كانادا
.svg)
كانادا (اعىلش. Canada [ˈkænədə] 
تىڭداۋ؛ فر. Canada [kanadɑ] تىڭداۋ) — سولتۇستىك امەرىيكا قۇرلىعىندا ورنالاسقان الىپ مەملەكەت. استاناسى – وتتاۆا قالاسى. كانادا ٴوزىنىڭ جەرىنىڭ كەڭ-بايتاقتىعىمەن عانا ەمەس، سونداي-اق كوپتەگەن اركتىيكالىق ارحىيپەلاگتى ارالدارىمەن ەرەكشەلەنەدى. كانادانىڭ جاعالاۋلارىن اتلانت مۇحىيتى، تىنىح مۇحىيتى جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇحىيت شايىپ جاتىر. كورشى ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇلكەنى اقش، ودان باسقا دانىييامەن (گرەنلاندىييا ارالى) جانە فرانتسىييامەن (سەن-پيەر ىي مىيكەلون (فرانتس. Saint-Pierre-et-Miquelon) ارالدارى قاۋىمداستىعى) كورشىلەس ورنالاسقان. كانادانىڭ اقش-پەن شەكتەسەتىن وڭتۇستىك جانە الياسكاداعى سولتۇستىك باتىس شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى ۸۸۹۳ كم. قۇرايدى.
كانادا اتاۋىنىڭ شىعۋ تارىيحى[وڭدەۋ]
ەرتەرەكتە كانادا جەرىندە ٴومىر سۇرگەن ابورىيگەندەردىڭ ىيروكەزدىك اۋلىييە لاۋرەنتسىييا تىلىندە ”KANATA” دەگەن ٴسوز بولادى. بۇل ٴسوزدىڭ ماعىناسى ”قونىس”،”مەكەن” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. فرانتسۋز ساياحاتشىسى ج. كارتيە ٴوزىنىڭ ەڭبەگىندە كاناتا دەگەن اتاۋدى تەك قانا ٴبىر قالاشىقتى اتاۋ ٴۇشىن ەمەس، سول ايماقتاعى ادامدار مەكەندەگەن قونىستاردى اتاۋ ٴۇشىن قولدانادى. سولكەزدەن باستاپ كانادا جەرى ٴبىر اتاۋمەن اتالدى. ۱۵۴۵ جىلدان باستاپ ەۋروپالىق كىتاپتار مەن كارتالاردا كانادانى ”كانادا” دەپ اتاۋ باستاۋ الادى.
XVII عاسىردىڭ باسىندا اۋلىييە لاۆرەنتسىييا وزەنىنىڭ بويى مەن ۇلى كولدەردىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى جەرلەر ”Canada” دەپ اتالعان. برىيتاندىق وتارشىلدار كەلىپ، ول جەردى جوعارعى جانە تومەنگى كانادا ەتىپ ەكىگە ٴبولىپ الادى. ۱۸۴۱ جىلى ەكى كانادا قايتا قوسىلىپ، ”كانادا پروۆىينتسىيياسى” بولىپ اتالادى. ۱۸۶۷ جىلى كاناداجەرىندە جاڭا مەملەكەت قۇرىلىپ، بۇكىل ەلدى كانادا دەگەن رەسمىي اتاۋمەن اتاۋ جايلى شەشىم قابىلدانادى. كانادا دەگەن سوزبەن بىرگە دومىينىيون دەگەن ٴسوز دە قوسىلىپ ايتىلدى. ۱۹۵۰ جىلعا دەيىن ”كانادا دومىينىيونى” قولدانىستا بولدى. كەيىننەن كانادا ۇكىمەتى ۇلى برىيتانىييادان ٴوزىنىڭ ساياسىي تاۋەلسىزدىگىن العاننان سوڭ عانا كانادا ٴسوزى قازىرگى كانادا ەلىنىڭ رەسمىي اتاۋى بولىپ قابىلداندى. سول كەزدەن باستاپ كانادا اتاۋى بارلىق قۇجاتتار مەن مەملەكەتارالىق كەلىسىم-شارتتاردا رەسمىي تۇردە قولدانىلۋدا.
گەوگرافىييالىق ورنالاسۋى[وڭدەۋ]
تەررىيتورىيياسىنىڭ اۋدانى ۹ ۹۸۴ ۶۷۰ شارشى كم.. ونىڭ ىشىندە قۇرلىقتىڭ جەرى ۹ ۰۹۳ ۵۰۷ شارشى كم.، سۋلى جەرى ۸۹۱ ۱۶۳ شارشى كم.. كانادانىڭ تەررىيتورىيياسىنىڭ باسىم بولىگى جازىقتىق بولىپ كەلەدى. كانادا جەرىنىڭ اۋماعى بويىنشا (سۋلارىمەن قوساقاندا) الەمدە ەكىنشى ورىندى ىييەلەنەدى، ال سولتۇستىك امەرىيكا ماتەرىيگىندە ەڭ ۇلكەن ەل بولىپ تابىلادى. كانادا اتالعان ماتەرىيكتىڭ سولتۇستىگىن تۇگەلىمەن الىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى، تەك اقش-قا تىييەسىلى الياسكانى قوسپاساق. ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى جەرلەردىڭ كوبى اركتىيكالىق ايماققا كىرەدى. ولجەرلەردە ۇنەمى مۇز جاتادى نەمەسە ەكى جىلداي ۋاقىت بويى تەمپەراتۋرا نولدەن تومەن بولىپ ساقتالادى. كانادانىڭ تاعى ٴبىر گەوگرافىييالىق ەرەكشەلىگى – الەمدەگى ەڭ ۇزىن جاعالاۋ شەكارا كاناداعا تىييەسىلى. جالپى ۇزىندىعى ۲۰۲ ۰۸۰ كم.-گە تەڭ جاعالاۋلىق شەكاراسى بار. كانادانىڭ تاۋلى ايماقتارى مەن جازىق جەرلەرى گەولوگىيكالىق جاعىنان سەزىمتال كەلەدى. جەر سىلكىنىسى مەن ۆۋلكانداردىڭ اتقىلاۋى قالىپتى جاعداي. مىيگەر تاۋلارىندا جانە ەدزىيزا تاۋلارىندا ۇلكەن جانارتاۋلار (ۆۋلكاندار) ورنالاسقان.
كلىيماتى[وڭدەۋ]
كانادانىڭ جەرى ۇلكەن بولعاندىقتان بىرنەشە كلىيماتتىق بەلدەۋلەر بار. مىسالى، ەڭ سولتۇستىك ايماعى اركتىيكالىق بەلدەۋدە ورنالاسسا، ودان تومەنگى جەرلەرى سۋباركتىيكالىق بەلدەۋدە ورنالاسقان. سولتۇستىكتەگى ارالداردا ۇنەمى قارمەن مۇز جاتادى. ول ايماقتا تۋندرا بار. ەڭ سۋىق ايماقتار دا وسىندا. ال برىيتاندىق كولۋمبىييا جەرىندە جايماشۋاق جاز (۲۵ to ۳۰ °C)، جاۋىندى ماۋسىمدار بولادى. بۇدان بولەك، سولتۇستىككە جاقىن ورنالاسقان جەرلەردە التى اي بويى قار جاتا بەرەدى. ەڭ تومەنگى تەمپەراتۋرا رەتىندە تىركەلگەن كورسەتكىش -۶۳˚س (يۋكون).
حالقى مەن دىنى[وڭدەۋ]
۲۰۰۶ جىلى جۇرگىزىلگەن ساناقتىڭ ناتىيجەسى بويىنشا كانادانىڭ حالقىنىڭ سانى ۳۱ ۶۱۲ ۸۹۷ ادامدى قۇراعان. نەگىزىنەن، حالىقتىڭ باسىم بولىگى ىيممىيگرانتتاردىڭ ەسەبىنەن ارتىپ وتىرعان. كانادالىق حالىقتىڭ ەتنىيكالىق قۇرامى جاعىنان اعىلشىندار العاشقى ورىندا (۲۱٪)، ودان كەيىنگى ورىنداردا فرانتسۋزدار (۱۵،۸)، شوتلاندىقتار (۱۵،۲٪)، ىيرلاندىييالىقتار (۱۳،۹٪)، نەمىستەر (۱۰،۲٪)، ىيتالياندار (۵٪)، قىتايلار (۳،۹٪) جانە ۋكراىيندار (۳،۶٪). بۇلاردان بولەك كانادالىق ابورىيگەندەر دە بار. ولاردىڭ ۇلەس سالماعى ۳،۶٪ بولادى. قازىرگى كەزدەگى دەرەكتەر بويىنشا كانادا حالقىنىڭ سانى ۳۴ مىيللىيونعا جەتكەن. كانادانىڭ جەرى ۇلان-بايتاق بولعانىمەن، حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعى بويىنشا ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە ىييە ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى. حالىقتىڭ ورنالاسۋ تىعىزدىعىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى: ٴبىر شارشى كم.-گە ۳،۳ ادامنان عانا كەلەدى. حالىق كوپ ورنالاسقان ايماق رەتىندە وڭتۇستىك كۆەبەك سىيتىي قالاسىندا جانە ۆىيندسور قالاسىندا كوپتەپ شوعىرلانعان. ونىڭ سەبەپتەرىنىڭ ٴبىرى رەتىندە بۇل ايماقتاعى تۇرلىشە ىيندۋسترىييا سالالارىنىڭ دامۋىن ايتۋعا بولادى. وسىناۋ ايماق كۆەبەك سىيتىي – ۆىيندسور ٴدالىزى دەپ اتالادى. ول اۋلىييە لاۆرەنتسىييا وزەنىنىڭ بويى مەن ۇلى كولدەردى جاعالاي ورنالاسقان ايماق. ٴاربىر بەسىنشى كانادالىق ازاماتتىڭ تۋعان جەرى كانادادان تىس ايماقتار ەكەن. ەلگە كەلۋشى شەت ەلدىك قونىستانۋشىلاردىڭ اراسىندا ازىييالىقتاردىڭ سانى باسىم. كانادالىقتاردىڭ باسىم بولىگى حرىيستىيان ٴدىنىنىڭ وكىلدەرى. سونىمەن بىرگە ەشقانداي ٴدىنىي توپقا جاتپايتىن ادامداردىڭ دا سانى از ەمس ەكەن. ال مۇسىلمانداردىڭ ۇلەسى ەلدەگى حالىقتىڭ نەبارى ەكى پايىزىن قۇرايدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ىسى[وڭدەۋ]
۱۹۶۹ جىلى كانادادا ٴاربىر ۱۰۰۰ ادامعا شاققاندا بالانىڭ تۋۋى،۱۷،۶، ادامنىڭ ٴولىمى ۷،۳، ٴتىرى تۋعان ٴاربىر بالادان ولگەنى - ۱۹،۳. ەل ىشىندە نەگىزىنەن جۇرەك، قان تامىر اۋرۋلارى، قاتەرلى ىسىك، ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ زاقىمدانۋى، تۋبەركۋلەز، مەنەگىيت سىيياقتى اۋرۋلار كوبىرەك تارالعان. كانادانىڭ سولتۇستىگىندە كلىيماتى سۋىق. حالقى سىيرەك قونىستانعان اۋدانداردا قۇرقۇلاق، پسىيحىيكالىق اۋرۋلار، تۋبەركۋلەز، بەتەگە، اسقازان، ىشەك اۋرۋلارى ٴجىيى كەزدەسەدى. وندىرىستىك جاراقاتتانۋ وتە جىييە بولىپ تۇرادى.
كانادانىڭ ەكونومىيكاسى[وڭدەۋ]
كانادا حالقىنىڭ ٴال-اۋقاتى جاعدايى جاعىنان الەمدەگى ەڭالدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ٴبىرى. كانادا الەمنىڭ دامىعان ”ۇلكەن جەتىلىك” ەلدەرىنىڭ قاتارىنا كىرەدى، ”ەكونومىيكالىق ارىپتەستىك جانە دامۋ حالىقارالىق ۇيىمى”-نىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. اقش-قا قاراعاندا كانادانىڭ ەكونومىيكالىق ‘كۇشى’ ازداپ تومەندەۋ. ەسەسىنە، كوپتەگەن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭكىنەن جوعارى. كانادى الەمدىك ساۋدا اينالىمى جاعىنان العاشقى وندىققا كىرەدى. ەلدىڭ باستى ىيمپورتتايتىن تاۋارلارى اقش، ۇلى برىيتانىييا جانە جاپونىييا ەلدەرىنە تاسىمالدانادى. ۲۰۰۸ جىلعى كانادانىڭ ىيمپورتتاعان تاۋارلارىنان تۇسكەن اقشاسى $۴۴۲.۹ ملرد. بولادى.ونىڭ ىشىندە $۲۸۰.۸ ملرد. اقش-تان، $۱۱.۷ ملرد. جاپونىييادان جانە $۱۱.۳ ملرد. قارجى ۇلى برىيتانىييادان تۇسكەن. ۲۰۰۹ جىلعى كازان ايىنداعى دەرەكتەرگە ساي، ەلدەگى ورتاش جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى ۸،۶٪ بولعان. ۲۰۰۸ جىلى كانادانىڭ مەملەكەتتىك قارىزى ۇلكەن جەتىلىك ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ەڭ تومەن كورسەتكىشتى كورسەتكەن. كانادانىڭ ەكونومىيكالىق سەكتورىن ۇلكەن جەتىستىككە جەتكىزىپ وتىرعان تاۋ-كەن ٴوندىرىسى، مۇناي-گاز سالاسى، اۋىلشارۋاشىق شالاسى جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارى بولىپ سانالادى. جۇمىسشىلاردىڭ ¾ بولىگى وسى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعان. بىيداي مەن استىق تۇقىمداس داقىلداردى ۇنەمى شەت ەلدەرگە ساتىپ وتىرادى. ەلدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىندا اۋالشارۋاشىلىعى كلىيماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى دامىماعان. مىرىش پەن ۋران، سونداي-اق، التىن، نىيكەل سىندى باعالى مەتاللدار كانادادا كوپتەپ وندىرىلەدى. الماز وندىرۋدەن الەمدە ەكىنشى ورىن الادى. وڭتۇستىك ونتارىيو مەن كۆەبەك پروۆىينتسىييالارىندا اۆتوكولىك جاساۋ مەن اۋە جانە عارىشتىق تەحنىيكالار ىيندۋسترىيياسى دامىعان. كانادانىڭ ٴتول ۆاليۋتاسى – كانادالىق دوللار (CAD). ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰ جانە ۱۰۰ دوللارلىق كۋپيۋرالار بار. مونەتالارى ۱، ۵، ۱۰، ۲۵ تسەنتتىك جانە ۱-۲ دوللارلىق بولىپ شىعارىلادى.
قوس ٴتىلدى كانادا[وڭدەۋ]
كانادادا مەملەكەتتىك ٴتىل رەتىندە اعىلشىن ٴتىلى مەن فرانتسۋز ٴتىلى سانالادى. مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن بارلىق مەكەمەلەردە ەكى ٴتىل قاتار جۇرەدى. ازاماتتاردىڭ قالاعان تىلدە سويلەۋىنە جانە قالاعان تىلدە ٴىس-قاعازداردى تولتىرۋىنا قۇقىقتارى بار. ستاتىيستىيكالىق دەرەكتەر بويىنشا كانادالىقتاردىڭ ۵۹.۷٪ حالقىنىڭ انا ٴتىلى – اعىلشىن ٴتىلى، ۲۳.۲٪ تىيىسىنشە فرانتسۋز ٴتىلى. ۶۷،۵٪ حالىق تەك قانا اعىلشىن تىلىندە سويلەي الادى، ۱۳،۳٪ تەك فرانتسۋز تىلىندە سويلەي الادى، جانە ۱۷،۷٪ حالىق ەكى تىلدە قاتار سويلەيدى. كۆەبەك پروۆىينتسىيياسىنداعى رەسمىي ٴتىل رەتىندە فرانتسۋز ٴتىلى سانالادى. ويتكەنى كاناداداعى فرانتسۋز ٴتىلدى ازاماتتاردىڭ ۸۵٪ كۆەبەكتە تۇرادى. ودان كەيىنگى فرانتسۋز تىلدىلەردىڭ باسىم بولىگى ونتارىيودا تۇرادى. كۆەبەكتەن باسقا پروۆىينتسىييالاردا رەسمىي ٴتىل رەتىندە بەكىتىلگەن ارنايى ٴتىل جوق. ەكى ٴتىل قاتار قولدانىلادى.
ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسى[وڭدەۋ]
كانادادا ۶-۷ جاستان باستاپ ۱۵-۱۶ جاسقا دەيىن مەكتەپتەردە ٴبىلىم الۋ مىندەتى بار. ول ٴۇشىن مەملەكەتتىك قارجىعا وسى پروتسەستى ىسكە اسىرۋ ماقتاسىندا قىرۋار قارجى بولىنەدى. كۆەبەك پروۆىينتسىيياسىندا كەيبىر كوللەدجدەر دە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلاتىن بولعاندىقتان، وقۋ اقىسى ايتارلىقتاي قىمبات ەمەس. كانادادا بىلىمبەرۋدىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك جۇيەسى جوق. ٴار پروۆىينتسىييا ٴوزىنىڭ جەكە ٴبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرادى. مۇنىسىنا قاراماستان، بارلىعى ورتالىق ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. جىل سايىنعى مەملكەتتىڭ جۇمسايتىن قارجىلارىنىڭ ۲۰٪ ٴبىلىم بەرۋ سالاسىنا تىييەسىلى. جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعا ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ اقىسىن وتەۋى ٴۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاي كومەك كورسەتىلەدى. ستۋدەنتتەر مەملەكەتتەن تومەنگى پايىزدىق كورسەتكىشپەن نەسىييە الا الادى. پروۆىينتسىييالاردا دا وسىعان ۇقساس ستۋدەنتتەردى قولداۋ جۇيەلەرى بار. كانادا ۇكىمەتى ۲۰۰۰-۲۰۱۰ جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك ٴبىلىم بەرۋ گرانتتارىن تاعايىندادى. وسى باعدارلاما اياسىندا ۱۰۰ مىڭ ستۋدەنت مەملەكەت تاراپىنان جىل سايىن ۳۰۰۰ دوللار سومماسىنداعى شاكىرتاقىنى الادى. شاكىراقى بەس جىلعا دەيىن بەرىلەدى. كانادانىڭ ٴبىلىم بەرۋ سالاسىنا جۇمسايتىن قارجىسى جان باسىنا شاققاندا الەمدەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە جەتەدى. حالىقتىڭ ٴبىلىمىنىڭ جاقسى بولۋى ەلدىڭ اتاعى مەن ول ەلدە ىينتەللەكتىڭ باعالاناتىندىعىنا دالەل بولا الادى.
 | بۇل ماقالانى ۋىيكىيپەدىييا ساپا تالاپتارىنا لايىقتى بولۋى ٴۇشىن ۋىيكىيلەندىرۋ قاجەت. |
دەرەككوزدەر[وڭدەۋ]
- ↑ Statistics Canada Population estimates quarterly (June ۱۴، ۲۰۱۸). تەكسەرىلدى، ۱۴ ماۋسىم ۲۰۱۸.
- ↑ Statistics Canada Population size and growth in Canada: Key results from the ۲۰۱۶ Census (February ۸، ۲۰۱۷). باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۱۰ اقپان ۲۰۱۷. تەكسەرىلدى، ۸ اقپان ۲۰۱۷.
- ↑ a b c d World Economic Outlook Database، October ۲۰۱۸، Canada. International Monetary Fund (October ۲۰۱۸). باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۲۱ اقپان ۲۰۱۹. تەكسەرىلدى، ۲۱ اقپان ۲۰۱۹.
- ↑ ۲۰۱۷ Human Development Report. United Nations Development Programme (۲۰۱۷). تەكسەرىلدى، ۱۴ قىركۇيەك ۲۰۱۸.
 |
ورتاققوردا بۇعان قاتىستى مەدىيا ساناتى بار: Canada |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
