ىيسااك نيۋتون

ىيسااك نيۋتون
تۋعان	قاڭتاردىڭ ۴ (۱۶۴۳—۰۱—۰۴) ۆۋلستورپتاعى كولستەرۆورت لىينكولنشىير، انگلىييا
قايتىس بولدى	۱۷۲۷ ج. ناۋرىزدىڭ ۳۱ (۸۴ جاستا) كەنسىينگتون، لوندون، انگلىييا
تۇراتىن جەرى	انگلىييا
ۇلتى	اعىلشىن
سالالارى	فىيزىيكا، ماتەماتىيكا، استرونومىييا، تابىيعىي فىيلوسوفىييا، الحىيمىييا، تەولوگىييا
ىينستىيتۋتتارى	كەمبرىيدج ۋنىيۆەرسىيتەتى كورولدىك قوعام
Alma mater	ترىينىيتىي كوللەدج (كەمبرىيدج)
Academic advisors	ىيسااك بارروۋ بەنجامىين پۋللەين
Notable students	رودجەر كوۋتس ۋىيللىيام ۋىيستون دجون ۋىيككىينس حامفرىي نيۋتون
ەڭبەگى ٴۇشىن تانىلعان	نيۋتون مەحانىيكاسى بۇكىلالەمدىك تارتىلىس زاڭى ساناق وپتىيكا
Influenced	نىيكولاس فاتىيو دە ديۋلليەر دجون كايل
Religious stance	انگلىيكانىيزم
Signature

ىيسااك نيۋتون، اعىلش. Sir Isaac Newton ( ۴ قاڭتار ۱۶۴۳ جىل — ۳۱ ناۋرىز ۱۷۲۷) — اعىلشىن فىيزىيگى، ماتەماتىيگى، استرونومى، تابىيعىي فىيلوسوفى، الحىيمىيگى جانە تەولوگى، كورولدىك قوعامنىڭ مۇشەسى . ونىڭ ۱۶۸۷ جىلى جارىق كورگەن تابىيعىي فىيلوسوفىييانىڭ ماتەماتىيكالىق باستامالارى (لاتىنشا: «Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica») دەگەن كىتابى عىلىم تارىيحىنداعى ەڭ ىقپالدى شىعارما بولىپ سانالادى. وسى ەڭبەگىندە نيۋتون بۇكىلالەمدىك تارتىلىس زاڭىن جانە قوزعالىس زاڭدارىن تۇجىرىمداپ، سودان كەيىنگى ٴۇش عاسىردا ۇستەمدىك ەتكەن جانە قازىرگى زامانعى ىينجەنەرلىك عىلىمنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن كلاسسىيكالىق مەحانىيكانىڭ نەگىزىن قالادى. نيۋتون ٴوزىنىڭ تارتىلىس زاڭى مەن كەپلەردىڭ عالامشارلار قوزعالىسىنىڭ زاڭدارىنىڭ اراسىنداعى سايكەستىكتى دالەلدەپ، جەر بەتىندەگى زاتتاردىڭ قوزعالىسى مەن اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسى بىردەي زاڭدارعا باعىناتىنىن كورسەتتى. وسىلايشا ول گەلىيوتسەنترىيزم تۋرالى سوڭعى كۇماندى سەيىلتىپ، عىلىمىي رەۆوليۋتسىييانىڭ باسىن باستاپ بەردى.

مەحانىيكادا نيۋتون ىيمپۋلستىڭ جانە بۇرىشتىق ىيمپۋلستىڭ ساقتالۋ زاڭىن العا تارتتى. وپتىيكاعا قوسقان ۇلەسى: ول رەفلەكتورلى تەلەسكوپ جاساپ شىعارىپ، ٴۇشبۇرىشتى پرىيزمانىڭ جارىقتى كوزگە كورىنەتىن جەتى تۇسكە بولەتىنىن اشتى. ول نيۋتوننىڭ سۋۋ زاڭىن تۇجىرىمداپ، دىبىستىڭ جىلدامدىعىن زەرتتەدى.

ماتەماتىيكادا نيۋتون گوتتفرىيد لەيبنىيتسپەن قاتار دىيففەرەنتسىيالدىق جانە ىينتەگرالدىق ساناقتى ويلاپ شىعاردى. سونىمەن قاتار ول بىينومدىق تەورەمانى كورسەتىپ، فۋنكتسىييانىڭ ٴنولىن شامالاۋعا قولدانىلاتىن نيۋتون ٴادىسىن تاپتى. دارەجەلىك قاتارلاردى زەرتتەۋگە دە ۇلەس قوستى.

نيۋتوننىڭ دىنگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى دا زور بولدى، ونىڭ ٴدىنىي ەڭبەكتەرى كولەمى جاعىنان عىلىمعا قوسقان ۇلەسىنەن ۇلكەن.

دەنەلەردىڭ ورتالىق كۇش اسەرىنەن قوزعالۋ ترايەكتورىيياسى كونۋستىق قىيما بولاتىنىن، وعان سەبەپ بارلىق پلانەتالار مەن كومەتالاردىڭ كۇنگە، ال پلانەتا سەرىكتەرىنىڭ ٴوز پلانەتالارىنا ارا قاشىقتىقتىڭ كۆادراتىنا كەرى پروپورتسىيونال كۇشپەن تارتىلۋى ەكەنىن دالەلدەپ، بۇكىلالەمدىك تارتىلىس زاڭىن تۇجىرىمدادى. فىيزىيكادا نيۋتون قىزعان دەنەلەردىڭ سۋىنۋ زاڭىن، اق جارىقتىڭ مونوحرومات ساۋلەلەرگە جىكتەلۋىن، سفەرالىق ٴمولدىر دەنەلەردىڭ تۇيىسكەن نۇكتەسىنىڭ اينالاسىندا ىينتەرفەرەنتس. ساقىينالاردىڭ پايدا بولاتىنىن، ت.ب. اشتى. ول – تەرمومەتردى ويلاپ شىعارعان العاشقى عالىمداردىڭ ٴبىرى. استرونومىييانى تەلەسكوپتىق باقىلاۋ مەن ماتەماتىيكاعا سۇيەنەتىن جاڭا عىلىمىي ساتىعا كوتەردى. ٴوزى جاساعان ەكى اينالى تەلەسكوپ ارقىلى (۱۶۶۸) اسپان قۇبىلىستارىن تىكەلەي باقىلادى. اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىس تەورىيياسىن جاساپ، اسپان مەحانىيكاسىنىڭ نەگىزىن سالدى. نيۋتوننىڭ استرونومىييالىق ەڭبەكتەرى مەحانىيكا مەن فىيزىيكاداعى تابىستارىنا ۇشتاسىپ جاتادى. ماتەماتىيكادا دىيففەرەنتسىيالدى جانە ىينتەگرالدىق ەسەپتەۋلەردى (گوتفرىيد ۆىيلگەلم لەيبنىيتسكە تاۋەلسىز) ويلاپ تاپتى، شامالاردىڭ ەڭ ۇلكەن جانە ەڭ كىشى ماندەرىن تابۋ، قىيسىق سىزىققا جاناما جۇرگىزۋ، قىيسىق سىزىقتىڭ ۇزىندىعىن، جازىقتىقتاعى تۇيىق سىزىقتىڭ قورشايتىن اۋدانىن تابۋ، فۋنكتسىييالاردى قاتارلارعا جىكتەۋ، ت.ب. جاڭالىقتار اشتى. بۇلار ماتەماتىيكالىق ٴانالىيزدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. نيۋتوننىڭ عىل. شىعارمالارىنىڭ جىيناعى ۵ توم بولىپ ۱۷۷۹ – ۸۵ جىلى لوندوندا لاتىن تىلىندە باسىلعان.

۲۰۰۵ جىلى وتكىزىلگەن ساۋالناماعا سۇرالعانداردىڭ كوپشىلىگى نيۋتوننىڭ عىلىم تارىيحىنا جاساعان ىقپالى البەرت ەينشتەيندىكىنەن الدەقايدا كۇشتى بولعان دەپ ويلايتىندارىن ايتقان.

كەمبرىيدجداعى ومىربايانى

• ۱۶۶۴ جىلى كەمبرىيدج ۋنىيۆەرسىيتەتىنىڭ بولىمشەسى ترىينىيتىي كوللەدجىن ٴبىتىردى
• ۱۶۶۵ جىلى باكالاۆر دارەجەسىن الدى
• ۱۶۶۹ جىلى كەمبرىيدج ۋنىيۆەرسىيتەتىنىڭ پروفەسسور جانە فىيزىيكا-ماتەماتىيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى
• ۱۶۷۲ جىلى ۱ قاڭتاردا لوندون كورولدىك قوعامىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى (۱۷۰۳ جىلدان ٴومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن پرەزىيدەنتى بولدى)

شىعارماشىلىعى

• ۱۶۸۷ جىلى “تابىيعات فىيلوسوفىيياسىنىڭ ماتەماتىيكالىق نەگىزدەرى”
• ۱۷۰۴ جىلى “وپتىيكا”
• ۱۶۷۲ جىلى ″جارىق پەن ٴتۇستىڭ جاڭا تەورىييالارى”
• ۱۶۸۴ جىلى ″دەنەنىڭ وربىيتاداعى قوزعالىسى″
• ۱۷۰۷ جىلى “امبەباپ ارىيفمەتىيكا”
• ۱۷۲۸ جىلى “ الەم جۇيەسى ”

تاعى قاراڭىز

• گاۋسس-نيۋتون الگورىيتمى
• نيۋتون دىيسكى
• نيۋتون فراكتالى
• نيۋتون كوپبۇرىشى
• نيۋتون كوپمۇشەسى
• نيۋتون تەڭسىزدىكتەرى
• نيۋتون (ولشەم بىرلىگى)
• نيۋتون-كوۋتس فورمۋلالارى
• نيۋتون-ەيلەر تەڭدەۋلەرى
• نيۋتوننىڭ قوزعالىس زاڭدارى
• شرەدىينگەر-نيۋتون تەڭدەۋلەرى

سىرتقى سىلتەمەلەر

ورتاققوردا بۇعان قاتىستى مەدىيا فايلدار بار: Isaac Newton