalğız türi — magot, şığısında jaýra, şïyeböri kezdesedi.
Sayasï bölinwi[öñdew]
20 ğasırdıñ soñğı on jıldığında Ewropanıñ sayasï-äkimşilik bölinisinde ülken özgerister bolıp ötti. KSRO, YUSFR-diñ ıdırawına baýlanıstı bir top jaña memleketter paýda boldı. Germanïya Demokratïyalıq Respwblïkası Germanïya Federatïvtik Respwblïkasınıñ quramına endi. 2001 jıldıñ basında Ewropada mınandaý memleketter boldı: Avstrïya, Albanïya, Andorra, Belarwsʹ, Belʹgïya, Bolgarïya, Bosnïya jäne Gercegovïna, Vatïkan, Vengrïya, Germanïya, Grekïya, Danïya, Ïrlandïya, Ïslandïya, Ïspanïya, Ïtalïya, Qazaqstan (batıs böligi), Latvïya, Lïtva, Lïxtenşteýn, Lyuksembwrg, Makedonïya, Malʹta, Moldova, Monako, Nïderland, Norvegïya, Polʹşa, Portwgalïya, Reseý, Rwmınïya, San-Marïno, Slovakïya, Slovenïya, Türkïya (soltüstik-batıs şeti), Wkraïna, Ulıbrïtanïya, Fïnlyandïya, Francïya, Xorvatïya, Çexïya, Şveýcarïya, Şvecïya, Éstonïya, YUgoslavïya.
Memleketter[öñdew]
Ewropada 49 memleket ornalasqan (tutastaý nemese jartılaý)
Tolığımen Azïyada, biraq qawımdastıq-sayasattıq jağınan Ewropağa qatıstı:
Tağı qarañız[öñdew]
Derekközder[öñdew]
| |||||||||||||||||||||
| ||||||||||
