جۋرنالىيستىيكا

جۋرنالىيستىيكا (فرانتسۋزشا - journal، نەمىسشە - journalٴىstٴىk، اعىلشىنشا - journalٴىst) – ۱) ٴباسپاسوز، رادىيو، تەلەدىيدار، كىينو، ىينتەرنەت سىيياقتى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەلدەگى جانە الەمدەگى جاڭالىقتار مەن وقىيعالار، ساياسىي، الەۋمەتتىك، ەكونومىيكالىق، مادەنىي، رۋحانىي جانە تابىيعىي قۇبىلىستار جونىندە جۇرتشىلىققا ماعلۇمات بەرىپ، قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىراتىن ادەبىي-شىعارماشىلىق قىزمەت ٴتۇرى؛ ۲) بەلگىلى ٴبىر حالىقتىڭ ناقتى ٴبىر كەزەڭدە شىققان گازەت-جۋرنالدارىنىڭ جۇيەسى، ولاردا جارىييالانعان ماتەرىيالدار جىيىنتىعى؛ ۳) ٴباسپاسوز تارىيحىن، تەورىيياسى مەن پراكتىيكاسىن زەرتتەيتىن عىلىم سالاسى.

جۋرنالىيستىيكاعا جانە اقپارات

ادەبىي-شىعارماشىلىق قىزمەت ٴتۇرى رەتىندە جۋرنالىيستىيكا ساياسىي، سالالىق، تاقىرىپتىق ت.ب. باسىلىمدار، رادىيو جانە تەلەباعدارلامالار ارقىلى قوعامداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى قوزعاپ، الۋان ٴتۇرلى اۋدىيتورىييانى الەۋمەتتىك، ساياسىي جانە ارناۋلى ماعلۇماتتارمەن قامتاماسىز ەتەدى. قوعام دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارى، الەۋمەتتىك، ەكونومىيكا جانە رۋحانىي ماسەلەلەر جونىندە ماعلۇمات بەرىپ، جۇرتشىلىقتىڭ قوعامدىق پىكىرىن قالىپتاستىرادى. جۋرنالىيستىيكاعا بەرىلەتىن انىقتامالار مەن تۇجىرىمدار بارلىق ۋاقىتتا بىركەلكى بولعان ەمەس. كەيبىر تۇجىرىمدار جۋرنالىيستىيكا قوعامدىق وي-پىكىر مەن دۇنىييەتانىمدى قالىپتاستىراتىن، سول ۋاقىتتاعى ناقتىلى وقىيعالاردى بارلىق جاعىنان قامتىي وتىرىپ، ونداعى اعىمدار مەن پروتسەستەرگە، سونداي-اق قۇبىلىستارعا تۇسىنىك بەرە الاتىن الەۋمەتتىك-باعىتتاۋشىلىق مانگە ىييە بولۋى قاجەت دەگەنگە توقتالسا، كەيبىر تۇجىرىمدار جۋرنالىيستىيكا تەك قانا بوياماسىز اقپارات جەتكىزۋشى قۇرال، سوندىقتان تىڭداۋشى نە وقىرماننىڭ وي-پىكىردى ٴوزى قورىتۋىنا، دۇنىييەتانىمدىق تاڭداۋ جاساۋىنا مۇمكىندىك قالدىرۋى ٴتىيىس دەپ سانايدى. ٴتىپتى قازىرگى زامانعى اقپارات قۇرالدارىنىڭ قايسىبىرى ٴوز ونىمدەرىنىڭ ىشكى مازمۇنى مەن ىيدەياسىنا، ال كەيبىرەۋى جالاڭ حاباردى نەعۇرلىم شۇعىل دا شاپشاڭ تاراتۋعا باسا نازار اۋدارىپ ٴجۇر. وسىعان بايلانىستى جۋرنالىيستىيكانى قالىپتاسقان جالپىادامزاتتىق ورتاق قۇندىلىقتارمەن قاتار ٴاربىر ەلدىڭ وزىندىك ىشكى باعىتتارى ارقىلى دامىيتىن پلاستىيكالى اقپارات تاراتۋ ٴتۇرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ادامدارعا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا اقپارات جىيناقتاۋ جانە ونى تاراتۋ ٴىس-ارەكەتتەرىنىڭ بەلگىلەرى ەجەلگى داۋىرلەردە-اق بايقالعان.

Rory Peck Sony Betacam SP camera

مالىمەتتەردى جارىييالاۋ

جەكەلەگەن حابارلامالار نەمەسە مالىمەتتەر جارىييالاۋ ٴار ٴتۇرلى ٴادىس-تاسىلدەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى: شەشەندەر مەن جارشىلار اقپاراتتاردى اۋىزشا جەتكىزسە (ق. جارشى)، مىسىردا (ەجەلگى ەگىيپەتتە) جاڭالىقتار جازىلعان پاپىيرۋستار، ەجەلگى ٴرىيمنىڭ قوعامدىق ورتالىقتارىندا حابارلاما ىلىنەتىن ارناۋلى تاقتالار ارقىلى جازباشا جۇرگىزىلدى. ٴار ٴتۇرلى ەلدەردە قازىرگى گازەتتەردىڭ العاشقى باستاۋى رەتىندەگى جاڭالىقتار جازىلعان قولجازبالار پايدالانىلدى. نەمىس ونەرتاپقىشى ىي.گۋتەنبەرگتىڭ (۱۳۹۴/۹۹ – ۱۴۶۸) باسپا ماشىيناسىن ويلاپ تابۋى (۱۴۴۵) قازىرگى زامانعى تۇسىنىكتەگى جۋرنالىيستىيكانىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتتى. العاشقى گازەتتەر گەرمانىييادا ۱۶۰۹ جىلى، ۇلىبرىيتانىييادا ۱۶۲۲ جىلى، فرانتسىييادا ۱۶۳۱ جىلى شىعا باستادى.

جۋرنالىيستىيكا تەرمىينى

جۋرنالىيستىيكا تەرمىينىنىڭ ٴوزى العاش رەت فرانتسىييادا پايدا بولعان. ال رەسەيدە بۇل تەرمىين اۋەلگى كەزدە جۋرنالدار جىيىنتىعى دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە، ۱۹ عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ بارلىق مەرزىمدى باسىلىمدارعا قاتىستى قولدانىلا باستادى. قازاق تىلىنە جۋرنالىيستىيكا تەرمىينى ورىس ٴتىلى ارقىلى ەنىپ، ۱۹ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىنان باستاپ بەلسەندى قولدانىسقا ىييە بولدى (ق. قازاق جۋرنالىيستىيكاسى.). ۱۹ عاسىردىڭ سوڭى مەن ۲۰ عاسىردىڭ باسىندا فوتوگرافىييا مەن كىينەماتوگرافىييانىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى فوتو جانە كىينوجۋرنالىيستىيكا دۇنىييەگە كەلدى (ق. فوتوگرافىييا، دەرەكتى كىينو). ۲۰ عاسىردىڭ ۲۰-جىلدارىنان باستاپ رادىيوتەحنىيكا جەتىستىكتەرىنە بايلانىستى رادىيوجۋرنالىيستىيكا (ق. رادىيوحابار)، ۴۰-جىلدارىنان باستاپ تەلەجۋرنالىيستىيكا قارقىندى دامىي باستادى (ق. تەلەجۋرنالىيستىيكا). ۲۰ عاسىردىڭ ۹۰-جىلدارى اقپارات تاراتۋ كولەمى مەن شاپشاڭدىعى جونىنەن جۋرنالىيستىيكانىڭ باسقا سالالارىنان الدەقايدا باسىم تۇسەتىن بۇكىلالەمدىك بايلانىس تورابى – ىينتەرنەت جۇيەسى پايدا بولدى (ق. ىينتەرنەت).

جۋرنالىيستىيكانىڭ تۇرلەرى

جۋرنالىيستىيكانىڭ ٴاربىر ٴتۇرى (گازەت، جۋرنال، رادىيو نەمەسە تەلەباعدارلاما) نىساندى قاي جاعىنان اشىپ كورسەتۋدى ٴوزى تاڭداپ، ارقايسىسى وعان ٴوز تۇرعىسىنان كەلەدى. ايتسە دە ولاردىڭ ىشىندە پۋبلىيتسىيستىيكالىق، كوركەم جانە عىلىمىي، ت.ب. شىعارمالار جۋرنالىيستىيكا تابىيعاتىن تەرەڭىرەك تانىتادى. مىسالى، قوعامدىق-ساياسىي جۋرنالىيستىيكا كەڭ اۋدىيتورىييانى قامتۋمەن بىرگە زاماناۋىي ماسەلەلەردى كوتەرە وتىرىپ، ٴار ٴتۇرلى بۇقارالىق اۋدىيتورىييا قاباتتارىنا اعىمداعى اقپاراتتاردى جەتكىزۋدە نەگىزىنەن پۋبلىيتسىيستىيكا جانرىنا باسىم ٴمان بەرەدى. سونىمەن قاتار اسا ماڭىزدى قوعامدىق ماسەلەلەردى قوزعايتىن عىلىمىي، كوركەم، ت.ب. شىعارمالار دا پۋبلىيتسىيستىيكالىق فورمادا تاراتىلادى. جۋرنالىيستىيكا ٴوزى ٴومىر ٴسۇرىپ وتىرعان كەزەڭنىڭ بارلىق وزەكتى ماسەلەلەرىنە كەڭىنەن ارالاسۋى قاجەت بولعاندىقتان، بارلىق اقپارات قۇرالدارى جانرلىق جانە ستىيلدىك تۇرعىدان ٴار ٴتۇرلى تاقىرىپتاردان تۇراتىن شىعارمالار جىيىنتىعىنان قۇرالادى (ق. ٴباسپاسوز جانرلارى). باسىلىمدار مەن باعدارلامالار، ٴتىپتى جەكەلەگەن ماتەرىيالدار مەن كورسەتىلىمدەر كەيدە مۇمكىن بولاتىن اۋدىيتورىييانىڭ بارلىعىنا بىردەي باعىتتالسا، كەيدە بەلگىلى ٴبىر الەۋمەتتىك جانە ساياسىي توپتارعا (ماماندىعى، كاسىبى، مۇددەسى، جاس ەرەكشەلىگى، جىنىسى، ت.ب. بويىنشا) ارنالادى. جۋرنالىيستىيكا سالالارىنداعى وسىنداي ەرەكشەلىكتەردى اجىراتا ٴبىلۋ بارلىق ادامدار مەن الەۋمەتتىك توپتارعا بەلگىلى ٴبىر گازەتتەر، جۋرنالدار، رادىيو جانە تەلەباعدارلامالارعا تىكەلەي بايلانىسۋ ارقىلى وزدەرىنە قاجەتتى الەۋمەتتىك جانە كاسىبىي اقپاراتتار الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جۋرنالىيستەر

جۋرنالىيستىيكا جانرلارى

زەرتتەۋشى لەۆ كرويتشىيك جۋرنالىيستىيكا جانرلارىن بىلاي بولەدى:

• وپەراتىيۆتى-اقپاراتتى - جازبالاردىڭ بارلىق ٴتۇرى.
• وپەراتىيۆتى-زەرتتەۋشىلىك - وتتشەت، رەپورتاج، ىينتەرۆيۋ.
• زەرتتەۋشىلىك-اقپاراتتى - رەتسەنزىييا، كوررەسپوندەنتسىييا، كوممەنتارىيي.
• زەرتتەۋشىلىك - ماقالا، حات.
• زەتتەۋشىلىك-بەينەلەۋ - فەليەتون، ەسسە.

ال سەمەن گۋرەۆىيتش بىلاي بولگەن:

• اقپاراتتىق جاڭالىقتار جانرى
• دىيالوگتى جانر
• سىيتۋاتسىييالىق-انالىيتىيكالىق جانر
• ەپىيستوليارلىق جانر
• كوركەم پۋبلىيتسىيستىيكالىق جانر
• ساتىيرالىق جانر

ال كوپتەگەن جۋرنالىيستەر مەن زەرتتەۋشىلەر جانرلاردى بىلاي بولەدى:

1. اقپاراتتىق - حرونىيكا، اقپارات، ىينتەرۆيۋ ت.ب؛
2. انالىيتىيكالىق - كوررەسپوندەنتسىييا، كوممەنتارىيي، ماقالا، حات ت.ب؛
3. كوركەم پۋبلىيتسىيستىيكالىق - ەسسە، وتشەرك، فەليەتون ت.ب؛
4. شوۋ-جانر - توك-شوۋ، رەالىيتىي-شوۋ، ويىندار ت.ب.

جۋرنالىيستىك قىزمەت قۇرىلتايى

جۋرنالىيستىك قىزمەت قۇرىلتايشى – جۋرنالىيست – اۋدىيتورىييا جۇيەسى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى. كەڭەستىك توتالىيتارلىق قوعامدا جۋرنالىيستىيكاعا قاتىستى بىرجاقتى كوزقاراس قالىپتاسىپ، بارشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بىرپارتىييالىق بىيلىك پەن ونىڭ ىيدەولوگىيياسىن ناسىيحاتتاۋعا جۇمىلدىرىلدى. سايىپ كەلگەندە، مۇنىڭ ٴوزى ەجەلدەن قالىپتاسقان جۋرنالىيتىيكانىڭ “ٴوزى ٴومىر ٴسۇرىپ وتىرعان كەزەڭدى جان-جاقتى قاراستىرۋ” مۇمكىندىگىن شەكتەدى. قالىپتى دامۋ زاڭدىلىعى بولىپ تابىلاتىن باسەكەلەستىكتى كەڭەستىك جۋرنالىيستىيكا ٴوز ىشىندە جوق دەپ ساناعانىمەن، وسى ىيدەيانى قورعاۋ ماقساتىندا شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارىمەن امالسىز سىرتتاي باسەكەگە تۇسۋگە ٴماجبۇر بولدى.

• 

  ەدۋارد لىيمونوۆ

• 

  دمىيترىيي بىكوۆ

• 

  پول حلەبنىيكوۆ

• 

  ۆلادىيسلاۆ لىيستيەۆ

قازاقستانداعى جۋرنالىيستىيكا

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىمەن بىرگە قازاقستاندىق جۋرنالىيستىيكا الەمدىك جۋرنالىيستىيكامەن اشىق بايلانىسقا شىعا باستادى. كەڭەستىك ىيدەولوگىييا تەرىس باعا بەرىپ كەلگەن شەتەلدىك جۋرنالىيستىيكانىڭ دەموكراتىييالىق سىيپاتتارى قازاقستاندىق جۋرنالىيستىيكادا شىن مانىندە ورنىقتى. ادام قۇقىعىن قورعاۋ، ٴسوز، ٴباسپاسوز بوستاندىعى مەن پىكىر الۋاندىعىنا نەگىزدەلگەن جۋرنالىيستىيكا ەلدىڭ ساياسىي، الەۋمەتتىك، ەكونومىيكا جانە رۋحانىي سالالارىنداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە بەلسەندى ارالاسا باستادى. قازاقستان جۋرنالىيستەرى مەملەكەتتىك نەمەسە مەملەكەتتىك ەمەس اقپارات قۇرالدارىنىڭ قاي سالاسىندا قىزمەت اتقارسا دا، نەگىزىنەن، وقىرماندار الدىنداعى ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ سەزىنىپ، ساياسىي، الەۋمەتتىك ماسەلەلەر تۋرالى پرىينتسىيپتىك كوزقاراس ۇستانۋدا. ولاردىڭ قۇرىلتايشىلار ىقپالىندا قالىپ قويماي، جۋرنالىيست ەتىيكاسىنا ادال بولۋىنا، ٴوزارا كاسىبىي تاجىرىيبە الماسۋىنا قازاقستان جۋرنالىيستەر وداعىنىڭ سيەزدەرى مەن وزگە دە باسقوسۋلارىنىڭ، حالىقارالىق مەدىيافورۋمداردىڭ ىقپالى مول. جۋرنالىيستەردىڭ قازاقستاندا شىن مانىندە تاۋەلسىز، الايدا وزگە دە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزباي قىزمەت اتقارۋىنا قازاقستان رەسپۋبلىيكاسىنىڭ “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى” زاڭى كەپىلدىك بەرەدى (ق. قازاق جۋرنالىيستىيكاسى).

بۇكىل الەمدىك جۋرنالىيستىيكا

قازىرگى زامانعى بۇكىل الەمدىك ساياسىي، ەكونومىيكا جانە رۋحانىي-مادەنىي جاحاندانۋ جاعدايىندا جۋرنالىيستىيكا الەمدىك ىينتەگراتسىييالىق ۇردىستەردىڭ ىشىندەگى اسا ىقپالدىسى بولىپ تابىلادى (ق. جاحاندانۋ). وسىعان بايلانىستى الەمدىك جۋرنالىيستىيكا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ٴدۇمپۋدى باسىنان وتكىزۋدە. جۋرنالىيستىيكانىڭ بەلگىلى ٴبىر ەلدە، ايماقتا، ٴتىپتى الەمدىك اۋقىمدا قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرىپ، رەسمىي ەمەس ٴتورتىنشى بىيلىك تارماعى تۇعىرىنا كوتەرىلە الاتىندىعى ونىڭ بولاشاقتاعى دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ بۇدان دا مول ەكەندىگىن كورسەتەدى. دەموكراتىييالىق ەلدەردەگى جۋرنالىيستىيكا سالىستىرمالى تۇردە ٴوز مىندەتىن اتقارا الاتىن بولسا، توتالىيتارلىق، اۆتورىيتارلىق ەلدەردەگى جۋرنالىيستىيكا وزگە بىيلىك تارماقتارىنىڭ قىسىمى سالدارىنان جۇرتشىلىققا شىنايى وبيەكتىيۆتى اقپارات جەتكىزبەۋ، شىندىقتىڭ ٴوڭىن اينالدىرۋ، بۇرمالاۋ قۇرالىنا اينالۋدا. الايدا دەموكراتىييالىق مەملەكەتتەردە قالىپتاسقان تاۋەلسىز جۋرنالىيستىيكا ۇعىمىنىڭ ٴوزى تولىق ٴماندى تاۋەلسىزدىكتى بىلدىرمەيتىن شارتتى ۇعىم. كەز كەلگەن ەلدە قانداي دا ٴبىر قاراجاتسىز جانە بىيلىك تارماقتارىنىڭ قولداۋىنسىز جۋرنالىيستىيكا ٴىسى دامىمايدى. سوندىقتان جۋرنالىيستىيكانىڭ ٴوز قىزمەتىن شىن مانىندە دۇرىس اتقارۋى ٴاربىر ەلدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرەتىن زاڭدارىنىڭ قابىلدانۋىنا جانە ولاردىڭ تولىق ورىندالۋىنا بايلانىستى. سونىمەن قاتار دۇنىييەجۇزۇلىك جۋرنالىيستەر قاۋىمداستىقتارىنىڭ ٴوزارا ىنتىماعى دا كوپ ٴرول اتقارادى.

قازاقستان جۋرنالىيستىيكاسىنىڭ دامۋى

حالىقارالىق جۋرنالىيستىك ۇيىمدارمەن اراداعى قارىم-قاتىناستا قازاقستاندىق جۋرنالىيستەر اتىنان قازاقستان جۋرنالىيستەر وداعى وكىلدىك ەتەدى (ق. قازاقستان جۋرنالىيستەر وداعى). ۱۹ عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستالعان قازاقستان جۋرنالىيستىيكاسى قازىر قارقىندى دامۋدا. جۋرنالىيستىيكانى تەورىييالىق جانە پراكتىيكالىق تۇرعىدان زەرتتەپ، عىلىمىي ٴپان رەتىندە وقىتۋ قازاقستاندا تۇراقتى جولعا قويىلعان. قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جىل سايىن كاسىبىي جۋرنالىيستەر دايارلانىپ كەلەدى (ق. قازاق جۋرنالىيستىيكاسى).

ىشكى سىلتەمەلەر

• جۋرنال
• جۋرنالىيست
• قازاقستان جۋرنالىيستەر وداعى