ىيسپانىييا

ىيسپانىييا پاتشالىعى ىيس. Reino de España
بايراق ەلتاڭبا
ۇران: «Plus Ultra»
ٴانۇران: «Marcha Real» (تىڭداۋ )
ىيسپانىييانىڭ ورنالاسۋى (قارا-جاسىل): — ەۋروپادا (اشىق-جاسىل جانە قارا-سۇر) — ەۋروپالىق وداقتا (اشىق جاسىل)
تارىيحى
قۇرىلدى	۱۴۶۹ جىل (جەكە ۋنىييا) ۱۵۱۵ جىل (ٴبىرتۇتاس مونارحىييا)
مەملەكەتتىك قۇرىلىمى
رەسمىي ٴتىلى	ىيسپان ٴتىلى
ەلوردا	مادرىيد
ٴىرى قالالارى	مادرىيد، بارسەلونا، ۆالەنسىييا، سەۆىيليا سەۆىيليا، ساراگوسا، مالاگا
ۇكىمەت ٴتۇرى	كونستىيتۋتسىييالىق مونارحىييا
پاتشا پرەميەر-ٴمىينىيسترى	VI فىيلىيپپ پەدرو سانتشەس
گەوگرافىيياسى
جەر اۋماعى • بارلىعى • ٪ سۋ بەتى	الەم بويىنشا ۵۱-ٴشى ٴورىن ۵۰۴ ۷۸۲ كم² ۱،۰۴
جۇرتى • ساراپ (۲۰۱۶) • تىعىزدىعى	▲۴۶ ۴۶۸ ۱۰۲ ادام (۲۷-ٴشى) ۹۲،۴۵ ۹۲ ادام/كم² (۱۰۶-شى)
ەكونومىيكاسى
ٴجىو  • قورىتىندى (۲۰۱۷)  • جان باسىنا شاققاندا	۱،۷۶۹ ترلن. $ (۹-شى) ۳۸ ۲۳۹ $ (۲۵-ٴشى)
ادىي (۲۰۱۷)	▲۰،۸۸۴ (جوعارى) (۲۷-ٴشى)
ەتنوحورونىيم	ىيسپاندىق ىيسپاندىقتار ىيسپانىييالىقتار ىيسپاندار
ۆاليۋتاسى	ەۋرو €
قوسىمشا مالىمەتتەر
ىينتەرنەت ۇيشىگى	.es
ISO كودى	ES
حوك كودى	ESP
تەلەفون كودى	+۳۴
ۋاقىت بەلدەۋلەرى	UTC+۱، جازدا UTC+۲

ىيسپانىييا (ىيس. Espaṅa)، ىيسپانىييا پاتشالىعى (ىيس. Reino de España) — ەۋروپانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان مەملەكەت. پىيرەنەي تۇبەگىنىڭ كوپ بولىگىن جانە جەرورتا تەڭىزىندەگى بالەار، پىيتىيۋس ارالدارى مەن اتلانت مۇحىيتىنداعى كانار ارالدارىن ىييەلەنەدى. جەر كولەمى ۵۰۵،۹ مىڭ كم^۲.. ىيسپانىيياعا، سونداي-اق، سولتۇستىك افرىيكا جاعالاۋلارىنداعى سەۋت جانە مەلىيليا قالالارى مەن ولارعا جاقىن جاتقان ۆەلەسدە-لا-گومەرا، الۋسەماس، تشافارىيناس ارالدارى دا قارايدى. حالقى ۴۶،۱ ملن. (۲۰۱۱). نەگىزىنەن، ىيسپاندار، كاتولوندار (۵ ملن-نان استام)، گالىيسىيلەر (۳ ملن.)، باسكىيلەر (۲ ملن-نان استام)، ت.ب. قالا حالقى ۷۶،۷۹٪. رەسمىي ٴتىلى – ىيسپان ٴتىلى. اۆتونومىييالىق قۇرىلىمداردا كاتولون، باسكىي، گالىيسىي، ت.ب. تىلدەر قولدانىلادى. ەل ۱۷ اۆتونومىييالىق قۇرىلىمداردان تۇرادى. حالقى، نەگىزىنەن، كاتولىيك ٴدىنىن ۇستانادى. استاناسى – مادرىيد قالاسى (۵ ملن.). بۇعان قوسا بارسەلونا (۱،۸ ملن.)، ۆالەنسىييا (۱ ملن.)، سەۆىيلىييا (۷۵۰ ملن.)، ت.ب. ٴىرى قالالارى بار. ۇلتتىق مەيرامى ۱۲ قازان – ىيسپان ۇلتى كۇنى (حرىيستوفور كولۋمبتىڭ ۱۴۹۲ جىلى امەرىيكانى اشقان كۇنى). ۇلتتىق اقشاسى – پەسەتا.

تارىيحى

ىيسپانىييا جەرىندە ەجەلگى ادامدار پالەولىيت داۋىرىندە-اق (ب.ز.ب. ۱۰-مىڭجىلدىققا دەيىن) تىرشىلىك ەتە باستاعان. ىي. جەرىندە قۇرىلعان ەڭ ەجەلگى مەملەكەت – تارتەسس (ب.ز.ب. ۱ مىڭجىلدىقتىڭ باس كەزىندە بولعان). ەل تەررىيتورىيياسىنا ب.ز.ب. ۷ عاسىردا فىينىيكىييالىقتار مەن گرەكتەر كەلىپ قونىستانا باستادى. ب.ز.ب. ۵ – ۳ عاسىرلاردا پىيرەنەي ارقىلى كەلتتەر كەلدى. ب.ز.ب. ۳ عاسىردىڭ اياعىندا ىيسپانىييا جەرىنىڭ كوپشىلىگى كارفاگەن مەملەكەتىنە باعىندى. ب.ز.ب. ۲ عاسىردا كارفاگەندى رىيم ىيمپەرىيياسى ىعىستىرىپ، ب.ز.ب. ۲۱ – ۱۹ جىلى قازىرگى ىيسپانىييا اۋماعىن تۇگەلىمەن باعىندىردى. رىيم ىيمپەرىيياسى ۇستەمدىگى كەزىندە ەلدە ىيسپان-رىيم اقسۇيەكتەرى پايدا بولدى. كەيىن ىيسپانىيياعا ۆاندالدار، الاندار، سۆەۆتەر باسىپ كىرىپ، سولتۇستىك-باتىستا سۆەۆ كورولدىگى قۇرىلدى. الاندار مەن ۆاندالدار وڭتۇستىككە، ال ۴۲۹ جىلى سولتۇستىك افرىيكاعا قونىس اۋداردى. ۵ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا ۆەستگوتتار كورولى ەيرىيح (۴۶۶ – ۸۴) پىيرەنەي تۇبەگىن تۇگەلىمەن باسىپ الدى. ۵۸۵ جىلى ۆەستگوتتار سۆەۆ كورولدىگىن تولىعىمەن باعىندىردى. ۷۱۱ – ۱۸ جىلى پىيرەنەي تۇبەگىن ارابتار (ماۆر دەگەن ورتاق اتپەن بەلگىلى بولعان اراب جانە بەربەر تايپالارى) جاۋلاپ الىپ، ومەييا اۋلەتىنە باعىنىشتى امىرلىك قۇردى. ۷۵۶ جىلى ومەييالىقتار تاۋەلسىز كوردوۆا امىرلىگىن، ۹۲۹ جىلى كوردوۆا حالىيفاتىن قۇردى (ق. كوردوۆا حالىيفاتى). ۱۰۳۱ جىلى كوردوۆا حالىيفاتى كوپتەگەن ۇساق ىييەلىكتەرگە ٴبولىنىپ كەتتى. ۱۱ عاسىردا تۇبەكتىڭ سولتۇستىك مەن شىعىسىنداعى ۇساق حرىيستىيان ىييەلىكتەرى بىرتىندەپ بىرىگە باستادى. ٴسويتىپ، سولتۇستىكتە كاستىيلىييا، وڭتۇستىكتە اراگون كورولدىكتەرى قۇرىلدى. ولار بىرتىندەپ ىيسپانىييادان ارابتاردى ىعىستىرا باستادى. ۱۳ عاسىردىڭ ورتاسىندا ەلدە تەك گرانادا امىرلىگى عانا قالدى. ۱۴۷۹ جىلى لەون-كاستىيل جانە اراگون-كاتالون كورولدىكتەرى اۋلەتتىك نەكە نەگىزىندە ٴبىر مەملەكەتكە بىرىكتى. ۱۴۹۲ جىلى ۱۲ قازاندا ۱۰ جىلعا سوزىلعان سوعىستان كەيىن گرانادا امىرلىگى جاۋلاپ الىندى. بۇل كۇن ح.كولۋمبتىڭ امەرىيكانى اشىپ، ۇلى جاڭالىقتار ٴداۋىرىنىڭ باستالۋىمەن تۋرا كەلدى. ۱۶ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىندا ىيسپاندار مەكسىيكانى، پەرۋدى، بولىيۆىييانى، ٴتشىيلىيدى، ت.ب. وڭتۇستىك امەرىيكا جەرلەرىن باسىپ الدى. ەۋروپادا ىيسپانىييا قۇرامىنا نىيدەرلاندىييا قوسىلدى (۱۵۱۶). ىيسپان كورولى كارل ق ۱۵۱۹ جىلى قاسىييەتتى رىيم ىيمپەرىيياسىنىڭ ىيمپەراتورى تاعىنا وتىرىپ، ىيسپاندار الەمدەگى ەڭ ٴىرى مەملەكەتكە اينالدى. مانۋفاكتۋرالار قۇرىلىپ، ىيسپان قالالارى جىبەك توقىيتىن، بىلعارى شىعاراتىن، قارۋ-جاراق جاسايتىن ٴىرى ورتالىقتارعا اينالدى. ەلدە مونارحىييا ورنادى. ۱۶ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىنان باستاپ ىيسپانىييا السىرەي باستادى. رەۆوليۋتسىييا ناتىيجەسىندە نىيدەرلاندىييا ىيسپانداردان ۱۵۸۱ جىلى ٴبولىنىپ شىقتى، ۱۵۸۸ جىلى اتىشۋلى ىيسپان فلوتى – “جەڭىلمەيتىن ارمادا” انگلىييادان كۇيرەي جەڭىلدى. ۱۷ عاسىردا ەل ەكونومىيكاسى ونان سايىن قۇلدىراپ كەتتى. ۱۸ عاسىردا بۇرىنعى ىيسپان ىييەلىكتەرى انگلىييا، فرانتسىييا، اۆسترىييا، ت.ب. مەملەكەتتەردىڭ ٴوزارا كۇرەسى نىسانىنا اينالدى. ىيسپان مۇراگەرلىگى ٴۇشىن كۇرەس (۱۷۰۱ – ۱۴) فرانتسۋز كورولى ليۋدوۆىيك XقV-ٴنىڭ نەمەرەسى فىيلىيپپ V-ٴنىڭ ىيسپاندار تاعىنا وتىرۋىمەن اياقتالدى. ۱۸ عاسىردىڭ اياعىندا فرانتسىييادا رەۆوليۋتسىييا باستالعاننان كەيىن، ىيسپانىييا بىيلەۋشىلەرى ۱۷۹۳ جىلى فرانتسىييامەن سوعىس باستادى. بىراق جەڭىلىسكە ۇشىراپ، وزدەرى فرانتسۋزداردىڭ ىقپالىنا كوشتى. ىي. ەندى فرانتسىييا جاعىندا انگلىييا مەن پورتۋگالىيياعا قارسى سوعىستى. بۇل ىيسپانداردىڭ امەرىيكاداعى وتارلارىمەن بايلانىسىن ناشارلاتىپ جىبەردى. ۇكىمەت ەلگە فرانتسۋز اسكەرلەرىنىڭ كىرۋىنە رۇقسات بەرىپ، وزىنە حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. ٴبىرىنشى ىيسپان رەۆوليۋتسىيياسى (۱۸۰۸ – ۱۴) ەلدەن فرانتسۋزداردى قۋۋ جانە لىيبەرالدىق رەفورمالار جۇرگىزۋ ماقساتىن كوزدەدى. كونستىيتۋتسىييا قابىلدانىپ (۱۸۱۲)، ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جانە رەۆوليۋتسىييا ناتىيجەسىندە ەل ۱۸۱۴ جىلى ۱۸ مامىردا تولىق ازات ەتىلدى. بىراق ەلگە ورالعان كورول فەردىيناند Vقق كونستىيتۋتسىييانىڭ كۇشىن جويىپ، امەرىيكاداعى ىيسپان وتارلارىنداعى كوتەرىلىستەردى باسۋ ٴۇشىن اسكەر جىبەردى. ەكىنشى ىيسپان رەۆوليۋتسىيياسى (۱۸۲۰ – ۲۳) كەزىندە فەردىيناند Vقق كوتەرىلىسشىلەردىڭ تالابىن ورىنداپ، ۱۸۱۲ جىلعى كونستىيتۋتسىييانى قالپىنا كەلتىردى. كونستىيتۋتسىيياعا سايكەس ۱۸۲۰ جىلى ۹ شىلدەدە اشىلعان كورتەستەر (پارلامەنت) كوپتەگەن پروگرەسشىل زاڭدار قابىلدادى. بۇل رەۆوليۋتسىييا قاسىييەتتى وداقتىڭ شەشىمى بويىنشا فرانتسۋز ىينتەرۆەنتتەرى قولىمەن (۱۸۲۳ جىلى ٴساۋىر – قىركۇيەك) باسىلدى. ەلدە ابسوليۋتتىك مونارحىييا قالپىنا كەلتىرىلدى. وسى كەزدە ىيسپان ارمىيياسى امەرىيكادا جەڭىلىسكە ۇشىراپ، كۋبا مەن پۋەرتو-رىيكودان باسقا بارلىق وتارلارىنان ايىرىلدى. ۱۸۳۳ جىلى ىيسپانداردا ازامات سوعىسى باستالىپ، ول ٴۇشىنشى ىيسپان رەۆوليۋتسىيياسىنا (۱۸۳۴ – ۴۳) ۇلاستى. رەۆوليۋتسىييا كەزىندە بارلىق ورتاعاسىرلىق سارقىنشاقتار (ىينكۆىيزىيتسىييا، مايورات، ت.ب.) تولىعىمەن جويىلىپ، ەلدە كونستىيتۋتسىييالىق مونارحىييا ورنادى. ۱۸۴۰ جىلدان باستاپ ونەركاسىپ توڭكەرىسى باستالدى: مەتاللۋرگىييا، ماشىينا جاساۋ ز-تتارى، ت. ج-دار سالىنا باستادى. ٴتورتىنشى (۱۸۵۴ – ۵۶) جانە بەسىنشى (۱۸۶۸ – ۷۴) ىيسپان رەۆوليۋتسىييالارىن رەسپۋبلىيكاشىل كۇشتەر جاسادى. تۇڭعىش رەسپۋبلىيكا قۇرىلعانىمەن (۱۸۷۳ – ۷۴)، ول ۇزاق ٴومىر سۇرە المادى. ۱۸۷۴ جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن ۇكىمەت باسىنا قايتادان بۋربوندار اۋلەتى كەلدى. ۲۰ عاسىردىڭ باسىندا ىيسپانداردا ٴىرى ونەركاسىپ مونوپولىييالارى پايدا بولدى. ەلگە شەت ەل كاپىيتالى كوپتەپ كەلە باستادى. رەسپۋبلىيكاشىلار كۇرەستى توقتاتقان جوق. ۱۹۳۱ جىلى ۱۴ ساۋىردە ەلدە رەسپۋبلىيكا ورناپ، التىنشى ىيسپان رەۆوليۋتسىيياسى (۱۹۳۱ – ۳۹) باستالدى. ۱۹۳۱ جىلى ٴساۋىر – ۱۹۳۳ جىلى كۇز ارالىعىندا ەلدى رەسپۋبلىيكاشىل-سوتسىيالىيستەر بلوگى باسقاردى. ولار ا. ش-ندا رەفورما جۇرگىزدى، ۸ ساعاتتىق جۇمىس كۇنىن ەنگىزدى، ت.ب. شارالار جاسادى. وعان قارسى وڭشىل كۇشتەر ۱۹۳۳ – ۳۵ جىلى فاشىيستىك بلوكقا بىرىگىپ، ەلدە ۳۲ ايعا سوزىلعان ازامات سوعىسى باستالدى (ق. ىيسپانىيياداعى ازامات سوعىسى). ىيسپانداردا گەنەرال فرانكونىڭ دىيكتاتۋراسى ورناپ، ساياسىي پارتىييالارعا تىيىم سالىندى. ۲-دۇنىييەجۇز. سوعىس كەزىندە گەنەرال فرانكو گەرمانىييا مەن ىيتالىيياعا كومەكتەسىپ، سوعىس اياقتالعاننان كەيىن اقش-پەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. ۱۹۴۷ جىلى ەل كورولدىك بولىپ جارىييالاندى. گەنەرال فرانكو ولگەننەن كەيىن (۱۹۷۵)، ىيسپانداردا كونستىيتۋتسىييالىق مونارحىييا قۇرىلدى. ساياسىي تۇتقىندار تۇرمەلەردەن بوساتىلىپ، ساياسىي پارتىييالاردىڭ قىزمەتىنە رۇقسات ەتىلدى. ۱۹۷۷ جىلى ۱۵ ماۋسىمدا تۇڭعىش رەت دەموكر. پارلامەنت سايلاۋى ٴوتىپ، كونستىيتۋتسىييا قابىلداندى. ۱۹۷۹ جىلى ساۋىردە العاشقى زاڭدى ۇكىمەت جاساقتالدى. ۱۹۸۱ جىلى اقپاندا اسكەرىيلەردىڭ مەمل. توڭكەرىس ۇيىمداستىرۋ ارەكەتى جۇزەگە اسپاي قالدى. ۱۹۸۲ جىلى قازاندا وتكەن سايلاۋدا ف.گونسالەس باستاعان سوتسىيالىيستەر جەڭىسكە جەتىپ، ٴوز ۇكىمەتىن قۇردى. ولار ۱۹۸۳، ۱۹۸۶، ۱۹۹۳ جىلدارى وتكەن سايلاۋدا دا جەڭىسكە جەتتى. تەك ۱۹۹۶ جىلى وتكەن سايلاۋدا عانا كونسەرۆاتىيۆتىك حالىق پارتىيياسى (ح.م. اسپار) جەڭىسكە جەتتى.

مەملەكەتتىك قۇرىلىمى

ىيسپانىييانىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى - كونستىيتۋتسىييالىق مونارحىييا. مەملەكەت باسشىسى — پاتشا. قازىرگى كەزدەگى مونارح — VI فىيلىيپپ. زاڭ قابىلدايتىن ورگان — ىيسپانىييانىڭ گەنەرالدى كورتەستەرى: دەپۋتاتتار كونگرەسى مەن سەنات. سەنات ۲۵۹ جەرگىلىكتى سايلانعان دەپۋتاتتان قۇرالعان. دەپۋتاتتاردىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى - ۴ جىل. دەپۋتاتتار كونگرەسى - ساياسىي پارتىييالادىن سايلانعان ۳۵۰ دەپۋتتان قۇرالعان، دەپۋتتىعىنىڭ مەرزەمى - ۴ جىل.

اتقارۋشى ۇكىمەتتى ىيسپانىييانىڭ پرەميەر-ٴمىينىيسترى ورىندايدى، ادەتتە پارلامەنتكە سايلاۋ بارىسىندا ەڭ كوپ داۋىس جىيناعان ساياسىي پارتىييانىڭ وكىلى. كونستىيتۋتسىييالىق باقىلاۋ ورگانى - كونستىيتۋتسىييالىق سوت (Tribunal Constitucional)، جوعارعى سوت ساتىسى - جوعارعى سوت (Tribunal Supremo)، اۆتونومدى قوعامداستىقتاردىڭ جوعارعى سوت ساتىسى - جوعارعى ادىلەت سوتى (Tribunal Superior de Justicia)، اپەلياتسىييالىق ىينستانتسىييا - پروۆىينتسىييالىق اۋدىييەنسىييالار (Audiencias Provinciales)، ايماقتىق سوتتار — سوت تەرگەۋى جانە العاشقى ساتى سوتتارى (Juzgados de primera instancia e instrucción)، ەڭ تومەنگى ساتىسى - سۋديا (juzgados de paz)، ىيمپىيتشمەنت سوتى - ۇلتتىق اۋدىييەنسىييا (Audiencia Nacional)، جوعارعى باقىلاۋ ورگانى - ەسەپ سوتى (Tribunal de Cuentas)، سوتتاردى باسقارۋ ورگانى - سوت باسقارۋىنىڭ گەنەرالدى كەڭەسى (Consejo General del Poder Judicial).

ىيسپانىييادا ۵۰۰-دەن استام ساياسىي پارتىييا جانە قوعامدىق ۇيىمدار تىركەلگەن. ەڭ ٴىرى پارىييالار:

• كونۆەرگەنتسىييا جانە وداق كاتالون بلوگى،
• «ەسكەررا رەپۋبلىيكانا» كاتالون پارتىيياسى،
• باسك ۇلتتىق پارتىيياسى،
• كانار كوالىيتسىيياسى.

ەكونومىيكاسى

ونەركاسىپتىڭ كولەمى جاعىنان ىيسپاندار باتىس ەۋروپادا ۵-ورىن، دۇنىييە ٴجۇزى بويىنشا ۸-ورىن الادى. ەلدە ماشىينا، كەمە جاساۋ، ۇشاق شىعارۋ، ەلەكترتەحنىيكاسى، حىيمىييا، توقىما وندىرىستەرى جاقسى دامىعان. سوڭعى جىلدارى تاۋ-كەن ٴوندىرىسى جىل سايىن كەمىپ، ونىڭ ورنىنا ەلەكتروندى جابدىقتار ٴوندىرىسى دامۋدا. ەل ەكونومىيكاسىندا مەمل. سەكتوردىڭ ۇلەسى – ۳۰٪. ەل پايدالى قازبالارعا باي، بىراق ۱۰۰-دەن اسا قازبالاردىڭ تەك ۱۶-سى عانا وندىرىلەدى. ا. ش. جاقسى دامىعان. شاراپ (دۇنىييە جۇزىندە ۳-ورىندا)، تسىيترۋستىك جەمىستەر، بىيداي، كۇرىش، تەمەكى، كوكونىس، ت.ب. وسىرىلەدى. ٴزايتۇن مايىن شىعارۋدان ىيسپاندار دۇنىييە جۇزىندە ۱-ورىندا. مال ش. دا جاقسى دامىعان. تەڭىزدەن بالىق اۋلاۋ مەن تەڭىز ازىق-تۇلىكتەرىن پايدالانۋدان دۇنىييە جۇزىندەگى العاشقى وندىققا كىرەدى. ەلگە تۋرىيزم ۇلكەن تابىس اكەلەدى. جىل سايىن ىي-عا ۶۲ ملن. شەت ەل تۋرىيستەرى كەلەدى. نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرى ەۋروپالىق وداق ەلدەرى (ىيمپورتتىڭ – ۶۱٪، ەكسپورتتىڭ – ۶۸،۵٪-ى)، اقش (۷،۴٪ جانە ۵،۱٪)، لاتىن امەرىيكاسى(۴٪ جانە ۵،۴٪). التىن-ۆاليۋتا قورى ۷۲،۶ ملرد. اقش دولل-ى كولەمىندە (۱۹۹۷). ىيسپانىييا مەن قازاقستان اراسىندا دىيپلوماتىييالىق قارىم-قاتىناستار ۱۹۹۲ جىلى ورنادى. ۱۹۹۸ جىلى ۱۳ اقپاندا ىيسپانىييا كورولى حۋان كارلوس الماتىدا بولىپ قايتتى. ۲۰۰۰ جىلى ۳۰ قازاندا قازاقستان پرەزىيدەنتى ن.نازاربايەۆ رەسمىي ساپارمەن ىيسپانىييادا بولىپ، كورول حۋان كارلوس قازاقستانمەن جانە ۇكىمەت توراعاسى حوسە مارىييا ازنارمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ساياسىي، ەكون.، مادەنىي بايلانىستار جونىندە ۶ قۇجاتقا قول قويىلدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسى

ىيسپانىييادا ۱۹۷۰ جىلى ٴاربىر ۱۰۰۰ ادامعا شاققاندا بالانىڭ تۋۋى ۱۹،۶، ادام ٴولىمى ۸،۵، ٴتىرى تۋعان ٴار ٴبىر بالادان ولگەنى ۲۷،۹. ادام ٴومىرىن ۇزاقتىعى ورتاشا ۷۰ جاس. ەلدە جۇرەك، قان تامىر اۋرۋلارى، قاتەرلى ىسىك،سۋسامىر، اسىرىيسە گەلمىينتوز اۋرۋى كوپ تارالعان. دۇنىييەجۇزىندە ەحىينوكوككوز اۋرۋىنىڭ ەڭ كوپ تارالعان جەرى - ىيسپانىييا كەيبىر اۋدانداردا لەپتوزپىيروس جانە الاپەس تە كەزدەسەدى. تولىق ەمەس مالىمەتتەر بويىنشا، ۱۹۶۹ جىلى ىيسپانىييادا ۱۵۶،۸ مىڭ توسەكتىك ۱۶۴۸ اۋرۋحانا بولدى. ۱۹۷۰ جىلى ۴۱،۴ مىڭ دارىگەر، ۳،۴ ٴتىس داراگەرى، ۱۶ مىڭ فارماتسەۆت جانە ۴،۱ مىڭ اكۋشەر جۇمىسقا ورناتىلدى. دارىگەرلەردى ارنايى ۋنىيۆەرسىيتەتىڭ مەدىيتسىينالىق فاكۋلتەتتەرى دايىندايدى.

ونەرى

ىيسپانىييا جەرىندەگى ەڭ كونە ەسكەرتكىشتەر پالەولىيت داۋىرىنەن ساقتالعان. نەولىيت داۋىرىنەن قىش ىدىستار، ىيبەرلەردەن تاس قامالداردىڭ قالدىعى مەن ورنەكتەلگەن قۇمىرالار ساقتالعان. رىيم ىيمپەرىيياسى ۇستەمدىگىنەن قالعان تەاترلار مەن عىيباداتحانالاردىڭ ورنى كەزدەسەدى. ماۆرىيتان ونەرىنىڭ ۇلگىسىمەن سالىنعان قۇرىلىستار دا بار (كوردوۆاداعى مەشىت، ۱۰ عاسىردىڭ اياعى). ىيسپانيا ونەرىنىڭ دەربەس قالىپتاسۋى ۸ – ۹ عاسىرلاردان باستالادى. وسى كەزدە ىيسپاندارنىڭ ىيتالىييا، فرانتسىييامەن مادەنىي بايلانىسى كۇشەيدى. تاس قورعاندار مەن قامالدار سالۋدا فرانتسۋزداردىڭ تاجىرىيبەسى قولدانىلدى. ۱۰ – ۱۲ عاسىرلاردا قۇرىلىسقا كىرپىشتى پايدالاندى. ۱۳ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىندا بۋرگوس پەن لەوندا عىيباداتحانالار سالىنا باستادى. ۱۴ عاسىردا ىيسپانداردا مۋدەحار ستىيلىندەگى ارحىيتەكتۋرا قالىپتاستى. سول كەزدەگى ىيسپاندار بەينەلەۋ ونەرىنە ٴتان قاسىييەت – تۇرمىستىق دەتالدارعا دەن قويۋ، جالپى ٴپىشىن مەن بەت-بەينەنىڭ شىنايىلىعىن قاداعالاۋ – كاتالون مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشى فەررەر باسسانىڭ شىعارم-نان ايقىن كورىندى. ۱۵ عاسىردىڭ اياعىندا قايتا وركەندەۋ ٴداۋىرىنىڭ ۇلتتىق ٴستىيلى – “پلاتەرەسكو” قالىپتاستى. ۱۶ عاسىردا ىيتالىييالىقتار ىقپالىنىڭ كۇشەيە ٴتۇسۋى ىيسپان سۋرەتشىلەرىنىڭ كاسىبىي ماشىقتانۋىنا اسەر ەتتى. وسى تۇستا ەل گرەكو شىعارم-ى تانىمال بولدى. ۱۷ عاسىردا تشۋررىيگەرەسكو [ارح. ح.تشۋررىيگەردىڭ (۱۶۶۵ – ۱۷۲۵) ەسىمىمەن اتالعان] دەگەن اتپەن پايدا بولعان ىيسپان باروككوسى ۱۸ عاسىردا جالپى ۇلتتىق ستىيلگە اينالدى (گراناداداعى لا كارتۋح عىيباداتحاناسى). ۱۷۴۴ جىلى مادرىيدتە ۇيىمداستىرىلعان كوركەمسۋرەت اكادەمىيياسى اكادەمىييالىق كلاسسىيتسىيزمنىڭ ۇيىتقىسى بولدى. ۱۷ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىندا ىيسپان كەسكىندەمەسى باسىم باعىتتا دامىدى. ٴومىر شىندىعىنىڭ رۋحانىي ٴمانىن اشۋعا ۇمتىلۋ، قاراپايىم زاتتارعا نازار اۋدارۋ ىيسپانىييا سۋرەتشىلەرىنە ٴتان تاقىرىپ بولدى. ٴومىر ٴمانىن شىنايى تۇردە قابىلداۋ، ادام مىنەزىنە ەرەكشە كوڭىل ٴبولۋ – سول كەزدەگى سۋرەتشىلەردىڭ، اسىرەسە، د.ۆەلاسكەستىڭ شىعارمالارىنان تاماشا كورىنىس تاپتى. ۱۷ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىنداعى ىيسپانىييا ونەرىنەن ٴسان-سالتاناتقا بوي ۇرۋ، مىيستىيكا سارىنى بايقالادى. ىيسپانيا ونەرىنىڭ ۱۸ – ۱۹ عاسىرلارداعى جاڭا ورلەۋى ف.گوييا شىعارم-مەن بايلانىستى. مودەرن ٴستىيلىن قولداۋشى ارح. ا.گاۋدىي (۱۸۵۲ – ۱۹۲۶) مەن “وقتاي ٴتۇزۋ قالا سالۋ” جوباسىنىڭ اۆتورى ا.سورىيو-ىي-ماتانىڭ شىعارم-عى قازىرگى زامانعى قالا سالۋ ونەرىن ىلگەرى دامىتتى. ۱۹۱۴ – ۱۸ جىلعى ۱-دۇنىييەجۇز. سوعىستان كەيىن “تارىيحىي ستىيلدەر” الدىڭعى قاتارعا شىعىپ، عىيماراتتار وسى ۇلگىمەن سالىندى. ۱۹۵۰ جىلدان كەيىن “جاڭا ارحىيتەكتۋرا” دامىپ، فۋنكتسىيونالدىك شەشىمدەرمەن قوسا “ورگانىيكالىق ارحىيتەكتۋرا” جۇزەگە استى. ۱۹ عاسىردىڭ اياعى مەن ۲۰ عاسىردىڭ باسىندا ىيسپانىييا بەينەلەۋ ونەرى ٴداستۇرلى سالوندىق اكادەمىيزمنەن قول ٴۇزىپ، ىيمپرەسسىيونىيزمگە (ح.سوروليا (۱۸۶۳ – ۱۹۲۳)، د. دە رەگويوس) بوي ۇردى. ۲۰ عاسىردىڭ العاشقى ون جىلىندا ىيسپانىييا ونەرى فرانتسۋزداردىڭ ىقپالىندا بولدى. گەنەرال فرانكو بىيلىگى كەزىندە كوپتەگەن سۋرەتشىلەر ٴوز شىعارم-مەن انتىيفاشىيستىك قوزعالىسقا ٴۇن قوستى (ا.ىيباررولا). تارىيحىي قالىپتاسۋى مەن جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ىي. مۋزىكاسى ۵ تۇرگە بولىنەدى: ۱) كەلت-ىيبەرلەردەن تاراعان باسك مۋزىكاسى. مۋزىكالىق اسپاپتارى – تشىيستۋ، البوكا (ۇرلەمەلى)، تۋن-تۋن (ٴار ٴتۇرلى باراباندار)؛ ۲) باستاۋىن كەلتتەر مۋزىكاسىنان الاتىن گالىيسىييا مۋزىكاسى. مۋزىكالىق. اسپاپتارى – گايتا، گاليەگا؛ ۳) ستىيلدىك جاعىنان وڭتۇستىك فرانتسىييا مۋزىكاسىنا جاقىن كاتالون مۋزىكاسى. مۋزىكالىق اسپاپتارى – فليۋۆىيول (شاعىن فلەيتا) جانە تامبۋرىين؛ ۴) جالپى ىي. مۋزىكاسىنا ورتاق بەلگىلەردى قامتىعان كاستىيل مۋزىكاسى. مۋزىكالىق اسپابى – گىيتارا؛ ۵) اندالۋسىييا مۋزىكاسى. ونىڭ ٴوزى ەكى توپقا بولىنەدى: ا) تسىگان اۋەنى باسىم كانتە حوندە (كەيىن فلامەنكو اتاندى)؛ ٴا) ناعىز اندالۋسىييا مۋزىكاسى. ۆەستگوتتار بىيلىگى داۋىرىندە (۵ – ۸ عاسىرلار) قالىپتاسقان ىي-نىڭ كاسىبىي مۋز. ونەرى گىيمن شىعارۋدىڭ بىيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى. ۱۲ عاسىردا ترۋبادۋرلار مەن حۋگليارلار (جونگلەرلەر) ەرلىك-ەپىيكالىق اندەردى ۋاعىزدادى. ۱۴ عاسىردا ترۋبادۋرلار كانتىيگو، پاستورال سىيياقتى مۋز. جانرلار قالىپتاستىردى. ۱۶ عاسىردا ورگان مۋزىكاسىنداعى ىيمىيتاتسىييا-پولىيفونىييالىق جانە ۆارىياتسىييالىق ستىيل قالىپتاستى. ۱۸ عاسىردا تونادىيليا اتتى مۋز. كومەدىييا تۋدى. مادرىيد (۱۸۳۰) پەن بارسەلونادا (۱۸۴۷) كونسەرۆاتورىييانىڭ جانە تۇراقتى وپەرا تەاترىنىڭ اشىلۋى ىيسپانىييا مۋزىكا ٴومىرىن جانداندىردى. ۱۹ عاسىردىڭ ۶۰-جىلدارىنداعى كومپ-لاردىڭ (م.ەسلاۆا، ف.باربيەرىي، ت.ب.) شىعارماشىلىعى مادرىيدتەگى “سارسۋەلا” تەاترىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ىيسپانىييادا ۱۹ عاسىردىڭ سوڭعى شىيرەگىندە كومپ. ف.پەدرەل (۱۸۴۱ – ۱۹۲۲) باسشىلىعىمەن ۇلتتىق مۋز. مادەنىييەت قايتا وركەندەدى. ۲۰ عاسىردا پىيانىيستەر – ح.تۋرىينا، ر.ۆىينيەس؛ سكرىيپكاشىلار – پ.ساراساتە-ىي-ناۆاسكۋەس (۱۸۴۴ – ۱۹۰۸)، ح.مانەن؛ ۆىيولونتشەلشىلەر – پ.كاسالس (۱۸۷۶ – ۱۹۷۳)، گ.كاسادو (۱۸۹۷ – ۱۹۶۶)؛ گىيتاراشىلار – ف.تاررەگا، م.لوبەت؛ دىيرىيجەرلەر – ە.ف. اربوس، ك.سۋپەرۆىيا، ت.ب. ەلگە تانىمال بولدى. ۱۹۷۳ جىلى ىيسپانىييا ٴبىيشىسى كەتىي كلاۆىيحو مەن گىيتاراشى گارسىييا الونسو الماتىدا ونەر كورسەتتى. ىيسپانىييادا تەاتر ويىندارى رىيمدىكتەر ۇستەمدىك قۇرعان داۋىردە-اق جۇيەلى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرعان. ورتا عاسىرلاردا ٴدىنىي تەاتر (لىيتۋرگىييالىق دراما، مىيستەرىييا) جانە كومەدىييالىق حالىق تەاترى وركەن جايدى. ۱۴ – ۱۵ عاسىرلاردا ساراي تەاترىنىڭ العاشقى نىشانى بايقالا باستادى. ۱۶ عاسىردىڭ ورتاسىندا ويىندارىندا قاراپايىم رەكۆىيزىيتتەر قولدانعان كاسىبىي تەاتر ترۋپپالارى پايدا بولدى. العاشقى وسىنداي ترۋپپانى دراماتۋرگ جانە اكتەر لوپە دە رۋەدا ۇيىمداستىردى. ۱۶ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا تەاتر ويىندارىن شىركەۋ باسشىلارى ٴوز باقىلاۋىنا الىپ، مادرىيد (“كوررال دە لا كرۋس”، ۱۵۷۹؛ “كوررال دەل پرىينسىيپە”، ۱۵۸۲)، سەۆىيليا، بارسەلونا، ۆالەنسىييا، ت.ب. ٴىرى قالالاردا كوررالدار دەپ اتالاتىن تۇراقتى كوپشىلىك تەاترلار ۇيىمداستىردى. مۇندا اسا كورنەكتى دراماتۋرگ لوپە دە ۆەگا (۱۵۶۲ – ۱۶۳۵)، ح.رۋىيس دە الاركون (۱۵۸۱ – ۱۶۳۹)، تىيرسو دە مولىينا (۱۵۷۱/۸۳ – ۱۶۴۸) پيەسالارى قويىلىپ، قايتا وركەندەۋ ٴداۋىرىنىڭ گۋمانىيستىك جانە دەموكر. دراماتۋرگىيياسى قالىپتاستى. ۱۷ عاسىردا اۋتو جانرى دامىدى. ول شىركەۋ مەيرامدارى كەزىندە جىلجىمالى پلاتفورما – اربالاردا قويىلىپ وتىردى. ۱۸ عاسىردا فرانتسۋز كلاسسىيتسىيزمى ٴورىس الىپ، ول پافوس پەن دەكلاماتسىييالىق ستىيلگە قۇرىلعان اكتەرلىك ونەر دامۋىنا ىقپال جاسادى. كوپتەگەن تەاترلار ۱۶ – ۱۷ عاسىرلارداعى ىيسپان دراماتۋرگىيياسىنىڭ تۋىندىلارىن قويۋدى ودان ٴارى جالعاستىردى، ال م.لادۆەنانت، ر.لۋنا، م.ر. فەرناندەس سىندى ۇزدىك اكتەرلەر ٴوز ونەرىندە رەالىيستىك داستۇرگە سۇيەندى. وسى ٴداستۇر ساينەتە، سارسۋەلا، تونادىيليا سىيياقتى مۋز.-درام. جانرلاردا دا ٴورىس الدى. كورنەكتى اكتەر ىي.مايكەس مادرىيدتەگى “كانوس دەل پەرال” (۱۸۰۱ – ۰۵) جانە “پرىينسىيپە” (۱۸۰۵ – ۱۸) تەاترىن باسقارىپ، تەاتر ونەرىندە بىرقاتار ماڭىزدى رەفورمالار جۇرگىزدى. مادرىيدتە “ەسپانول” (۱۸۴۹)، بارسەلونادا “لىيسەو” (۱۸۴۷)، ت.ب. جاڭا تەاترلار اشىلدى. ۲۰ عاسىردىڭ باسىندا ساحنادا “كىشى جانرلار”، جەڭىل پيەسالار مەن مەلودرامالار، مودەرندىك دراماتۋرگىييا باسىم بولدى. اسا كورنەكتى اقىن ٴارى دراماتۋرگ ف.گارسىيا لوركا (۱۸۹۸ – ۱۹۳۶) مەن دراماتۋرگ ا.كاسونا (۱۹۰۳ – ۶۵)، اكترىيسا م.كسىيرگۋ تەاترعا رەفورما جۇرگىزدى. دەموكراتىييالاندىرۋعا تالپىنىس جاسالدى. تەاتر تسەنزۋراسىنىڭ قىسپاعىنا قاراماستان، ۱۹۵۰ جىلى بىرقاتار تەاترلاردا ىيسپان كلاسسىيك. دراماتۋرگىيياسىنان قويىلىمدار قويىلا باستادى. قازىر مادرىيدتە ۲۰-دان استام تەاتر بار. اكتەر كادرلارىن مادرىيد پەن بارسەلونا كونسەرۆاتورىيياسى جانە ٴمادرىيدتىڭ درام. ونەر مەكتەبى دايارلايدى. ىيسپانىيياداعى تۇڭعىش كوركەم فىيلم ۱۹۰۵ جىلى ٴتۇسىرىلدى. بارسەلونا ۱۹۰۸ جىلدان كىينو ٴوندىرىسىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. ۲۰ عاسىردىڭ ۲۰-جىلدارى جىلىنا ۳۰ – ۴۰ فىيلم جاسالدى. ۱۹۳۴ جىلى تۇڭعىش دىبىستى فىيلم – “توپىراق دىمى” (رەجىلى ە.ف. ارداۆىين) جارىق كوردى. وسى جىلدارى جاسالعان تاڭداۋلى كىينو شىعارمالاردىڭ ٴبىرى – ىيسپان شارۋالارى مەن باتىراقتارىنىڭ اش-جالاڭاش ٴومىرىن بەينەلەيتىن “استىقسىز جەر” ٴفىيلمى (۱۹۳۲، رەجىلى ل.بيۋنيۋەل، ۱۹۰۰ – ۱۹۸۳). رەجىلى بيۋنيۋەلدىڭ “ۆىيرىيدىيانا” (۱۹۶۱) كىينوفىيلمى دۇنىييە جۇزىنە ايگىلى بولدى. ۱۹۷۵ – ۸۵ جىلى “قارعانى اسىرا” (رەجىلى ك.ساۋرا، ۱۹۳۲ جىلىت.)، “باقشاداعى سايتاندار” (رەجىلى م.گۋتيەررەس اراگونا)، “اپتانىڭ سوڭى” (رەجىلى ح.ا. باردەم، ۱۹۲۲ جىلىت.)، “ستىيكو” (رەجىلى ح. دە ارمىينيان)، “قاندى توي”، “كارمەن”، “سىيقىرلى ماحاببات” (رەجىلى .ساۋرا)، ت.ب. فىيلمدەر ٴتۇسىرىلدى.

اكىمشىلىك قۇرىلىسى

ىيسپانىييادا ۱۷،۱ اۆتونومىييالىق ايماق (comunidades autónomas) جانە ۲ اۆتونومىييالىق قالا (ciudades autónomas) – كەۋتا جانە مىيلىيللا، بار. تاعىدا ىيسپانىييا ۱۵ پروۆىيتسىيياعا بولىنەدى. جەتى اۆتونومىييالىق ايماق تەك قانا ٴبىر پروۆىينتسىيياعا كىرەدى، ولار: استۋرىييا (Asturias)، بالەار ارالدارى (Balearic Islands)، كانتابرىييا (Cantabria)، لا رىيوحا (La Rioja)، مادرىيد (Madrid)، مۋرسىييا (Murcia) جانە ناۆاررا (Navarre). پروۆىينتسىييالار اۋداندارعا (comarcas) بولىنەدى. ال ودان ٴارى، ولار مىيكرو-اۋداندارعا (municipio) ايىرىلادى.

• اندالۋسىييا (ىيس. Andalucía)
• اراگون (ىيس. Aragón)
• استۋرىييا (ىيس. Principado de Asturias)
• بالەار ارالدارى (ىيس. Islas Baleares، كات. Illes Balears)
• باسكتەر ەلى (ىيس. País Vasco، باسك Euskadi) — ستولىيتسا ۆىيتورىييا-گاستەيس
• ۆالەنسىييا (ىيس. Comunidad Valenciana) — ستولىيتسا ۆالەنسىييا
• گالىيسىييا (ىيس. Galicia، گالىيس. Galiza)
• كانار ارالدارى (ىيس. Islas Canarias)
• كانتابرىييا (ىيس. Cantabria)
• كاستىيلىييا — لا-مانتشا (ىيس. Castilla-La Mancha)
• كاستىيلىييا جانە لەون (ىيس. Castilla y León)
• كاتالونىييا (ىيس. Cataluña، كات. Catalunya) — ستولىيتسا بارسەلونا
• مادرىيد (اۆتونومىييالىق اۋدانىنىڭ قۇقىقتارى تۋرالى) (ىيس. Madrid)
• مۋرسىييا (ىيس. Región de Murcia)
• ناۆاررا (ىيس. Navarra، باسك Nafarroa)
• رىيوحا (ىيس. La Rioja)
• ەسترەمادۋرا (ىيس. Extremadura)

مەملەكەت قۇرىلىمى

پارلامەنتتىك سايلاۋدا نەعۇرلىم كوپ داۋىس العان پارتىييا كوشباسشىسى - اتقارۋشى بىيلىك پرەميەر-مىينىيستر باسقارادى.

زاڭ شىعارۋشى ەكى پالاتالى پارلامەنت - باس kórtesy (دەپۋتاتتارى مەن سەنات كونگرەسس). سەنات تۇرادى (- ۴ جىل مەرزىمگە پارتىييالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلانادى ۳۵۰ ورىن) (۲۵۹ ورىن - - كەيبىر دەپۋتاتتار جالپىعا تىكەلەي داۋىس سايلانادى، باسقالارى پروۆىينتسىيالدى زاڭ شىعارۋشى تاعايىندايدى، جانە بارلىق سەناتورلار ۴-جىلدىق مەرزىمگە سايلانادى) جانە كونگرەسس دەپۋتاتتارىنىڭ.

كونستىيتۋتسىييالىق قاداعالاۋ ورگانى - كونستىيتۋتسىييالىق سوتى (Tribunal Constitucional)، ەڭ جوعارى سوت - جوعارعى سوت (Tribunal Supremo)، اۆتونومدى قاۋىمداستىقتار جوعارى سوت ورگانى - جوعارى سوت سوتتار (Tribunal Superior دە Justicia)، اپەللياتسىييالىق ساتىداعى سوتتار - شالعايداعى Audiencia (Audiencias Provinciales)، اۋداندىق سوتتار - ٴبىرىنشى ساتىداعى جانە تەرگەۋ سوتتارى (juzgados دە Primera instancia ە instrucción)، سوت جۇيەسىنىڭ تومەنگى بۋىنى - ماگىيستراتۋرا (juzgados دە پاز)، ىيمپىيتشمەنت جارىييالاۋ جاعدايلاردا سوت - ۇلتتىق Audiencia (Audiencia Nacional)، جوعارعى اۋدىيت مەكەمەسى - قارسى سوت (ترىيبۋنال دە Cuentas)، ورگان سوتتار جۇيەلى جولى - سوت باس كەڭەسى (Consejo باس دەل PÕDER سوت).

جالپى العاندا، ىيسپانىييا رەسمىي ۵۰۰-دەن استام ساياسىي پارتىييالار مەن قوعامدىق ۇيىمدار تىركەدى.

پودەموس

پارتىييا

• حالىقتىق پارتىييا،
• ىيسپان سوتسىيالىيستىك ەڭبەكشىلەر پارتىيياسى (ىيسەپ)
• ازاماتتار - ازاماتتىق پارتىييا
• كوممۋنىيستىك پارتىييا،
• پودەموس،

ۇلكەن ايماقتىق پارتىييالارعا كاتالونسكالىق بلوك كونۆەرگەنتسىييا جانە وداق، كاتالونىييانىڭ سول جاعىنان رەسپۋبلىيكالىق پارتىيياسى، باسكالىق ۇلتشىل

ەڭ ٴىرى قالالار

مادرىيد قالاسى

ىيسپانىييادا حالقى سانى ۱ مىيللىيوننان اساتان ۲ قالاسى بار ولار:

1. مادرىيد --- ۲ ۲۳۲ ۰۰۰
2. بارسەلونا --- ۱ ۵۹۵ ۰۰۰
3. ۆالەنسىييا --- ۷۹۷ ۰۰۰
4. ساراگوسا --- ۶۶۴ ۹۳۸
5. مالاگا --- ۵۶۹ ۰۰۲

• 

  مادرىيد

• 

  سەۆىيليا

• 

  سانتا-كرۋس-دە-تەنەرىيفە

• 

  لاس-پالماس-دە-گران-كانارىييا

• 

  لا-كورۋنيا

• 

  بۋرگوس

• 

  تولەدو

• 

  پالما-دە-مالوركا

• 

  الىيكانتە

مادرىيد ەۆروپادا ۇلكەندىگىنەن ٴۇشىنشى ورىن الادى. ەۆروپانىڭ مادەنىي قالالارىنىڭ ٴبىرى. ىيسپانىييانىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان. بارسەلونا ىيسپانىييانىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان، كاتالونىييا اۋتونومدى وبىلىسىندا ورنالاسقان، اتتاس پروۆىينتسىيياسىنىڭ استاناسى. ىيسپانىييادا ۇلكەندىگىنەن ەكىنشى ورىن الادى. جەرورتا تەڭىزىمەن شەكتەسەدى.
ۆالەنسىييا ىيسپانىييانىڭ تۋرىيزم دامىعىن قالالارىنىڭ ٴبىرى. ورنالاسقان جەرى شىعىس ىيسپانىييا،تۋرىييا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا ورنالاسقان.

ادەبىييەتى

ىيسپانىييا ادەبىييەتى ىيسپان (كاستىيل) جانە باسك، گالىيسىيي، كاتالون تىلىندە دامىعان. ول ورتا عاسىرلاردا حالىق شىعارم-نىڭ جانە ەجەلگى ٴداۋىر ادەبىييەتى مەن اراب مادەنىييەتىنىڭ ىقپالىندا قالىپتاستى. حالىق شىعارمالارى اراب باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەس كەزىندە مولايا ٴتۇستى. ۱۲ – ۱۳ عاسىرلاردا سەرىلىك روماندار پايدا بولدى. ۱۴ عاسىردا ىيسپانىييا ادەبىييەتىندە ح.الفونس (۱۲۲۱ – ۱۲۸۴) پەن حۋان مانۋەلدىڭ (۱۲۸۲ – ۱۳۴۸) دىيداكتىيكالىق ناسىيحات باعىتىنداعى شىعارمالارى بەلگىلى ورىن الدى. ۱۵ عاسىردىڭ اياعى مەن ۱۶ عاسىردىڭ باسىندا ىيسپانىييا ادەبىييەتىنىڭ ورلەۋ ٴداۋىرى باستالدى. ورلەۋ كەزەڭىنىڭ ٴىرى وكىلى ف. دە روحاستىڭ (۱۴۶۵ – ۱۵۴۱) “سەلەستىينا” رومانى (۱۴۹۹) ىيسپانىييا ادەبىييەتىندە ٴتۇرلى جانرلاردىڭ تۋۋىنا، تەاتردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال جاسادى. م. دە سەرۆانتەستىڭ “دون كىيحوت” رومانى (۱۶۰۵ – ۱۵) دۇنىييە ٴجۇزى ادەبىييەتىنە ۇلەس بولىپ قوسىلدى. ۱۸ عاسىردا ىيسپانىييا ادەبىييەتىنە فرانتسۋز كلاسسىيتسىيزمىنىڭ اسەرى كۇشەيدى. پوەزىييادا اعارتۋشىلىق باعىت باسىم بولىپ، مىسال جانرى دامىدى. ٴبۇل كەزەڭنىڭ وكىلدەرى م.ح. كىينتان (۱۷۷۲ – ۱۸۵۷)، ح.ن. گاليەگوس (۱۷۷۴ – ۱۸۵۳)، ا.لىيست (۱۷۷۵ – ۱۸۴۸) ٴوز شىعارمالارىندا ەركىندىكتى جىرلاسا، ف.مارتىينەس دە لا روسا (۱۷۸۷ – ۱۸۶۲) درامالارى ىيسپان ٴرومانتىيزمىنىڭ وركەندەۋىنە جول سالدى.
۱-دۇنىييەجۇز. سوعىستان (۱۹۱۴ – ۱۸) كەيىن ىيسپانىييا ادەبىييەتىندە كوپتەگەن اعىمدار پايدا بولىپ، ونىڭ بەلدى وكىلى رەتىندە ف.گارسىيا لوركا (۱۸۹۸ – ۱۹۳۶) تانىلدى. ىيسپانىييا دا مونارحىييا قۇلاعان سوڭ (۱۹۳۱) جانە سوعىس جىلدارى (۱۹۳۶ – ۳۹) الەۋم. تاقىرىپتا كوپتەگەن شىعارمالار جازىلدى. ەلدە فاش. رەجىيم ورناۋىنا بايلانىستى كوپ جازۋشىلار شەت ەلگە كەتتى. ولاردىڭ شىعارمالارىندا فاشىيزمگە قارسى كۇرەس تاقىرىبى ٴورىس الدى. ال كەيبىر جازۋشىلار فرانكو رەجىيمىن ماداقتادى. فرانكو رەجىيمىنە قارسى شىعارمالاردىڭ مول جازىلۋى ۱۹۵۰ جىلداردان باستالدى. پوەزىييادا د.الونسونىڭ “كەك پەرزەنتتەرى” اتتى جىيناعى (۱۹۴۴)، گ.سەلايىيدىڭ “ىيبەرىيي جىرلارى” (۱۹۵۵)، ب. دە وتەرونىڭ “ٴسوز ىيسپانىييا تۋرالى” (۱۹۶۴) اتتى شىعارمالارى جارىييالاندى. ال پروزادا ۱۹ عاسىردىڭ سىنشىل رەالىيزم داستۇرىندە جازىلعان ح.گويتىيسولونىڭ “جۇماقتاعى مۇڭ” (۱۹۵۵)، “ارالدار” (۱۹۶۱)، “ەرەكشە بەلگى” (۱۹۶۷) روماندارى مەن ا.م. ماتۋتەنىڭ “ساۋداگەرلەر” ترىيلوگىيياسى (۱۹۶۰ – ۶۹) شىقتى. م. دە سەرۆانتەستىڭ “دون كىيحوت” رومانى ۱۹۵۲ جىلى قازاق تىلىندە باسىلىپ شىقتى.

؀	قالاسى	ايماق	پروۆىينتسىييا	جۇرتى
۱	مادرىيد	مادرىيد	Madrid	۳.۲۳۲.۴۶۳
۲	بارسەلونا	كاتالونىييا	Barcelona	۱.۵۹۵.۱۱۰
۳	ۆالەنسىييا	ۆالەنسىييا ايماعى	Valencia	۷۹۷.۶۵۴
۴	سەۆىيليا	اندالۋسىييا	Seville	۶۹۹.۱۴۵
۵	ساراگوسا	اراگون	Zaragoza	۶۵۴.۳۹۰
۶	مالاگا	اندالۋسىييا	Málaga	۵۶۱.۲۵۰
۷	مۋرسىييا	مۋرسىييا	Murcia	۴۲۲.۸۶۱
۸	پالما دە مالوركا	بالەار ارالدارى	Palma de Mallorca	۴۱۳.۷۸۱
۹	ۇلى كانارىييا	كانار ارالدارى	Las Palmas	۳۷۷.۲۰۳
۱۰	بىيلباو	باسك ەلى	Bilbao	۳۵۳.۱۶۸

تىلدەر

ٴتىلى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ٴتىلى- ىيسپان(كاستىيل نۇسقاسى). بىراقتا جەكە ايماقتاردا كاستىيل تىلىمەن قاتار رەسمىي تىلدەر رەتىندە جانە قارىم قاتىناستا كاتالون، باسك(ەۋسكەرا)، گالىيسىيي جانە ۆالەنسىيي تىلدەرى قولدانىلادى

ىيسپانىييا تىلدەرى (جالپىلانعان)

ىيسپان ٴتىلى رەسمىي      كاتالان ٴتىلى، رەسمىي      باسك ٴتىلى، رەسمىي      گالىيسىييا ٴتىلى، رەسمىي

Aranese، رەسمىي (وكسىيتان ٴتىلىنىڭ دىيالەكتى)      استۋرىييا ٴتىلى and لەون ٴتىلى، تانىلعان      اراگون ٴتىلى، تانىلعان

ىيسپانىييا رەسمىي ٴتىلى (Romance، ىيبەرو-Romance كىشى توپتىڭ) ٴۇندى-ەۋروپالىق وتباسى سىلتەمە جاساپ ىيسپان بولىپ تابىلادى.

ىيسپانىييا - پولىيەتنىيكالىق مەملەكەت. Castilians قاتار كاتالوندىق ىيسپانىييا ٴومىر ٴسۇرىپ، گالىيي، باسكو، وكسىيتان، استۋرىيي، اراگون، ٴوز تىلدەرىندە سويلەيتىن (گالىيتسكويە، نەمەسە كاتالان، باسك، وكسىيتانسكىيي، استۋرىييس جانە اراگون). ۆالەنسىييا (رەسمىي ۆالەنسىييا ٴتىلى بولىپ سانالادى) اۋىزشا كاتالان دىيالەكت. كاتالونعا بالەار ارالدارى تۇرعىندارى دا ايتادى.

فرانكو رەجىيمىن بارىسىندا ەتنىيكالىق ازشىلىق وسى قاراماستان، وسى حالىقتاردىڭ تىلدەرى جوعالىپ ەمەس جانە سوڭعى ونجىلدىقتا جاڭعىرتۋ باستان، ٴماجبۇرلى اسسىيمىيلياتسىيياعا ۇشىراۋى، بىراق بولدى. الايدا بۇرىن ەسە كەڭ تارالعان جىلى اراگون ٴتىلىن جوعالادى، ال قازىر تەك بىرنەشە اۋىلدىق جەرلەردە ساقتالعان. مىقتى اسسىيمىيلياتسىييالىق ناۆاررا باسك پروۆىينتسىيياسىندا تاجىرىيبەلى، بىراق ەلىمىزدە باسكو باسك ٴتىلى كۇشتى بولۋىن بار. استۋرىييا، كاستىيلىييا جانە لەون اۆتونومدى قاۋىمداستىقتار كەزدەسەدى، ەسترەمادۋرا، كانتابرىييا: سونداي-اق، استۋرىيي ٴتىلىن (ەلدى مەكەنگە قاراي اتاۋ نۇسقالارى: استۋرىييا، استۋرىييا، لەون، ەسترەمادۋرا) جانداندى.

ٴدىنىي قۇرامى

ەۋروپانىڭ ەڭ ۇلكەن گوتىيكالىق سوبورى سەۆىيلسكىيي سوبورى

سەمانا سانتا ەسترەمادۋرا

ىيسپانىييا - زايىرلى مەملەكەت، ونىڭ كونستىيتۋتسىيياسى ٴدىن بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرەدى. حالىقتىڭ باسىم بولىگى حرىيستىيان دىنىنە جاتادى جانە رىيم-كاتولىيك شىركەۋىنە (۷۵٪) تىييەسىلى.

ىيسپانىيياداعى العاشقى پروتەستانتتىق قوعامدار XVI عاسىردا پايدا بولدى، بىراق ىيسپان ىينكۆىيزىيتسىيياسى تولىعىمەن جويىلدى. پروتەستانتتار قايتادان ىيسپانىييادا ۋاعىزداي باستادى. XIX عاسىر. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدە وسى حرىيستىياندىقتىڭ ۵۶۷ مىڭ مۇشەسى بار، ولاردىڭ كوپشىلىگى پياتىيدەسياتنىيكىي (۳۱۲ ۰۰۰)ح.

ٴحىح عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ، جاعالاۋداعى قالالاردا پراۆوسلاۆىييە دەپ اتايتىن گرەك ساۋداگەرلەرى قونىستاندى. شىعىس ەۋروپا پراۆوسلاۆىييەلىك حالىقتىڭ جاپپاي ەڭبەك كوشى-قونى بايلانىستى حح عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي ايتارلىقتاي ٴوستى. ىيسپانىييادا قازىرگى ۋاقىتتا ۹۰۰ مىڭ. پراۆوسلاۆ (نەگىزىنەن رۋمىنىييا، بولگارىييا، ۋكراىين، گرەكتەر جانە سەرب) ٴومىر سۇرەدى.

ٴحىح عاسىردىڭ اياعىنان باستاپ كوپتەگەن مۇسىلماندار ىيسپانىيياعا، ەڭ الدىمەن ماروككودان كەلگەن قىزمەتكەرلەرگە قونىس اۋدارادى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بوسقىنداردىڭ اعىنى ۇلعايا ٴتۇستى جانە سولتۇستىك افرىيكانىڭ باسقا ەلدەرىنەن بوسقىنداردى قامتىيدى. ۲۰۱۰ جىلعا قاراي ەلدە ۱ مىيللىيون مۇسىلماندار بولعان (ىيسلام جەتەكشىلەرى ۲ مىيللىيون مۇسىلمان تۋرالى ايتادى). ىيسلامنىڭ باسىم باعىتى - بۇل ٴسۇننىيزم.

ەلدەگى كىشكەنتاي، بىراق ىقپالدى توپ ٴدىنىي ەۆرەيلەر (۱۵۰۰۰). مىيگرانتتاردىڭ اراسىندا، سونداي-اق، بۋددىيستەر (۴۷ مىڭ.)، ىيندۋىيستەر (۴۵ مىڭ.)، سىيكحىي، قىتاي حالىق ٴدىن جانە افرو-برازىيلىييالىق ماكۋمبا ٴدىننىڭ جاقتاستارى بار.

ىيسپانىيياداعى سوڭعى ۇرپاقتىڭ ومىرىندە دىنگە جاتپايتىن ادامداردىڭ سانى ايتارلىقتاي ٴوستى. قازىرگى ۋاقىتتا ەل حالقىنىڭ ۱۹٪ سەنبەيتىن ادامدار. كەيبىر ساۋالنامالار بويىنشا بۇل كورسەتكىش ودان دا جوعارى. ۲۰۱۵ جىلدىڭ ماۋسىمىندا سوتسىيولوگىييالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ساۋالناما العاندا رەسپوندەنتتەردىڭ ۲۵،۴٪ (- تاباندى اتەىيستەر جانە ۱۵،۹٪ - كاپىر ۹،۵٪، ونىڭ ىشىندە) ولاردىڭ نەرەلىيگىيوزنوي كورسەتىلگەن.

ماروككومەن قارىم-قاتىناس

مادرىيدتەگى پولىيسارىيو بەلسەندىلەرىنىڭ دەمونستراتسىيياسى (۲۰۰۷ جىلعى ٴساۋىر)

سىرتقى ساياساتتا، ىيسپانىييا، ماروككو عانا، ويتكەنى گەوگرافىييالىق جاقىندىعى، ەگەر موروككالىق پاتشالىعى، ەڭ ماڭىزدى افرىيكالىق سەرىكتەسى بولىپ تابىلادى، ول ٴۇشىن باستى ورىنداردىڭ ٴبىرى بولىپ تابىلادى. ماروككودا ىيسپان ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى مىنالار بولىپ تابىلادى: ت.ب. سەۋتا جانە مەلىيليا تۋرالى انكلاۆى ماسەلەلەرى، باتىس ساحارا بار شەشىلمەگەن پروبلەما، زاڭسىز كوشى-قون پروبلەماسى، ەسىرتكى ساۋداسى توقتاتۋ ماسەلەلەرى جانە ..

ىيسپانىييا مەن ماگرىيب ەلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ۱۹۸۲ جىلى ىيسپانىييادا سوتسىيالىيستىك پارتىييانىڭ كەلۋىنەن كەيىن بەلسەندى تۇردە دامىي باستادى.

۱۹۹۶ جىلدان باستاپ ۲۰۰۴ جىلعا دەيىن بىيلىك بولدى پرەميەر-ٴمىينىيسترى ج.م. اسنار، باستاعان حالىق پارتىيياسى مەملەكەتتىك، قارىم-قاتىناس جاقسى دەۋگە بولمايدى، جانە ولار ودان تۇراقسىزدىق سىيپاتتالادى كەزدە، اتاپ ايتقاندا، جارقىن ورىن Perejil (لەيلا) ارالىندا قاقتىعىس بولىپ تابىلادى ۲۰۰۲ جىلى.

۲۰۰۴ جىلدىڭ ٴساۋىر ايىندا قايتىپ بىيلىككە كەلگەن سوتسىيالىيستەر، حوسە لۋىيس رودرىيگەس ساپاتەرو باستاعان، ەڭ الدىمەن ماروككو وتىرىپ، كورشىلەرىمەن قارىم-قاتىناستاردى جاقسارتۋ ٴۇشىن بەرىك نىييەتى بولدى. ۲۰۰۵ جىلى VI موحامەد مەن حۋان كارلوس اراسىنداعى كەزدەسۋدەن كەيىن ەكى مونارحتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ايتارلىقتاي جاقساردى. باتىس ساحارانىڭ قاقتىعىسى بۇرىننان بەرى تۋىنداعان، ارقاشان ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا جاعىمسىز اسەر ەتتى. بىردە ۱۹۷۵ جىلى ٴتورت جاقتى كونفەرەنتسىييا، ماروككو ايىرىلعان، ول ىيسپانىييادان باتىس ساحارانىڭ «تازارتۋعا» ماقساتىندا باتىس ساحارا ىشىنە «گرىين مارت» ۋاكىلەتتى. ناتىيجەسى ماروككو جانە ماۆرىيتانىييا ساحارا استام ۋاقىتشا باقىلاۋ اۋدارۋ تۋرالى ىيسپانىييا، ماروككو جانە ماۆرىيتانىييا اراسىنداعى كەلىسىم بولدى.

ەكى ەل اراسىنداعى ماڭىزدى تىعىز بايلانىستار تىعىز ەكونومىيكالىق بايلانىستار بولىپ تابىلادى. ۱۹۹۵ جىلى ماروككو ۇكىمەتى شەتەلدىك ىينۆەستورلارعا ٴبارىن قويۋعا شەشىم قابىلدادى، ولاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى ىيسپانىييا مەن فرانتسىييا.

تاعى قارانىز

• ىيسپان رەسپۋبلىيكاسى
• ىيسپان ىيمپەرىيياسى
• ىيسپانىييا تارىيحى
• ىيسپانىييانىڭ اكىمشىلىك ٴبولىنىسى

دەرەككوزدەر

ورتاققوردا بۇعان قاتىستى مەدىيا فايلدار بار: Category:Spain