Jwrnalïstïka

Jwrnalïstïka (francwzşa - journal, nemisşe - journalistik, ağılşınşa - journalist) – 1) baspasöz, radïo, teledïdar, kïno, ïnternet sïyaqtı aqparat quraldarı arqılı eldegi jäne älemdegi jañalıqtar men oqïğalar, sayasï, älewmettik, ékonomïkalıq, mädenï, rwxanï jäne tabïğï qubılıstar jöninde jurtşılıqqa mağlumat berip, qoğamdıq pikir qalıptastıratın ädebï-şığarmaşılıq qızmet türi; 2) belgili bir xalıqtıñ naqtı bir kezeñde şıqqan gazet-jwrnaldarınıñ jüýesi, olarda jarïyalanğan materïaldar jïıntığı; 3) baspasöz tarïxın, teorïyası men praktïkasın zertteýtin ğılım salası.

Jwrnalïstïkağa jäne Aqparat

Ädebï-şığarmaşılıq qızmet türi retinde jwrnalïstïka sayasï, salalıq, taqırıptıq t.b. basılımdar, radïo jäne telebağdarlamalar arqılı qoğamdağı kökeýkesti mäselelerdi qozğap, alwan türli awdïtorïyanı älewmettik, sayasï jäne arnawlı mağlumattarmen qamtamasız etedi. Qoğam damwınıñ zañdılıqtarı, älewmettik, ékonomïka jäne rwxanï mäseleler jöninde mağlumat berip, jurtşılıqtıñ qoğamdıq pikirin qalıptastıradı. Jwrnalïstïkağa beriletin anıqtamalar men tujırımdar barlıq waqıtta birkelki bolğan emes. Keýbir tujırımdar jwrnalïstïka qoğamdıq oý-pikir men dünïyetanımdı qalıptastıratın, sol waqıttağı naqtılı oqïğalardı barlıq jağınan qamtï otırıp, ondağı ağımdar men procesterge, sondaý-aq qubılıstarğa tüsinik bere alatın älewmettik-bağıttawşılıq mänge ïye bolwı qajet degenge toqtalsa, keýbir tujırımdar jwrnalïstïka tek qana boyamasız aqparat jetkizwşi qural, sondıqtan tıñdawşı ne oqırmannıñ oý-pikirdi özi qorıtwına, dünïyetanımdıq tañdaw jasawına mümkindik qaldırwı tïis dep sanaýdı. Tipti qazirgi zamanğı aqparat quraldarınıñ qaýsıbiri öz önimderiniñ işki mazmunı men ïdeyasına, al keýbirewi jalañ xabardı neğurlım şuğıl da şapşañ taratwğa basa nazar awdarıp jür. Osığan baýlanıstı jwrnalïstïkanı qalıptasqan jalpıadamzattıq ortaq qundılıqtarmen qatar ärbir eldiñ özindik işki bağıttarı arqılı damïtın plastïkalı aqparat taratw türi retinde qarastırwğa boladı. Adamdarğa ıqpal etw maqsatında aqparat jïnaqtaw jäne onı taratw is-äreketteriniñ belgileri ejelgi däwirlerde-aq baýqalğan.

Rory Peck Sony Betacam SP camera

Mälimetterdi jarïyalaw

Jekelegen xabarlamalar nemese mälimetter jarïyalaw är türli ädis-täsilder arqılı jüzege asırıldı: şeşender men jarşılar aqparattardı awızşa jetkizse (q. Jarşı), Mısırda (Ejelgi Egïpette) jañalıqtar jazılğan papïrwstar, Ejelgi Rïmniñ qoğamdıq ortalıqtarında xabarlama ilinetin arnawlı taqtalar arqılı jazbaşa jürgizildi. Är türli elderde qazirgi gazetterdiñ alğaşqı bastawı retindegi jañalıqtar jazılğan qoljazbalar paýdalanıldı. Nemis önertapqışı Ï.Gwtenbergtiñ (1394/99 – 1468) baspa maşïnasın oýlap tabwı (1445) qazirgi zamanğı tüsiniktegi jwrnalïstïkanıñ paýda bolwına ıqpal etti. Alğaşqı gazetter Germanïyada 1609 jılı, Ulıbrïtanïyada 1622 jılı, Francïyada 1631 jılı şığa bastadı.

Jwrnalïstïka termïni

Jwrnalïstïka termïniniñ özi alğaş ret Francïyada paýda bolğan. Al Reseýde bul termïn äwelgi kezde jwrnaldar jïıntığı degen mağınanı bildirse, 19 ğasırdıñ ortasınan bastap barlıq merzimdi basılımdarğa qatıstı qoldanıla bastadı. Qazaq tiline jwrnalïstïka termïni orıs tili arqılı enip, 19 ğasırdıñ 2-jartısınan bastap belsendi qoldanısqa ïye boldı (q. Qazaq jwrnalïstïkası.). 19 ğasırdıñ soñı men 20 ğasırdıñ basında fotografïya men kïnematografïyanıñ paýda bolwına baýlanıstı foto jäne kïnojwrnalïstïka dünïyege keldi (q. Fotografïya, Derekti kïno). 20 ğasırdıñ 20-jıldarınan bastap radïotexnïka jetistikterine baýlanıstı radïojwrnalïstïka (q. Radïoxabar), 40-jıldarınan bastap telejwrnalïstïka qarqındı damï bastadı (q. Telejwrnalïstïka). 20 ğasırdıñ 90-jıldarı aqparat taratw kölemi men şapşañdığı jöninen jwrnalïstïkanıñ basqa salalarınan äldeqaýda basım tüsetin bükilälemdik baýlanıs torabı – Ïnternet jüýesi paýda boldı (q. Ïnternet).

Jwrnalïstïkanıñ türleri

Jwrnalïstïkanıñ ärbir türi (gazet, jwrnal, radïo nemese telebağdarlama) nısandı qaý jağınan aşıp körsetwdi özi tañdap, ärqaýsısı oğan öz turğısınan keledi. Äýtse de olardıñ işinde pwblïcïstïkalıq, körkem jäne ğılımï, t.b. şığarmalar jwrnalïstïka tabïğatın tereñirek tanıtadı. Mısalı, qoğamdıq-sayasï jwrnalïstïka keñ awdïtorïyanı qamtwmen birge zamanawï mäselelerdi kötere otırıp, är türli buqaralıq awdïtorïya qabattarına ağımdağı aqparattardı jetkizwde negizinen pwblïcïstïka janrına basım män beredi. Sonımen qatar asa mañızdı qoğamdıq mäselelerdi qozğaýtın ğılımï, körkem, t.b. şığarmalar da pwblïcïstïkalıq formada taratıladı. Jwrnalïstïka özi ömir sürip otırğan kezeñniñ barlıq özekti mäselelerine keñinen aralaswı qajet bolğandıqtan, barlıq aqparat quraldarı janrlıq jäne stïlʹdik turğıdan är türli taqırıptardan turatın şığarmalar jïıntığınan quraladı (q. Baspasöz janrları). Basılımdar men bağdarlamalar, tipti jekelegen materïaldar men körsetilimder keýde mümkin bolatın awdïtorïyanıñ barlığına birdeý bağıttalsa, keýde belgili bir älewmettik jäne sayasï toptarğa (mamandığı, käsibi, müddesi, jas erekşeligi, jınısı, t.b. boýınşa) arnaladı. Jwrnalïstïka salalarındağı osındaý erekşelikterdi ajırata bilw barlıq adamdar men älewmettik toptarğa belgili bir gazetter, jwrnaldar, radïo jäne telebağdarlamalarğa tikeleý baýlanısw arqılı özderine qajetti älewmettik jäne käsibï aqparattar alwğa mümkindik beredi.

Jwrnalïster

Jwrnalïstïka janrları

Zerttewşi Lev Kroýçïk jwrnalïstïka janrların bılaý böledi:

• Operatïvti-aqparattı - jazbalardıñ barlıq türi.
• Operatïvti-zerttewşilik - otçet, reportaj, ïntervʹyu.
• Zerttewşilik-aqparattı - recenzïya, korrespondencïya, kommentarïý.
• Zerttewşilik - maqala, xat.
• Zettewşilik-beýnelew - felʹyeton, ésse.

Al Semen Gwrevïç bılaý bölgen:

• Aqparattıq jañalıqtar janrı
• Dïalogtı janr
• Sïtwacïyalıq-analïtïkalıq janr
• Épïstolyarlıq janr
• Körkem pwblïcïstïkalıq janr
• Satïralıq janr

Al köptegen jwrnalïster men zerttewşiler janrlardı bılaý böledi:

1. Aqparattıq - xronïka, aqparat, ïntervʹyu t.b;
2. Analïtïkalıq - korrespondencïya, kommentarïý, maqala, xat t.b;
3. Körkem pwblïcïstïkalıq - ésse, oçerk, felʹyeton t.b;
4. Şow-janr - tok-şow, realïtï-şow, oýındar t.b.

Jwrnalïstik qızmet qurıltaýı

Jwrnalïstik qızmet qurıltaýşı – jwrnalïst – awdïtorïya jüýesi şeñberinde jürgiziledi. Keñestik totalïtarlıq qoğamda Jwrnalïstïkağa qatıstı birjaqtı közqaras qalıptasıp, barşa buqaralıq aqparat quraldarı birpartïyalıq bïlik pen onıñ ïdeologïyasın nasïxattawğa jumıldırıldı. Saýıp kelgende, munıñ özi ejelden qalıptasqan Jwrnalïtïkanıñ “özi ömir sürip otırğan kezeñdi jan-jaqtı qarastırw” mümkindigin şektedi. Qalıptı damw zañdılığı bolıp tabılatın bäsekelestikti keñestik jwrnalïstïka öz işinde joq dep sanağanımen, osı ïdeyanı qorğaw maqsatında şeteldik aqparat quraldarımen amalsız sırttaý bäsekege tüswge mäjbür boldı.

• 

  Édward Lïmonov

• 

  Dmïtrïý Bıkov

• 

  Pol Xlebnïkov

• 

  Vladïslav Lïstʹyev

Qazaqstandağı jwrnalïstïka

Qazaqstannıñ täwelsizdik alwımen birge qazaqstandıq jwrnalïstïka älemdik jwrnalïstïkamen aşıq baýlanısqa şığa bastadı. Keñestik ïdeologïya teris bağa berip kelgen şeteldik jwrnalïstïkanıñ demokratïyalıq sïpattarı qazaqstandıq jwrnalïstïkada şın mäninde ornıqtı. Adam quqığın qorğaw, söz, baspasöz bostandığı men pikir alwandığına negizdelgen jwrnalïstïka eldiñ sayasï, älewmettik, ékonomïka jäne rwxanï salalarındağı özekti mäselelerge belsendi aralasa bastadı. Qazaqstan jwrnalïsteri memlekettik nemese memlekettik emes aqparat quraldarınıñ qaý salasında qızmet atqarsa da, negizinen, oqırmandar aldındağı azamattıq jawapkerşiligin tereñ sezinip, sayasï, älewmettik mäseleler twralı prïncïptik közqaras ustanwda. Olardıñ qurıltaýşılar ıqpalında qalıp qoýmaý, jwrnalïst étïkasına adal bolwına, özara käsibï täjirïbe almaswına Qazaqstan Jwrnalïster odağınıñ sʺyezderi men özge de basqoswlarınıñ, xalıqaralıq medïaforwmdardıñ ıqpalı mol. Jwrnalïsterdiñ Qazaqstanda şın mäninde täwelsiz, alaýda özge de azamattardıñ quqıqtarın buzbaý qızmet atqarwına Qazaqstan Respwblïkasınıñ “Buqaralıq aqparat quraldarı twralı” Zañı kepildik beredi (q. Qazaq jwrnalïstïkası).

Bükil älemdik jwrnalïstïka

Qazirgi zamanğı bükil älemdik sayasï, ékonomïka jäne rwxanï-mädenï jahandanw jağdaýında jwrnalïstïka älemdik ïntegracïyalıq ürdisterdiñ işindegi asa ıqpaldısı bolıp tabıladı (q. Jahandanw). Osığan baýlanıstı älemdik jwrnalïstïka burın-soñdı bolmağan dümpwdi basınan ötkizwde. Jwrnalïstïkanıñ belgili bir elde, aýmaqta, tipti älemdik awqımda qoğamdıq pikir qalıptastırıp, resmï emes törtinşi bïlik tarmağı tuğırına köterile alatındığı onıñ bolaşaqtağı damw mümkindiginiñ budan da mol ekendigin körsetedi. Demokratïyalıq elderdegi jwrnalïstïka salıstırmalı türde öz mindetin atqara alatın bolsa, totalïtarlıq, avtorïtarlıq elderdegi jwrnalïstïka özge bïlik tarmaqtarınıñ qısımı saldarınan jurtşılıqqa şınaýı obʺyektïvti aqparat jetkizbew, şındıqtıñ öñin aýnaldırw, burmalaw quralına aýnalwda. Alaýda demokratïyalıq memleketterde qalıptasqan täwelsiz jwrnalïstïka uğımınıñ özi tolıq mändi täwelsizdikti bildirmeýtin şarttı uğım. Kez kelgen elde qandaý da bir qarajatsız jäne bïlik tarmaqtarınıñ qoldawınsız jwrnalïstïka isi damımaýdı. Sondıqtan jwrnalïstïkanıñ öz qızmetin şın mäninde durıs atqarwı ärbir eldiñ buqaralıq aqparat quraldarınıñ erkindigine kepildik beretin zañdarınıñ qabıldanwına jäne olardıñ tolıq orındalwına baýlanıstı. Sonımen qatar dünïyejüzülik jwrnalïster qawımdastıqtarınıñ özara ıntımağı da köp röl atqaradı.

Qazaqstan jwrnalïstïkasınıñ damwı

Xalıqaralıq jwrnalïstik uýımdarmen aradağı qarım-qatınasta qazaqstandıq jwrnalïster atınan Qazaqstan Jwrnalïster odağı ökildik etedi (q. Qazaqstan Jwrnalïster odağı). 19 ğasırdıñ ekinşi jartısınan bastalğan Qazaqstan jwrnalïstïkası qazir qarqındı damwda. jwrnalïstïkanı teorïyalıq jäne praktïkalıq turğıdan zerttep, ğılımï pän retinde oqıtw Qazaqstanda turaqtı jolğa qoýılğan. Qazaqstannıñ joğarı oqw orındarında jıl saýın käsibï jwrnalïster dayarlanıp keledi (q. Qazaq jwrnalïstïkası).

İşki siltemeler

• Jwrnal
• Jwrnalïst
• Qazaqstan jwrnalïster odağı