زاريادتالعان بولشەكتەردىڭ ۇدەتكىشى

زاريادتالعان بولشەكتەردىڭ ۇدەتكىشى - جوعارى ەنەرگىييالى زاريادتالعان بولشەكتەرىنىڭ ەلەكتر ورىسىندە ۇدەتۋ ارقىلى الۋعا ارنالعان قۇرىلعى.

Fermilab ۇدەتكىش ورتالىعى، اقش. تەۆاترون مەن اينالىم-ىينجەكتور.

زاريادتى بولشەك ۇدەتكىشتەرى – ەلەكتر ورىسىندە ۇدەتۋ ارقىلى ەنەرگىيياسى جوعارى زاريادتالعان بولشەكتەردى (ەلەكترونداردى، پروتونداردى، اتوم يادرولارىن، ىيونداردى، ت.ب.) الۋعا ارنالعان قۇرىلعى. زاريادتى بولشەك ۇدەتكىشتەرىندە زاريادتالعان بولشەكتەر ۆاكۋۋمدىق كامەرا ىشىندە ەلەكتر ٴورىسىنىڭ كومەگىمەن ۇدەتىلەدى. ال ماگنىيت ٴورىسى زاريادتالعان بولشەكتەردىڭ قوزعالۋ باعىتىن (جىلدامدىعىنىڭ شاماسىن وزگەرتپەي) عانا وزگەرتەدى. ۇدەتۋشى ەلەكتر ٴورىسى، ادەتتە، سىرتقى قۇرىلعى (گەنەراتور) كومەگىمەن تۋعىزىلادى. سونداي-اق، بولشەكتەر باسقا زاريادتالعان بولشەكتەر ورىسىمەن دە ۇدەتىلۋى مۇمكىن. ۇدەتىلۋدىڭ مۇنداي ٴتاسىلى ۇجىمدىق ٴتاسىل دەپ اتالادى. زاريادتى بولشەك ۇدەتكىشتەرىن پلازمالىق ۇدەتكىشتەن ايىرا ٴبىلۋ كەرەك. پلازمالىق ۇدەتكىشتە زاريادتالعان بولشەكتەردىڭ ەلەكترلىك بەيتاراپ تۇزىلىمدەر اعىنى ۇدەتىلەدى. زاريادتى بولشەك ۇدەتكىشتەرى – قازىرگى فىيزىيكانىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ٴبىرى. جوعارى ەنەرگىييالى بولشەكتەر شوعى تابىيعاتتى، ەلەمەنتار بولشەكتەردىڭ قاسىييەتتەرىن زەرتتەۋدە، اتوم يادروسى فىيزىيكاسى مەن قاتتى دەنە فىيزىيكاسىندا، سونداي-اق، حىيمىييا، بىيوفىيزىيكا، گەوفىيزىيكا سالاسىندا، قولدانبالى ماقساتتا (دەفەكتوسكوپىييا، ونىمدەردى ستەرىيلدەۋ، ساۋلەمەن ەمدەۋ)، ت.ب. قولدانىلادى.

زاريادتى بولشەك ۇدەتكىشتەرىن ٴار ٴتۇرلى بەلگى بويىنشا جىكتەلۋى

• ۇدەتىلەتىن بولشەكتەردىڭ تىيپىنە سايكەس ەلەكتروندىق ۇدەتكىشتەر:

پروتوندىق ۇدەتكىشتەر

ىيوندىق ۇدەتكىشتەر

• ترايەكتورىيياسىنىڭ سىيپاتىنا قاراي:

سىزىقتى ۇدەتكىشتەر (ترايەكتورىيياسى ٴتۇزۋ سىزىققا جاقىن)

تسىيكلدى ۇدەتكىشتەر (ترايەكتورىيياسى دوڭگەلەككە نە سپىيرالعا جۋىق)

• ۇدەتۋشى ٴورىستىڭ سىيپاتىنا قاراي:

رەزونانستى ۇدەتكىشتەر (بولشەكتەر جوعارى جىيىلىكتى ەلەكتر ورىسىمەن ۇدەتىلەدى جانە ۇدەتىلگەن بولشەكتەردىڭ قوزعالىسى ٴورىستىڭ وزگەرىسىمەن رەزونانستا بولادى)

رەزونانسسىز ۇدەتكىشتەر (بولشەكتەردى ۇدەتۋ كەزىندە ٴورىس باعىتى وزگەرمەيدى، بۇل ۇدەتكىشتەردىڭ ەكى ٴتۇرى بار: ىيندۋكتسىييالىق ۇدەتكىشتەر جانە جوعارى ٴۆولتتى ۇدەتكىشتەر)

• بولشەكتەردىڭ وربىيتا باعىتىنا پەرپەندىيكۋليار ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مەحانىيزمگە سايكەس:

بىرتەكتى فوكۋستاۋ ۇدەتكىشتەرى (فوكۋستاۋىش كۇشتىڭ تاڭباسى ترايەكتورىييا بويىندا تۇراقتى بولادى)

تاڭباسى اينىمالى فوكۋستاۋ ۇدەتكىشتەرى (فوكۋستاۋىش كۇشتىڭ تاڭباسى ترايەكتورىييا بويىندا وزگەرىپ وتىرادى)

تسىيكلدى ۇدەتكىشتەرگە ەلەكتروندىق ۇدەتكىشتەر (بەتاترون، مىيكروترون، سىينحروترون)، اۋىر بولشەكتەر (پروتوندار، ت.ب.) ۇدەتكىشتەرى (تسىيكلوترون، فازوترون، سىينحروفازوترون) جاتادى. بەتاتروننان باسقا، بارلىق تسىيكلدى ۇدەتكىشتەر رەزونانستى ۇدەتكىشتەر بولىپ ەسەپتەلەدى. سىزىقتى جوعارى ٴۆولتتى ۇدەتكىشتەردىڭ كومەگىمەن ەنەرگىيياسى ۳۰ مەۆ-كە دەيىنگى قارقىندى بولشەكتەر شوعىن الۋعا بولادى. زاريادتى بولشەك ۇدەتكىشتەرىنىڭ دامۋىنا اتوم يادروسىنىڭ قۇرىلىسىن زەرتتەۋ ماسەلەسى سەبەپ بولدى.

ۇدەتكىشتەر دامۋى

ۇدەتكىشتەر دامۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭى (۱۹۱۹ – ۳۲) جوعارى كەرنەۋ الۋ جانە ونى زاريادتالعان بولشەكتەردى تىكەلەي ۇدەتۋ ٴۇشىن قولدانۋ جولىمەن ٴجۇردى. ۱۹۳۱ جىلى امەرىيكالىق فىيزىيك ر. ۆان-دە-گرااف ەلەكترستاتىيكالىق گەنەراتوردى، ۱۹۳۲ جىلى اعىلشىن عالىمدارى دج. كوكروفت پەن ە. ۋولتون كاسكادتى گەنەراتوردى قۇراستىردى. بۇل قوندىرعىلار ەنەرگىيياسى ۱ مەۆ-كە دەيىن ۇدەتىلگەن بولشەكتەر اعىنىن الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۱۹۳۱ – ۴۴ جىلى بولشەكتەردى ۇدەتۋدىڭ رەزونانستىق ٴتاسىلىنىڭ (اينىمالى جوعارى جىيىلىكتى ورىسپەن ۇدەتۋ) پايدا بولۋ جانە ونىڭ جاندانۋ كەزەڭى بولدى. وسى ٴتاسىلدىڭ نەگىزىندە امەرىيكالىق فىيزىيك ە.و. لوۋرەنس تسىيكلوترون قۇراستىردى. تسىيكلوترون ارقىلى الىنعان پروتوننىڭ ەنەرگىيياسى ۱۰ – ۲۰ مەۆ-كە دەيىن جەتتى.

۱۹۴۰ جىلى امەرىيكالىق فىيزىيك د.ۋ. كەرست تسىيكلدى ەلەكتروندىق ىيندۋكتسىييالىق ۇدەتكىشتى (بەتاتروندى) قۇراستىردى. ۱۹۴۴ – ۴۵ جىلى رەسەيلىك فىيزىيك ۆ.ىي. ۆەكسلەر مەن امەرىيكالىق فىيزىيك ە.م. ماكمىيللان ٴبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز اۆتوفازالاۋ قۇبىلىسىن اشتى. وسى قۇبىلىسقا نەگىزدەلىپ رەزونانستى ۇدەتكىشتەردىڭ نەمەسە تسىيكلدى ۇدەتكىشتەردىڭ (سىينحروترون، فازوترون، مىيكروترون) جاڭا تۇرلەرى قۇراستىرىلدى. ۲۰ ع-دىڭ ۵۰-جىلدارىنىڭ باسىندا تاڭباسى اينىمالى فوكۋستاۋ ٴپرىينتسىيپى (امەرىيكالىق عالىمدار ن.كرىيستوفىيلوس، ە.كۋرانت، م.لىيۆىينگستون، ح.سنايدەر) ۇسىنىلدى. بۇل پرىينتسىيپ تسىيكلدى جانە سىزىقتى ۇدەتكىشتەردە الىناتىن ەنەرگىييا شاماسىن جوعارىلاتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ۱۹۵۶ جىلى ۆەكسلەردىڭ بولشەكتەردى ۇدەتۋدىڭ كوگەرەنتتى نەمەسە ۇجىمدىق ٴتاسىلىن ۇسىنعان ىيدەياسى جارىييالاندى. ودان كەيىنگى جىيىرما جىل ىشىندە وسى ىيدەيا جۇزەگە اسىرىلدى. ۱۹۶۶ جىلى ستانفوردتا (اقش) ەنەرگىيياسى ۲۲ گەۆ-كە تەڭ سىزىقتىق رەزونانستى ۇدەتكىش (امەرىيكالىق فىيزىيك ۆ.پانوفسكىييدىڭ باسشىلىعىمەن)، ۱۹۶۷ جىلى سەرپۋحوۆتا (رەسەي) ەنەرگىيياسى ۷۶ گەۆ-كە تەڭ پروتوندىق سىينحروفازوترون ىسكە قوسىلدى. ۱۹۷۲ جىلدان باتەيۆىييادا (اقش) ەنەرگىيياسى ۵۰۰ گەۆ-كە تەڭ پروتوندىق سىينحروفازوترون جۇمىس ىستەدى. قازىرگى كەزدە رەسەي مەن اقش-تا ەنەرگىيياسى ۱۰۰۰ – ۵۰۰۰ گەۆ-كە تەڭ ۇدەتكىشتەر سالۋ جوسپارلانۋدا.