Ïsaak Nʹyuton
| Ïsaak Nʹyuton | |
|---|---|
 | |
| twğan |
qañtardıñ 4 Vwlstorptağı Kolstervort Lïnkolʹnşïr, Anglïya |
| Qaýtıs boldı |
1727 j. nawrızdıñ 31 (84 jasta) Kensïngton, London, Anglïya |
| Turatın jeri | Anglïya |
| Ultı | ağılşın |
| Salaları |
fïzïka, matematïka, astronomïya, tabïğï fïlosofïya, alxïmïya, teologïya |
| Ïnstïtwttarı |
Kembrïdj wnïversïteti Korolʹdik qoğam |
| Alma mater | Trïnïtï kolledj (Kembrïdj) |
| Academic advisors |
Ïsaak Barrow Benjamïn Pwlleýn |
| Notable students |
Rodjer Kowts Wïllïam Wïston Djon Wïkkïns Xamfrï Nʹyuton |
| Eñbegi üşin tanılğan |
Nʹyuton mexanïkası Bükilälemdik tartılıs zañı sanaq optïka |
| Influenced |
Nïkolas Fatïo de Dyullʹyer Djon Kaýl |
| Religious stance | Anglïkanïzm |
Signature | |
Ïsaak Nʹyuton, ağılş. Sir Isaac Newton ( 4 qañtar 1643 jıl — 31 nawrız 1727) — ağılşın fïzïgi, matematïgi, astronomı, tabïğï fïlosofı, alxïmïgi jäne teologı, Korolʹdik qoğamnıñ müşesi . Onıñ 1687 jılı jarıq körgen Tabïğï fïlosofïyanıñ matematïkalıq bastamaları (latınşa: «Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica») degen kitabı ğılım tarïxındağı eñ ıqpaldı şığarma bolıp sanaladı. Osı eñbeginde Nʹyuton bükilälemdik tartılıs zañın jäne qozğalıs zañdarın tujırımdap, sodan keýingi üş ğasırda üstemdik etken jäne qazirgi zamanğı ïnjenerlik ğılımnıñ negizi bolıp tabılatın klassïkalıq mexanïkanıñ negizin qaladı. Nʹyuton öziniñ tartılıs zañı men Keplerdiñ ğalamşarlar qozğalısınıñ zañdarınıñ arasındağı säýkestikti däleldep, jer betindegi zattardıñ qozğalısı men aspan deneleriniñ qozğalısı birdeý zañdarğa bağınatının körsetti. Osılaýşa ol gelïocentrïzm twralı soñğı kümändı seýiltip, ğılımï revolyucïyanıñ basın bastap berdi.
Mexanïkada Nʹyuton ïmpwlʹstıñ jäne burıştıq ïmpwlʹstıñ saqtalw zañın alğa tarttı. Optïkağa qosqan ülesi: ol reflektorlı teleskop jasap şığarıp, üşburıştı prïzmanıñ jarıqtı közge körinetin jeti tüske böletinin aştı. Ol Nʹyutonnıñ sww zañın tujırımdap, dıbıstıñ jıldamdığın zerttedi.
Matematïkada Nʹyuton Gottfrïd Leýbnïcpen qatar dïfferencïaldıq jäne ïntegraldıq sanaqtı oýlap şığardı. Sonımen qatar ol bïnomdıq teoremanı körsetip, fwnkcïyanıñ nölin şamalawğa qoldanılatın Nʹyuton ädisin taptı. Därejelik qatarlardı zerttewge de üles qostı.
Nʹyutonnıñ dinge degen qızığwşılığı da zor boldı, onıñ dinï eñbekteri kölemi jağınan ğılımğa qosqan ülesinen ülken.
Denelerdiñ Ortalıq küş äserinen qozğalw trayektorïyası konwstıq qïma bolatının, oğan sebep barlıq planetalar men kometalardıñ Künge, al planeta serikteriniñ öz planetalarına ara qaşıqtıqtıñ kvadratına keri proporcïonal küşpen tartılwı ekenin däleldep, bükilälemdik tartılıs zañın tujırımdadı. Fïzïkada Nʹyuton qızğan denelerdiñ swınw zañın, aq jarıqtıñ monoxromat säwlelerge jiktelwin, sferalıq möldir denelerdiñ tüýisken nüktesiniñ aýnalasında ïnterferenc. saqïnalardıñ paýda bolatının, t.b. aştı. Ol – termometrdi oýlap şığarğan alğaşqı ğalımdardıñ biri.[1] Astronomïyanı teleskoptıq baqılaw men matematïkağa süýenetin jaña ğılımï satığa köterdi. Özi jasağan eki aýnalı teleskop arqılı (1668) aspan qubılıstarın tikeleý baqıladı. Aspan deneleriniñ qozğalıs teorïyasın jasap, aspan mexanïkasınıñ negizin saldı.[2] Nʹyutonnıñ astronomïyalıq eñbekteri mexanïka men fïzïkadağı tabıstarına uştasıp jatadı. Matematïkada dïfferencïaldı jäne ïntegraldıq eseptewlerdi (Gotfrïd Vïlʹgelʹm Leýbnïcke täwelsiz) oýlap taptı, şamalardıñ eñ ülken jäne eñ kişi mänderin tabw, qïsıq sızıqqa janama jürgizw, qïsıq sızıqtıñ uzındığın, jazıqtıqtağı tuýıq sızıqtıñ qorşaýtın awdanın tabw, fwnkcïyalardı qatarlarğa jiktew, t.b. jañalıqtar aştı. Bular matematïkalıq analïzdiñ negizi bolıp tabıladı. Nʹyutonnıñ ğıl. şığarmalarınıñ jïnağı 5 tom bolıp 1779 – 85 jılı Londonda latın tilinde basılğan.[3]
2005 jılı ötkizilgen sawalnamağa suralğandardıñ köpşiligi Nʹyutonnıñ ğılım tarïxına jasağan ıqpalı Alʹbert Éýnşteýndikinen äldeqaýda küşti bolğan dep oýlaýtındarın aýtqan.[4]
Kembrïdjdağı ömirbayanı
- 1664 jılı Kembrïdj wnïversïtetiniñ bölimşesi Trïnïtï kolledjin bitirdi
- 1665 jılı bakalavr därejesin aldı
- 1669 jılı Kembrïdj wnïversïtetiniñ professor jäne fïzïka-matematïka kafedrasınıñ meñgerwşisi boldı
- 1672 jılı 1 qañtarda London Korolʹdik qoğamınıñ müşesi bolıp saýlandı (1703 jıldan ömiriniñ soñına deýin prezïdenti boldı)
Şığarmaşılığı
- 1687 jılı “Tabïğat fïlosofïyasınıñ matematïkalıq negizderi”
- 1704 jılı “Optïka”
- 1672 jılı ″Jarıq pen tüstiñ jaña teorïyaları”
- 1684 jılı ″Deneniñ orbïtadağı qozğalısı″
- 1707 jılı “Ämbebap arïfmetïka”
- 1728 jılı “ Älem jüýesi ”
Tağı qarañız
Derekközder
- ↑ Isqaqov M.Ö., Matematïka men matematïkter jaýındağı äñgimeler, 3-kitap, A.-A., 1971
- ↑ Vavïlov S.Ï., Ïsaak Nʹyuton, M., 1961
- ↑ Jäwtikov O. A., Matematïkanıñ damw tarïxı, A.-A., 1967
- ↑ Newton beats Einstein in polls of scientists and the public. The Royal Society. Tekserildi, 25 qazan 2006.
Sırtqı siltemeler
 |
Ortaqqorda buğan qatıstı medïa faýldar bar: Isaac Newton |
