Ïspanïya

Ïspanïya Patşalığı ïs. Reino de España
Ülgi:İf-wikidata Ülgi:İf-wikidata Baýraq Eltañba
Uran: «Plus Ultra»
Änuran: «Marcha Real» (tıñdaw )
Ïspanïyanıñ ornalaswı (qara-jasıl): — Ewropada (aşıq-jasıl jäne qara-sur) — Ewropalıq odaqta (aşıq jasıl)
Tarïxı
Qurıldı	1469 jıl (jeke wnïya) 1515 jıl (birtutas monarxïya)
Memlekettik qurılımı
Resmï tili	ïspan tili
Elorda	Madrïd
İri qalaları	Madrïd, Barselona, Valensïya, Sevïlʹya Sevïlʹya, Saragosa, Malaga
Ükimet türi	Konstïtwcïyalıq monarxïya
Patşa Premʹyer-Mïnïstri	VI Fïlïpp Pedro Sançes
Geografïyası
Jer awmağı • Barlığı • % sw beti	Älem boýınşa 51-şi orın 504 782 km² 1,04
Jurtı • Sarap (2016) • Tığızdığı	▲46 468 102 adam (27-şi) 92,45 92 adam/km² (106-şı)
Ékonomïkası
JİÖ  • Qorıtındı (2017)  • Jan basına şaqqanda	1,769 trln. $ (9-şı) 38 239 $ (25-şi)
ADÏ (2017)	▲0,884 (joğarı) (27-şi)
Étnoxoronïm	Ïspandıq Ïspandıqtar Ïspanïyalıqtar Ïspandar
Valyutası	Ewro €
Qosımşa mälimetter
Ïnternet üýşigi	.es
ISO kodı	ES
XOK kodı	ESP
Telefon kodı	+34
Waqıt beldewleri	UTC+1, jazda UTC+2

Ïspanïya (ïs. Espaṅa), Ïspanïya Patşalığı (ïs. Reino de España) — Ewropanıñ Oñtüstik-batısında ornalasqan memleket. Pïreneý tübeginiñ köp böligin jäne Jerorta teñizindegi Balear, Pïtïws araldarı men Atlant muxïtındağı Kanar araldarın ïyelenedi. Jer kölemi 505,9 mıñ km².. Ïspanïyağa, sondaý-aq, Soltüstik Afrïka jağalawlarındağı Sewt jäne Melïlʹya qalaları men olarğa jaqın jatqan Velesde-la-Gomera, Alwsemas, Çafarïnas araldarı da qaraýdı. Xalqı 46,1 mln. (2011). Negizinen, ïspandar, katolondar (5 mln-nan astam), galïsïler (3 mln.), baskïler (2 mln-nan astam), t.b. Qala xalqı 76,79%. Resmï tili – ïspan tili. Avtonomïyalıq qurılımdarda katolon, baskï, galïsï, t.b. tilder qoldanıladı. El 17 avtonomïyalıq qurılımdardan turadı. Xalqı, negizinen, katolïk dinin ustanadı. Astanası – Madrïd qalası (5 mln.). Buğan qosa Barselona (1,8 mln.), Valensïya (1 mln.), Sevïlïya (750 mln.), t.b. iri qalaları bar. Ulttıq meýramı 12 qazan – Ïspan ultı küni (Xrïstofor Kolwmbtıñ 1492 jılı Amerïkanı aşqan küni). Ulttıq aqşası – peseta.

Tarïxı

Ïspanïya jerinde ejelgi adamdar paleolït däwirinde-aq (b.z.b. 10-mıñjıldıqqa deýin) tirşilik ete bastağan. Ï. jerinde qurılğan eñ ejelgi memleket – Tartess (b.z.b. 1 mıñjıldıqtıñ bas kezinde bolğan). El terrïtorïyasına b.z.b. 7 ğasırda fïnïkïyalıqtar men grekter kelip qonıstana bastadı. B.z.b. 5 – 3 ğasırlarda Pïreneý arqılı kelʹtter keldi. B.z.b. 3 ğasırdıñ ayağında Ïspanïya jeriniñ köpşiligi Karfagen memleketine bağındı. B.z.b. 2 ğasırda Karfagendi Rïm ïmperïyası ığıstırıp, b.z.b. 21 – 19 jılı qazirgi Ïspanïya awmağın tügelimen bağındırdı. Rïm ïmperïyası üstemdigi kezinde elde ïspan-rïm aqsüýekteri paýda boldı. Keýin Ïspanïyağa vandaldar, alandar, svevter basıp kirip, Soltüstik-batısta Svev korolʹdigi qurıldı. Alandar men vandaldar oñtüstikke, al 429 jılı Soltüstik Afrïkağa qonıs awdardı. 5 ğasırdıñ 2-jartısında vestgottar koroli Éýrïx (466 – 84) Pïreneý tübegin tügelimen basıp aldı. 585 jılı vestgottar Svev korolʹdigin tolığımen bağındırdı. 711 – 18 jılı Pïreneý tübegin arabtar (mavr degen ortaq atpen belgili bolğan arab jäne berber taýpaları) jawlap alıp, Omeýya äwletine bağınıştı ämirlik qurdı. 756 jılı omeýyalıqtar täwelsiz Kordova ämirligin, 929 jılı Kordova xalïfatın qurdı (q. Kordova xalïfatı). 1031 jılı Kordova xalïfatı köptegen usaq ïyelikterge bölinip ketti. 11 ğasırda tübektiñ Soltüstik men şığısındağı usaq xrïstïan ïyelikteri birtindep birige bastadı. Söýtip, soltüstikte Kastïlïya, oñtüstikte Aragon korolʹdikteri qurıldı. Olar birtindep Ïspanïyadan arabtardı ığıstıra bastadı. 13 ğasırdıñ ortasında elde tek Granada ämirligi ğana qaldı. 1479 jılı Leon-Kastïlʹ jäne Aragon-Katalon korolʹdikteri äwlettik neke negizinde bir memleketke birikti. 1492 jılı 12 qazanda 10 jılğa sozılğan soğıstan keýin Granada ämirligi jawlap alındı. Bul kün X.Kolwmbtıñ Amerïkanı aşıp, ulı jañalıqtar däwiriniñ bastalwımen twra keldi. 16 ğasırdıñ 1-jartısında ïspandar Meksïkanı, Perwdi, Bolïvïyanı, Çïlïdi, t.b. Oñtüstik Amerïka jerlerin basıp aldı. Ewropada Ïspanïya quramına Nïderlandïya qosıldı (1516). Ïspan koroli Karl Q 1519 jılı Qasïyetti Rïm ïmperïyasınıñ ïmperatorı tağına otırıp, Ïspandar älemdegi eñ iri memleketke aýnaldı. Manwfaktwralar qurılıp, ïspan qalaları jibek toqïtın, bılğarı şığaratın, qarw-jaraq jasaýtın iri ortalıqtarğa aýnaldı. Elde monarxïya ornadı. 16 ğasırdıñ 2-jartısınan bastap Ïspanïya älsireý bastadı. Revolyucïya nätïjesinde Nïderlandïya Ïspandardan 1581 jılı bölinip şıqtı, 1588 jılı atışwlı ïspan flotı – “Jeñilmeýtin armada” Anglïyadan küýreý jeñildi. 17 ğasırda el ékonomïkası onan saýın quldırap ketti. 18 ğasırda burınğı ïspan ïyelikteri Anglïya, Francïya, Avstrïya, t.b. memleketterdiñ özara küresi nısanına aýnaldı. Ïspan muragerligi üşin küres (1701 – 14) francwz koroli Lyudovïk XQV-niñ nemeresi Fïlïpp V-niñ Ïspandar tağına otırwımen ayaqtaldı. 18 ğasırdıñ ayağında Francïyada revolyucïya bastalğannan keýin, Ïspanïya bïlewşileri 1793 jılı Francïyamen soğıs bastadı. Biraq jeñiliske uşırap, özderi francwzdardıñ ıqpalına köşti. Ï. endi Francïya jağında Anglïya men Portwgalïyağa qarsı soğıstı. Bul Ïspandardıñ Amerïkadağı otarlarımen baýlanısın naşarlatıp jiberdi. Ükimet elge francwz äskerleriniñ kirwine ruqsat berip, özine xalıqtıñ narazılığın twğızdı. Birinşi ïspan revolyucïyası (1808 – 14) elden francwzdardı qww jäne lïberaldıq reformalar jürgizw maqsatın közdedi. Konstïtwcïya qabıldanıp (1812), ult-azattıq küres jäne revolyucïya nätïjesinde el 1814 jılı 18 mamırda tolıq azat etildi. Biraq elge oralğan korolʹ Ferdïnand VQQ konstïtwcïyanıñ küşin joýıp, Amerïkadağı ïspan otarlarındağı köterilisterdi basw üşin äsker jiberdi. Ekinşi ïspan revolyucïyası (1820 – 23) kezinde Ferdïnand VQQ köterilisşilerdiñ talabın orındap, 1812 jılğı konstïtwcïyanı qalpına keltirdi. Konstïtwcïyağa säýkes 1820 jılı 9 şildede aşılğan kortester (parlament) köptegen progresşil zañdar qabıldadı. Bul revolyucïya Qasïyetti odaqtıñ şeşimi boýınşa francwz ïnterventteri qolımen (1823 jılı säwir – qırküýek) basıldı. Elde absolyuttik monarxïya qalpına keltirildi. Osı kezde ïspan armïyası Amerïkada jeñiliske uşırap, Kwba men Pwérto-Rïkodan basqa barlıq otarlarınan aýırıldı. 1833 jılı Ïspandarda azamat soğısı bastalıp, ol Üşinşi ïspan revolyucïyasına (1834 – 43) ulastı. Revolyucïya kezinde barlıq ortağasırlıq sarqınşaqtar (ïnkvïzïcïya, maýorat, t.b.) tolığımen joýılıp, elde konstïtwcïyalıq monarxïya ornadı. 1840 jıldan bastap önerkäsip töñkerisi bastaldı: metallwrgïya, maşïna jasaw z-ttarı, t. j-dar salına bastadı. Törtinşi (1854 – 56) jäne besinşi (1868 – 74) ïspan revolyucïyaların respwblïkaşıl küşter jasadı. Tuñğış respwblïka qurılğanımen (1873 – 74), ol uzaq ömir süre almadı. 1874 jılğı töñkeristen keýin ükimet basına qaýtadan Bwrbondar äwleti keldi. 20 ğasırdıñ basında Ïspandarda iri önerkäsip monopolïyaları paýda boldı. Elge şet el kapïtalı köptep kele bastadı. Respwblïkaşılar küresti toqtatqan joq. 1931 jılı 14 säwirde elde respwblïka ornap, altınşı ïspan revolyucïyası (1931 – 39) bastaldı. 1931 jılı säwir – 1933 jılı küz aralığında eldi respwblïkaşıl-socïalïster blogı basqardı. Olar a. ş-nda reforma jürgizdi, 8 sağattıq jumıs künin engizdi, t.b. şaralar jasadı. Oğan qarsı oñşıl küşter 1933 – 35 jılı faşïstik blokqa birigip, elde 32 aýğa sozılğan azamat soğısı bastaldı (q. Ïspanïyadağı azamat soğısı). Ïspandarda general Frankonıñ dïktatwrası ornap, sayasï partïyalarğa tıýım salındı. 2-dünïyejüz. soğıs kezinde general Franko Germanïya men Ïtalïyağa kömektesip, soğıs ayaqtalğannan keýin AQŞ-pen tığız baýlanıs ornattı. 1947 jılı el korolʹdik bolıp jarïyalandı. general Franko ölgennen keýin (1975), Ïspandarda konstïtwcïyalıq monarxïya qurıldı. Sayasï tutqındar türmelerden bosatılıp, sayasï partïyalardıñ qızmetine ruqsat etildi. 1977 jılı 15 mawsımda tuñğış ret demokr. parlament saýlawı ötip, Konstïtwcïya qabıldandı. 1979 jılı säwirde alğaşqı zañdı ükimet jasaqtaldı. 1981 jılı aqpanda äskerïlerdiñ meml. töñkeris uýımdastırw äreketi jüzege aspaý qaldı. 1982 jılı qazanda ötken saýlawda F.Gonsales bastağan socïalïster jeñiske jetip, öz ükimetin qurdı. Olar 1983, 1986, 1993 jıldarı ötken saýlawda da jeñiske jetti. Tek 1996 jılı ötken saýlawda ğana konservatïvtik Xalıq partïyası (X.M. Aspar) jeñiske jetti.

Memlekettik qurılımı

Ïspanïyanıñ memlekettik qurılımı - konstïtwcïyalıq monarxïya. Memleket basşısı — patşa. Qazirgi kezdegi monarx — VI Fïlïpp. Zañ qabıldaýtın organ — Ïspanïyanıñ generaldı kortesteri: Depwtattar kongresi men Senat. Senat 259 jergilikti saýlanğan depwtattan quralğan. Depwtattardıñ qızmet etw merzimi - 4 jıl. Depwtattar Kongresi - sayasï partïyaladın saýlanğan 350 depwttan quralğan, depwttığınıñ merzemi - 4 jıl.

Atqarwşı ükimetti Ïspanïyanıñ premʹyer-mïnïstri orındaýdı, ädette parlamentke saýlaw barısında eñ köp dawıs jïnağan sayasï partïyanıñ ökili. Konstïtwcïyalıq baqılaw organı - Konstïtwcïyalıq sot (Tribunal Constitucional), joğarğı sot satısı - Joğarğı Sot (Tribunal Supremo), avtonomdı qoğamdastıqtardıñ joğarğı sot satısı - Joğarğı Ädilet Sotı (Tribunal Superior de Justicia), Apelyacïyalıq ïnstancïya - provïncïyalıq awdïyensïyalar (Audiencias Provinciales), aýmaqtıq sottar — sot tergewi jäne alğaşqı satı sottarı (Juzgados de primera instancia e instrucción), eñ tömengi satısı - swdʹya (juzgados de paz), ïmpïçment sotı - Ulttıq Awdïyensïya (Audiencia Nacional), joğarğı baqılaw organı - Esep Sotı (Tribunal de Cuentas), sottardı basqarw organı - Sot basqarwınıñ generaldı keñesi (Consejo General del Poder Judicial).

Ïspanïyada 500-den astam sayasï partïya jäne qoğamdıq uýımdar tirkelgen. Eñ iri parïyalar:

• Konvergencïya jäne Odaq katalon blogi,
• «Éskerra repwblïkana» katalon partïyası,
• Bask ulttıq partïyası,
• Kanar koalïcïyası.

Ékonomïkası

Önerkäsiptiñ kölemi jağınan Ïspandar Batıs Ewropada 5-orın, dünïye jüzi boýınşa 8-orın aladı. Elde maşïna, keme jasaw, uşaq şığarw, élektrtexnïkası, xïmïya, toqıma öndiristeri jaqsı damığan. Soñğı jıldarı taw-ken öndirisi jıl saýın kemip, onıñ ornına élektrondı jabdıqtar öndirisi damwda. El ékonomïkasında meml. sektordıñ ülesi – 30%. El paýdalı qazbalarğa baý, biraq 100-den asa qazbalardıñ tek 16-sı ğana öndiriledi. A. ş. jaqsı damığan. Şarap (dünïye jüzinde 3-orında), cïtrwstik jemister, bïdaý, küriş, temeki, kökönis, t.b. ösiriledi. Zäýtün maýın şığarwdan Ïspandar dünïye jüzinde 1-orında. Mal ş. da jaqsı damığan. Teñizden balıq awlaw men teñiz azıq-tülikterin paýdalanwdan dünïye jüzindegi alğaşqı ondıqqa kiredi. Elge twrïzm ülken tabıs äkeledi. Jıl saýın Ï-ğa 62 mln. şet el twrïsteri keledi. Negizgi sawda seriktesteri Ewropalıq odaq elderi (ïmporttıñ – 61%, éksporttıñ – 68,5%-ı), AQŞ (7,4% jäne 5,1%), Latın Amerïkası(4% jäne 5,4%). Altın-valyuta qorı 72,6 mlrd. AQŞ doll-ı köleminde (1997). Ïspanïya men Qazaqstan arasında dïplomatïyalıq qarım-qatınastar 1992 jılı ornadı. 1998 jılı 13 aqpanda Ïspanïya koroli Xwan Karlos Almatıda bolıp qaýttı. 2000 jılı 30 qazanda Qazaqstan Prezïdenti N.Nazarbayev resmï saparmen Ïspanïyada bolıp, korolʹ Xwan Karlos Qazaqstanmen jäne ükimet törağası Xose Marïya Aznarmen kezdesti. Kezdesw barısında sayasï, ékon., mädenï baýlanıstar jöninde 6 qujatqa qol qoýıldı.

Densawlıq saqtaw isi

Ïspanïyada 1970 jılı ärbir 1000 adamğa şaqqanda balanıñ twwı 19,6, adam ölimi 8,5, tiri twğan är bir baladan ölgeni 27,9. Adam ömirin uzaqtığı ortaşa 70 jas. Elde jürek, qan tamır awrwları, qaterli isik,swsamır, äsirïse gelʹmïntoz awrwı köp taralğan. Dünïyejüzinde éxïnokokkoz awrwınıñ eñ köp taralğan jeri - Ïspanïya keýbir awdandarda leptozpïros jäne alapes te kezdesedi. Tolıq emes mälimetter boýınşa, 1969 jılı Ïspanïyada 156,8 mıñ tösektik 1648 awrwxana boldı. 1970 jılı 41,4 mıñ däriger, 3,4 tis därägeri, 16 mıñ farmacevt jäne 4,1 mıñ akwşer jumısqa ornatıldı. Därigerlerdi arnaýı wnïversïtetiñ medïcïnalıq fakwlʹtetteri daýındaýdı.

Öneri

Ïspanïya jerindegi eñ köne eskertkişter paleolït däwirinen saqtalğan. Neolït däwirinen qış ıdıstar, ïberlerden tas qamaldardıñ qaldığı men örnektelgen qumıralar saqtalğan. Rïm ïmperïyası üstemdiginen qalğan teatrlar men ğïbadatxanalardıñ ornı kezdesedi. Mavrïtan öneriniñ ülgisimen salınğan qurılıstar da bar (Kordovadağı meşit, 10 ğasırdıñ ayağı). Ïspanya öneriniñ derbes qalıptaswı 8 – 9 ğasırlardan bastaladı. Osı kezde Ïspandarnıñ Ïtalïya, Francïyamen mädenï baýlanısı küşeýdi. Tas qorğandar men qamaldar salwda francwzdardıñ täjirïbesi qoldanıldı. 10 – 12 ğasırlarda qurılısqa kirpişti paýdalandı. 13 ğasırdıñ 1-jartısında Bwrgos pen Leonda ğïbadatxanalar salına bastadı. 14 ğasırda Ïspandarda mwdexar stïlindegi arxïtektwra qalıptastı. Sol kezdegi Ïspandar beýnelew önerine tän qasïyet – turmıstıq detalʹdarğa den qoyu, jalpı pişin men bet-beýneniñ şınaýılığın qadağalaw – katalon mektebiniñ negizin salwşı Ferrer Bassanıñ şığarm-nan aýqın körindi. 15 ğasırdıñ ayağında Qaýta örkendew däwiriniñ ulttıq stïli – “plateresko” qalıptastı. 16 ğasırda ïtalïyalıqtar ıqpalınıñ küşeýe tüswi ïspan swretşileriniñ käsibï maşıqtanwına äser etti. Osı tusta Élʹ Greko şığarm-ı tanımal boldı. 17 ğasırda çwrrïgeresko [arx. X.Çwrrïgerdiñ (1665 – 1725) esimimen atalğan] degen atpen paýda bolğan ïspan barokkosı 18 ğasırda jalpı ulttıq stïlʹge aýnaldı (Granadadağı La Kartwx ğïbadatxanası). 1744 jılı Madrïdte uýımdastırılğan Körkemswret akademïyası akademïyalıq klassïcïzmniñ uýıtqısı boldı. 17 ğasırdıñ 1-jartısında ïspan keskindemesi basım bağıtta damıdı. Ömir şındığınıñ rwxanï mänin aşwğa umtılw, qarapaýım zattarğa nazar awdarw Ïspanïya swretşilerine tän taqırıp boldı. Ömir mänin şınaýı türde qabıldaw, adam minezine erekşe köñil bölw – sol kezdegi swretşilerdiñ, äsirese, D.Velaskestiñ şığarmalarınan tamaşa körinis taptı. 17 ğasırdıñ 2-jartısındağı Ïspanïya önerinen sän-saltanatqa boý urw, mïstïka sarını baýqaladı. Ïspanya öneriniñ 18 – 19 ğasırlardağı jaña örlewi F.Goýya şığarm-men baýlanıstı. Modern stïlin qoldawşı arx. A.Gawdï (1852 – 1926) men “oqtaý tüzw qala salw” jobasınıñ avtorı A.Sorïo-ï-Matanıñ şığarm-ğı qazirgi zamanğı qala salw önerin ilgeri damıttı. 1914 – 18 jılğı 1-dünïyejüz. soğıstan keýin “tarïxï stïlʹder” aldıñğı qatarğa şığıp, ğïmarattar osı ülgimen salındı. 1950 jıldan keýin “jaña arxïtektwra” damıp, fwnkcïonalʹdik şeşimdermen qosa “organïkalıq arxïtektwra” jüzege astı. 19 ğasırdıñ ayağı men 20 ğasırdıñ basında Ïspanïya beýnelew öneri dästürli salondıq akademïzmnen qol üzip, ïmpressïonïzmge (X.Sorolʹya (1863 – 1923), D. de Regoýos) boý urdı. 20 ğasırdıñ alğaşqı on jılında Ïspanïya öneri francwzdardıñ ıqpalında boldı. general Franko bïligi kezinde köptegen swretşiler öz şığarm-men antïfaşïstik qozğalısqa ün qostı (A.Ïbarrola). Tarïxï qalıptaswı men jergilikti erekşelikterine qaraý Ï. mwzıkası 5 türge bölinedi: 1) kelʹt-ïberlerden tarağan bask mwzıkası. Mwzıkalıq aspaptarı – çïstw, alʹboka (ürlemeli), twn-twn (är türli barabandar); 2) bastawın kelʹtter mwzıkasınan alatın galïsïya mwzıkası. Mwzıkalıq. aspaptarı – gaýta, galʹyega; 3) stïlʹdik jağınan Oñtüstik Francïya mwzıkasına jaqın katalon mwzıkası. Mwzıkalıq aspaptarı – flyuvïolʹ (şağın fleýta) jäne tambwrïn; 4) jalpı Ï. mwzıkasına ortaq belgilerdi qamtığan kastïlʹ mwzıkası. Mwzıkalıq aspabı – gïtara; 5) Andalwsïya mwzıkası. Onıñ özi eki topqa bölinedi: a) cıgan äweni basım kante xonde (keýin flamenko atandı); ä) nağız Andalwsïya mwzıkası. Vestgottar bïligi däwirinde (5 – 8 ğasırlar) qalıptasqan Ï-nıñ käsibï mwz. öneri gïmn şığarwdıñ bïik satısına köterildi. 12 ğasırda trwbadwrlar men xwglyarlar (jonglerler) erlik-épïkalıq änderdi wağızdadı. 14 ğasırda trwbadwrlar kantïgo, pastoralʹ sïyaqtı mwz. janrlar qalıptastırdı. 16 ğasırda organ mwzıkasındağı ïmïtacïya-polïfonïyalıq jäne varïacïyalıq stïlʹ qalıptastı. 18 ğasırda tonadïlʹya attı mwz. komedïya twdı. Madrïd (1830) pen Barselonada (1847) konservatorïyanıñ jäne turaqtı opera teatrınıñ aşılwı Ïspanïya mwzıka ömirin jandandırdı. 19 ğasırdıñ 60-jıldarındağı komp-lardıñ (M.Éslava, F.Barbʹyerï, t.b.) şığarmaşılığı Madrïdtegi “Sarswéla” teatrımen tikeleý baýlanıstı boldı. Ïspanïyada 19 ğasırdıñ soñğı şïreginde komp. F.Pedrelʹ (1841 – 1922) basşılığımen ulttıq mwz. mädenïyet qaýta örkendedi. 20 ğasırda pïanïster – X.Twrïna, R.Vïnʹyes; skrïpkaşılar – P.Sarasate-ï-Navaskwés (1844 – 1908), X.Manen; vïolonçelʹşiler – P.Kasalʹs (1876 – 1973), G.Kasado (1897 – 1966); gïtaraşılar – F.Tarrega, M.Lʹobet; dïrïjerler – É.F. Arbos, K.Swpervïa, t.b. elge tanımal boldı. 1973 jılı Ïspanïya bïşisi Kétï Klavïxo men gïtaraşı Garsïya Alonso Almatıda öner körsetti. Ïspanïyada teatr oýındarı rïmdikter üstemdik qurğan däwirde-aq jüýeli türde ötkizilip turğan. Orta ğasırlarda dinï teatr (lïtwrgïyalıq drama, mïsterïya) jäne komedïyalıq xalıq teatrı örken jaýdı. 14 – 15 ğasırlarda saraý teatrınıñ alğaşqı nışanı baýqala bastadı. 16 ğasırdıñ ortasında oýındarında qarapaýım rekvïzïtter qoldanğan käsibï teatr trwppaları paýda boldı. Alğaşqı osındaý trwppanı dramatwrg jäne akter Lope de Rwéda uýımdastırdı. 16 ğasırdıñ 2-jartısında teatr oýındarın şirkew basşıları öz baqılawına alıp, Madrïd (“Korralʹ de la Krws”, 1579; “Korralʹ delʹ Prïnsïpe”, 1582), Sevïlʹya, Barselona, Valensïya, t.b. iri qalalarda korralʹdar dep atalatın turaqtı köpşilik teatrlar uýımdastırdı. Munda asa körnekti dramatwrg Lope de Vega (1562 – 1635), X.Rwïs de Alarkon (1581 – 1639), Tïrso de Molïna (1571/83 – 1648) pʹyesaları qoýılıp, Qaýta örkendew däwiriniñ gwmanïstik jäne demokr. dramatwrgïyası qalıptastı. 17 ğasırda awto janrı damıdı. Ol şirkew meýramdarı kezinde jıljımalı platforma – arbalarda qoýılıp otırdı. 18 ğasırda francwz klassïcïzmi öris alıp, ol pafos pen deklamacïyalıq stïlʹge qurılğan akterlik öner damwına ıqpal jasadı. Köptegen teatrlar 16 – 17 ğasırlardağı ïspan dramatwrgïyasınıñ twındıların qoyudı odan äri jalğastırdı, al M.Ladvenant, R.Lwna, M.R. Fernandes sındı üzdik akterler öz önerinde realïstik dästürge süýendi. Osı dästür saýnete, sarswéla, tonadïlʹya sïyaqtı mwz.-dram. janrlarda da öris aldı. Körnekti akter Ï.Maýkes Madrïdtegi “Kanʹos delʹ Peralʹ” (1801 – 05) jäne “Prïnsïpe” (1805 – 18) teatrın basqarıp, teatr önerinde birqatar mañızdı reformalar jürgizdi. Madrïdte “Éspanʹolʹ” (1849), Barselonada “Lïseo” (1847), t.b. jaña teatrlar aşıldı. 20 ğasırdıñ basında saxnada “kişi janrlar”, jeñil pʹyesalar men melodramalar, moderndik dramatwrgïya basım boldı. Asa körnekti aqın äri dramatwrg F.Garsïa Lorka (1898 – 1936) men dramatwrg A.Kasona (1903 – 65), aktrïsa M.Ksïrgw teatrğa reforma jürgizdi. Demokratïyalandırwğa talpınıs jasaldı. Teatr cenzwrasınıñ qıspağına qaramastan, 1950 jılı birqatar teatrlarda ïspan klassïk. dramatwrgïyasınan qoýılımdar qoýıla bastadı. Qazir Madrïdte 20-dan astam teatr bar. Akter kadrların Madrïd pen Barselona konservatorïyası jäne Madrïdtiñ dram. öner mektebi dayarlaýdı. Ïspanïyadağı tuñğış körkem fïlʹm 1905 jılı tüsirildi. Barselona 1908 jıldan kïno öndirisiniñ ortalığına aýnaldı. 20 ğasırdıñ 20-jıldarı jılına 30 – 40 fïlʹm jasaldı. 1934 jılı tuñğış dıbıstı fïlʹm – “Topıraq dımı” (rejılı É.F. Ardavïn) jarıq kördi. Osı jıldarı jasalğan tañdawlı kïno şığarmalardıñ biri – ïspan şarwaları men batıraqtarınıñ aş-jalañaş ömirin beýneleýtin “Astıqsız jer” fïlʹmi (1932, rejılı L.Byunyuélʹ, 1900 – 1983). Rejılı Byunyuélʹdiñ “Vïrïdïana” (1961) kïnofïlʹmi dünïye jüzine äýgili boldı. 1975 – 85 jılı “Qarğanı asıra” (rejılı K.Sawra, 1932 jılıt.), “Baqşadağı saýtandar” (rejılı M.Gwtʹyerres Aragona), “Aptanıñ soñı” (rejılı X.A. Bardem, 1922 jılıt.), “Stïko” (rejılı X. de Armïnʹyan), “Qandı toý”, “Karmen”, “Sïqırlı maxabbat” (rejılı .Sawra), t.b. fïlʹmder tüsirildi.

Äkimşilik qurılısı

Ïspanïyada 17,1 avtonomïyalıq aýmaq (comunidades autónomas) jäne 2 avtonomïyalıq qala (ciudades autónomas) – Kewta jäne Mïlïlla, bar. Tağıda Ïspanïya 15 provïcïyağa bölinedi. Jeti avtonomïyalıq aýmaq tek qana bir provïncïyağa kiredi, olar: Astwrïya (Asturias), Balear araldarı (Balearic Islands), Kantabrïya (Cantabria), La Rïoxa (La Rioja), Madrïd (Madrid), Mwrsïya (Murcia) jäne Navarra (Navarre). Provïncïyalar awdandarğa (comarcas) bölinedi. Al odan äri, olar mïkro-awdandarğa (municipio) aýırıladı.

• Andalwsïya (ïs. Andalucía)
• Aragon (ïs. Aragón)
• Astwrïya (ïs. Principado de Asturias)
• Balear araldarı (ïs. Islas Baleares, kat. Illes Balears)
• Baskter eli (ïs. País Vasco, bask Euskadi) — stolïca Vïtorïya-Gasteýs
• Valensïya (ïs. Comunidad Valenciana) — stolïca Valensïya
• Galïsïya (ïs. Galicia, galïs. Galiza)
• Kanar araldarı (ïs. Islas Canarias)
• Kantabrïya (ïs. Cantabria)
• Kastïlïya — La-Mança (ïs. Castilla-La Mancha)
• Kastïlïya jäne Leon (ïs. Castilla y León)
• Katalonïya (ïs. Cataluña, kat. Catalunya) — stolïca Barselona
• Madrïd (Avtonomïyalıq awdanınıñ quqıqtarı twralı) (ïs. Madrid)
• Mwrsïya (ïs. Región de Murcia)
• Navarra (ïs. Navarra, bask Nafarroa)
• Rïoxa (ïs. La Rioja)
• Éstremadwra (ïs. Extremadura)

Memleket qurılımı

parlamenttik saýlawda neğurlım köp dawıs alğan partïya köşbasşısı - atqarwşı bïlik Premʹyer-Mïnïstr basqaradı.

zañ şığarwşı eki palatalı parlament - Bas kórtesy (depwtattarı men Senat Kongress). Senat turadı (- 4 jıl merzimge partïyalıq tizimder boýınşa saýlanadı 350 orın) (259 orın - - keýbir depwtattar jalpığa tikeleý dawıs saýlanadı, basqaları provïncïaldı zañ şığarwşı tağaýındaýdı, jäne barlıq senatorlar 4-jıldıq merzimge saýlanadı) jäne Kongress depwtattarınıñ.

konstïtwcïyalıq qadağalaw organı - Konstïtwcïyalıq Sotı (Tribunal Constitucional), eñ joğarı sot - Joğarğı sot (Tribunal Supremo), avtonomdı qawımdastıqtar joğarı sot organı - joğarı sot sottar (Tribunal Superior de Justicia), apellyacïyalıq satıdağı sottar - şalğaýdağı Audiencia (Audiencias Provinciales), awdandıq sottar - birinşi satıdağı jäne tergew sottarı (juzgados de Primera instancia e instrucción), sot jüýesiniñ tömengi bwını - magïstratwra (juzgados de PAZ), ïmpïçment jarïyalaw jağdaýlarda sot - Ulttıq Audiencia (Audiencia Nacional), Joğarğı awdït mekemesi - qarsı sot (trïbwnal de Cuentas), organ sottar jüýeli jolı - Sot Bas Keñesi (Consejo Bas delʹ PÕDER Sot).

Jalpı alğanda, Ïspanïya resmï 500-den astam sayasï partïyalar men qoğamdıq uýımdar tirkedi.

Podemos

Partïya

• Xalıqtıq partïya,
• Ïspan Socïalïstik Eñbekşiler partïyası (ÏSEP)
• Azamattar - Azamattıq partïya
• Kommwnïstik partïya,
• Podemos,

Ülken aýmaqtıq partïyalarğa katalonskalıq blok Konvergencïya jäne Odaq, Katalonïyanıñ sol jağınan Respwblïkalıq partïyası, baskalıq ultşıl

Eñ iri qalalar

Madrïd qalası

Ïspanïyada xalqı sanı 1 mïllïonnan asatan 2 qalası bar olar:

1. Madrïd --- 2 232 000
2. Barselona --- 1 595 000
3. Valensïya --- 797 000
4. Saragosa --- 664 938
5. Malaga --- 569 002

• 

  Madrïd

• 

  Sevïlʹya

• 

  Santa-Krws-de-Tenerïfe

• 

  Las-Palʹmas-de-Gran-Kanarïya

• 

  La-Korwnʹya

• 

  Bwrgos

• 

  Toledo

• 

  Palʹma-de-Malʹorka

• 

  Alïkante

Madrïd evropada ülkendiginen üşinşi orın aladı. Evropanıñ mädenï qalalarınıñ biri. Ïspanïyanıñ ortalığında ornalasqan. Barselona ïspanïyanıñ şığısında ornalasqan, Katalonïya awtonomdı obılısında ornalasqan, attas provïncïyasınıñ astanası. Ïspanïyada ülkendiginen ekinşi orın aladı. Jerorta teñizimen şektesedi.
Valensïya ïspanïyanıñ twrïzm damığın qalalarınıñ biri. Ornalasqan jeri şığıs ïspanïya,Twrïya özeniniñ tömengi ağısında ornalasqan.

Ädebïyeti

Ïspanïya ädebïyeti ïspan (kastïlʹ) jäne bask, galïsïý, katalon tilinde damığan. Ol orta ğasırlarda xalıq şığarm-nıñ jäne ejelgi däwir ädebïyeti men arab mädenïyetiniñ ıqpalında qalıptastı. Xalıq şığarmaları arab basqınşılığına qarsı küres kezinde molaya tüsti. 12 – 13 ğasırlarda serilik romandar paýda boldı. 14 ğasırda Ïspanïya ädebïyetinde X.Alʹfons (1221 – 1284) pen Xwan Manwélʹdiñ (1282 – 1348) dïdaktïkalıq nasïxat bağıtındağı şığarmaları belgili orın aldı. 15 ğasırdıñ ayağı men 16 ğasırdıñ basında Ïspanïya ädebïyetiniñ örlew däwiri bastaldı. Örlew kezeñiniñ iri ökili F. de Roxastıñ (1465 – 1541) “Selestïna” romanı (1499) Ïspanïya ädebïyetinde türli janrlardıñ twwına, teatrdıñ qalıptaswına ıqpal jasadı. M. de Servantestiñ “Don Kïxot” romanı (1605 – 15) dünïye jüzi ädebïyetine üles bolıp qosıldı. 18 ğasırda Ïspanïya ädebïyetine francwz klassïcïzminiñ äseri küşeýdi. Poézïyada ağartwşılıq bağıt basım bolıp, mısal janrı damıdı. Bül kezeñniñ ökilderi M.X. Kïntan (1772 – 1857), X.N. Galʹyegos (1774 – 1853), A.Lïst (1775 – 1848) öz şığarmalarında erkindikti jırlasa, F.Martïnes de la Rosa (1787 – 1862) dramaları ïspan romantïzminiñ örkendewine jol saldı.
1-dünïyejüz. soğıstan (1914 – 18) keýin Ïspanïya ädebïyetinde köptegen ağımdar paýda bolıp, onıñ beldi ökili retinde F.Garsïa Lorka (1898 – 1936) tanıldı. Ïspanïya da monarxïya qulağan soñ (1931) jäne soğıs jıldarı (1936 – 39) älewm. taqırıpta köptegen şığarmalar jazıldı. Elde faş. rejïm ornawına baýlanıstı köp jazwşılar şet elge ketti. Olardıñ şığarmalarında faşïzmge qarsı küres taqırıbı öris aldı. Al keýbir jazwşılar Franko rejïmin madaqtadı. Franko rejïmine qarsı şığarmalardıñ mol jazılwı 1950 jıldardan bastaldı. Poézïyada D.Alonsonıñ “Kek perzentteri” attı jïnağı (1944), G.Selaýïdiñ “Ïberïý jırları” (1955), B. de Oteronıñ “Söz Ïspanïya twralı” (1964) attı şığarmaları jarïyalandı. Al prozada 19 ğasırdıñ sınşıl realïzm dästürinde jazılğan X.Goýtïsolonıñ “Jumaqtağı muñ” (1955), “Araldar” (1961), “Erekşe belgi” (1967) romandarı men A.M. Matwteniñ “Sawdagerler” trïlogïyası (1960 – 69) şıqtı. M. de Servantestiñ “Don Kïxot” romanı 1952 jılı qazaq tilinde basılıp şıqtı.

No.	Qalası	Aýmaq	Provïncïya	jurtı
1	Madrïd	Madrïd	Madrid	3.232.463
2	Barselona	Katalonïya	Barcelona	1.595.110
3	Valensïya	Valensïya aýmağı	Valencia	797.654
4	Sevïlʹya	Andalwsïya	Seville	699.145
5	Saragosa	Aragon	Zaragoza	654.390
6	Malaga	Andalwsïya	Málaga	561.250
7	Mwrsïya	Mwrsïya	Murcia	422.861
8	Palʹma de Malʹorka	Balear araldarı	Palma de Mallorca	413.781
9	Ulı Kanarïya	Kanar araldarı	Las Palmas	377.203
10	Bïlʹbao	Bask eli	Bilbao	353.168

Tilder

Tili Eldiñ memlekettik tili- ïspan(kastïlʹ nusqası). Biraqta jeke aýmaqtarda kastïlʹ tilimen qatar resmï tilder retinde jäne qarım qatınasta katalon, bask(éwskera), galïsïý jäne valensïý tilderi qoldanıladı

Ïspanïya tilderi (jalpılanğan)

Ïspan tili resmï      Katalan tili, resmï      Bask tili, resmï      Galïsïya tili, resmï

Aranese, resmï (Oksïtan tiliniñ dïalekti)      Astwrïya tili and Leon tili, tanılğan      Aragon tili, tanılğan

Ïspanïya resmï tili (Romance, Ïbero-Romance kişi toptıñ) Ündi-ewropalıq otbası silteme jasap ïspan bolıp tabıladı.

Ïspanïya - polïétnïkalıq memleket. Castilians qatar katalondıq Ïspanïya ömir sürip, Galïý, Basko, Oksïtan, Astwrïý, Aragon, öz tilderinde söýleýtin (Galïckoye, nemese katalan, Bask, Oksïtanskïý, Astwrïýs jäne Aragon). Valensïya (resmï Valensïya tili bolıp sanaladı) awızşa katalan dïalekt. Katalonğa Balear araldarı turğındarı da aýtadı.

Franko rejïmin barısında étnïkalıq azşılıq osı qaramastan, osı xalıqtardıñ tilderi joğalıp emes jäne soñğı onjıldıqta jañğırtw bastan, mäjbürli assïmïlyacïyağa uşırawı, biraq boldı. Alaýda burın ese keñ taralğan jılı Aragon tilin joğaladı, al qazir tek birneşe awıldıq jerlerde saqtalğan. Mıqtı assïmïlyacïyalıq Navarra Bask provïncïyasında täjirïbeli, biraq elimizde Basko bask tili küşti bolwın bar. Astwrïya, Kastïlïya jäne Leon avtonomdı qawımdastıqtar kezdesedi, Éstremadwra, Kantabrïya: Sondaý-aq, Astwrïý tilin (eldi mekenge qaraý ataw nusqaları: Astwrïya, Astwrïya, Leon, Éstremadwra) jandandı.

Dinï quramı

Ewropanıñ eñ ülken gotïkalıq soborı Sevïlʹskïý soborı

Semana Santa Éstremadwra

Ïspanïya - zaýırlı memleket, onıñ Konstïtwcïyası din bostandığına kepildik beredi. Xalıqtıñ basım böligi xrïstïan dinine jatadı jäne Rïm-katolïk şirkewine (75%) tïyesili.

Ïspanïyadağı alğaşqı protestanttıq qoğamdar XVI ğasırda paýda boldı, biraq ïspan ïnkvïzïcïyası tolığımen joýıldı. Protestanttar qaýtadan Ïspanïyada wağızdaý bastadı. XIX ğasır. Qazirgi waqıtta elde osı xrïstïandıqtıñ 567 mıñ müşesi bar, olardıñ köpşiligi pyatïdesyatnïkï (312 000)x.

XİX ğasırdıñ ayağınan bastap, jağalawdağı qalalarda pravoslavïye dep ataýtın grek sawdagerleri qonıstandı. Şığıs Ewropa pravoslavïyelik xalıqtıñ jappaý eñbek köşi-qonı baýlanıstı XX ğasırdıñ soñına qaraý aýtarlıqtaý östi. Ïspanïyada Qazirgi waqıtta 900 mıñ. Pravoslav (negizinen Rwmınïya, Bolgarïya, wkraïn, grekter jäne serb) ömir süredi.

XİX ğasırdıñ ayağınan bastap köptegen musılmandar Ïspanïyağa, eñ aldımen Marokkodan kelgen qızmetkerlerge qonıs awdaradı. XX ğasırdıñ ekinşi jartısında bosqındardıñ ağını ulğaya tüsti jäne Soltüstik Afrïkanıñ basqa elderinen bosqındardı qamtïdı. 2010 jılğa qaraý elde 1 mïllïon musılmandar bolğan (ïslam jetekşileri 2 mïllïon musılman twralı aýtadı). Ïslamnıñ basım bağıtı - bul sünnïzm.

Eldegi kişkentaý, biraq ıqpaldı top dinï evreýler (15000). mïgranttardıñ arasında, sondaý-aq, bwddïster (47 mıñ.), ïndwïster (45 mıñ.), sïkxï, qıtaý xalıq din jäne afro-brazïlïyalıq Makwmba dinniñ jaqtastarı bar.

Ïspanïyadağı soñğı urpaqtıñ ömirinde dinge jatpaýtın adamdardıñ sanı aýtarlıqtaý östi. Qazirgi waqıtta el xalqınıñ 19% senbeýtin adamdar. Keýbir sawalnamalar boýınşa bul körsetkiş odan da joğarı. 2015 jıldıñ mawsımında socïologïyalıq zerttewler ortalığınıñ sawalnama alğanda respondentterdiñ 25,4% (- tabandı ateïster jäne 15,9% - käpir 9,5%, onıñ işinde) olardıñ nerelïgïoznoý körsetilgen.

Marokkomen qarım-qatınas

Madrïdtegi Polïsarïo belsendileriniñ demonstracïyası (2007 jılğı säwir)

sırtqı sayasatta, Ïspanïya, Marokko ğana, öýtkeni geografïyalıq jaqındığı, eger Morokkalıq patşalığı, eñ mañızdı afrïkalıq seriktesi bolıp tabıladı, ol üşin bastı orındardıñ biri bolıp tabıladı. Marokkoda ïspan sayasattıñ negizgi bağıttarı mınalar bolıp tabıladı: t.b. Sewta jäne Melïlʹya twralı anklavı mäseleleri, Batıs Saxara bar şeşilmegen problema, zañsız köşi-qon probleması, esirtki sawdası toqtatw mäseleleri jäne ..

Ïspanïya men Magrïb elderi arasındağı qarım-qatınas 1982 jılı Ïspanïyada Socïalïstik partïyanıñ kelwinen keýin belsendi türde damï bastadı.

1996 jıldan bastap 2004 jılğa deýin bïlik boldı Premʹyer-Mïnïstri J.M. Asnar, bastağan xalıq partïyası memlekettik, qarım-qatınas jaqsı dewge bolmaýdı, jäne olar odan turaqsızdıq sïpattaladı kezde, atap aýtqanda, jarqın orın Perejil (Leýla) aralında qaqtığıs bolıp tabıladı 2002 jılı.

2004 jıldıñ säwir aýında qaýtıp bïlikke kelgen socïalïster, Xose Lwïs Rodrïges Sapatero bastağan, eñ aldımen Marokko otırıp, körşilerimen qarım-qatınastardı jaqsartw üşin berik nïyeti boldı. 2005 jılı VI Moxamed men Xwan Karlos arasındağı kezdeswden keýin eki monarxtıñ arasındağı qarım-qatınas aýtarlıqtaý jaqsardı. Batıs Saxaranıñ qaqtığısı burınnan beri twındağan, ärqaşan eki el arasındağı qarım-qatınasqa jağımsız äser etti. Birde 1975 jılı tört jaqtı konferencïya, Marokko aýırılğan, ol Ïspanïyadan Batıs Saxaranıñ «tazartwğa» maqsatında Batıs Saxara işine «Grïn Mart» wäkiletti. nätïjesi Marokko jäne Mavrïtanïya Saxara astam waqıtşa baqılaw awdarw twralı Ïspanïya, Marokko jäne Mavrïtanïya arasındağı kelisim boldı.

Eki el arasındağı mañızdı tığız baýlanıstar tığız ékonomïkalıq baýlanıstar bolıp tabıladı. 1995 jılı Marokko ükimeti şeteldik ïnvestorlarğa bärin qoyuğa şeşim qabıldadı, olardıñ eñ mañızdısı Ïspanïya men Francïya.

Tağı qaranız

• Ïspan Respwblïkası
• Ïspan ïmperïyası
• Ïspanïya tarïxı
• Ïspanïyanıñ äkimşilik bölinisi

Derekközder

Ortaqqorda buğan qatıstı medïa faýldar bar: Category:Spain