Kanada

Kanada ağılş. Canada fr. Canada
Ülgi:İf-wikidata Ülgi:İf-wikidata Baýraq Eltañba
Uran: «A Mari Usque Ad Mare (Latin "Teñizden teñizge deýin")»
Änuran: «O Canada!» (tıñdaw )
Tarïxı
Täwelsizdik küni	1 şilde 1867 jıl (Brïtandıq Soltüstik Amerïka Aktisi) 11 jeltoqsan 1931 jıl (Vestmïnster statwtı) 17 säwir 1982 jıl (Kanada Aktisi) (Ulıbrïtanïyadan)
Memlekettik qurılımı
Resmï tilderi	ağılşın tili, francwz tili
Elorda	Ottava
İri qalaları	Toronto, Monrealʹ, Kalgarï, Ottava, Édmonton, Mïssïssoga, Vankwver
Ükimet türi	parlamenttik monarxïya
Monarxı General-gwbernatorı Premʹyer-mïnïstri Bas sotı	II Elïzaveta Jyulï Peýettï Djastïn Tryudo Beverlï Maklaklïn
Geografïyası
Jer awmağı • Barlığı • % sw beti	Älem boýınşa 2-şi orın 9 984 670 km² 8,92
Jurtı • Sarap (2019) • Sanaq (2016) • Tığızdığı	37 314 442 adam (38-şi) 35 151 728 adam 3,92 adam/km² (228-şi)
Ékonomïkası
JİÖ (AQT)  • Qorıtındı (2019)  • Jan basına şaqqanda	1,930 trln. $ (15-şi) 51,546 $ (20-şı)
JİÖ (nomïnal)  • Qorıtındı (2019)  • Jan basına şaqqanda	1,820 trln. $ (10-şı) 48,601 $ (15-şi)
ADÏ (2017)	▲ 0,926 (öte joğarı) (12-şi)
Étnoxoronïm	Kanadalıqtar, kanadalıq
Valyutası	kanadalıq dollar (CAD, kod 124)
Qosımşa mälimetter
Ïnternet üýşigi	.ca
ISO kodı	CAD
XOK kodı	CAN
Telefon kodı	+1
Waqıt beldewleri	UTC−3:30 — UTC−8:00

Kanada (ağılş. Canada [ˈkænədə] ^tıñdaw; fr. Canada [kanadɑ] ^tıñdaw) — Soltüstik Amerïka qurlığında ornalasqan alıp memleket. Astanası – Ottava qalası. Kanada öziniñ jeriniñ keñ-baýtaqtığımen ğana emes, sondaý-aq köptegen arktïkalıq arxïpelagtı araldarımen erekşelenedi. Kanadanıñ jağalawların Atlant muxïtı, Tınıx muxïtı jäne Soltüstik Muzdı muxït şaýıp jatır. Körşi elderiniñ eñ ülkeni AQŞ, odan basqa Danïyamen (Grenlandïya aralı) jäne Francïyamen (Sen-Pʹyer ï Mïkelon (franc. Saint-Pierre-et-Miquelon) araldarı qawımdastığı) körşiles ornalasqan. Kanadanıñ AQŞ-pen şektesetin oñtüstik jäne Alʹyaskadağı soltüstik batıs şekarasınıñ uzındığı 8893 km. quraýdı.

Kanada atawınıñ şığw tarïxı

Erterekte kanada jerinde ömir sürgen aborïgenderdiñ ïrokezdik äwlïye Lawrencïya tilinde ”KANATA” degen söz boladı. Bul sözdiñ mağınası ”qonıs”,”meken” degen mağınanı bildiredi. Francwz sayaxatşısı J. Kartʹye öziniñ eñbeginde Kanata degen atawdı tek qana bir qalaşıqtı ataw üşin emes, sol aýmaqtağı adamdar mekendegen qonıstardı ataw üşin qoldanadı. Solkezden bastap Kanada jeri bir atawmen ataldı. 1545 jıldan bastap ewropalıq kitaptar men kartalarda Kanadanı ”Kanada” dep ataw bastaw aladı.

XVII ğasırdıñ basında äwlïye Lavrencïya özeniniñ boýı men Ulı Kölderdiñ soltüstik jağalawındağı jerler ”Canada” dep atalğan. Brïtandıq otarşıldar kelip, ol jerdi Joğarğı jäne Tömengi Kanada etip ekige bölip aladı. 1841 jılı eki Kanada qaýta qosılıp, ”Kanada provïncïyası” bolıp ataladı. 1867 jılı Kanadajerinde jaña memleket qurılıp, bükil eldi KANADA degen resmï atawmen ataw jaýlı şeşim qabıldanadı. Kanada degen sözben birge Domïnïon degen söz de qosılıp aýtıldı. 1950 jılğa deýin ”Kanada Domïnïonı” qoldanısta boldı. Keýinnen Kanada ükimeti Ulı Brïtanïyadan öziniñ sayasï täwelsizdigin alğannan soñ ğana Kanada sözi qazirgi Kanada eliniñ resmï atawı bolıp qabıldandı. Sol kezden bastap Kanada atawı barlıq qujattar men memleketaralıq kelisim-şarttarda resmï türde qoldanılwda.

Geografïyalıq ornalaswı

Terrïtorïyasınıñ awdanı 9 984 670 şarşı km.. Onıñ işinde qurlıqtıñ jeri 9 093 507 şarşı km., swlı jeri 891 163 şarşı km.. Kanadanıñ terrïtorïyasınıñ basım böligi jazıqtıq bolıp keledi. Kanada jeriniñ awmağı boýınşa (swlarımen qosaqanda) älemde ekinşi orındı ïyelenedi, al Soltüstik Amerïka materïginde eñ ülken el bolıp tabıladı. Kanada atalğan materïktiñ soltüstigin tügelimen alıp jatır dep aýtwğa boladı, tek AQŞ-qa tïyesili Alʹyaskanı qospasaq. Eldiñ soltüstigindegi jerlerdiñ köbi Arktïkalıq aýmaqqa kiredi. Oljerlerde ünemi muz jatadı nemese eki jıldaý waqıt boýı temperatwra nölden tömen bolıp saqtaladı. Kanadanıñ tağı bir geografïyalıq erekşeligi – älemdegi eñ uzın jağalaw şekara Kanadağa tïyesili. Jalpı uzındığı 202 080 km.-ge teñ jağalawlıq şekarası bar. Kanadanıñ tawlı aýmaqtarı men jazıq jerleri geologïkalıq jağınan sezimtal keledi. Jer silkinisi men vwlkandardıñ atqılawı qalıptı jağdaý. Mïger tawlarında jäne Édzïza tawlarında ülken janartawlar (vwlkandar) ornalasqan.

Klïmatı

Kanadanıñ jeri ülken bolğandıqtan birneşe klïmattıq beldewler bar. Mısalı, eñ soltüstik aýmağı Arktïkalıq beldewde ornalassa, odan tömengi jerleri Swbarktïkalıq beldewde ornalasqan. Soltüstiktegi araldarda ünemi qarmen muz jatadı. Ol aýmaqta twndra bar. Eñ swıq aýmaqtar da osında. Al Brïtandıq Kolwmbïya jerinde jaýmaşwaq jaz (25 to 30 °C), jawındı mawsımdar boladı. Budan bölek, soltüstikke jaqın ornalasqan jerlerde altı aý boýı qar jata beredi. Eñ tömengi temperatwra retinde tirkelgen körsetkiş -63˚S (YUkon).

Xalqı men dini

2006 jılı jürgizilgen sanaqtıñ nätïjesi boýınşa Kanadanıñ xalqınıñ sanı 31 612 897 adamdı qurağan. Negizinen, xalıqtıñ basım böligi ïmmïgranttardıñ esebinen artıp otırğan. Kanadalıq xalıqtıñ étnïkalıq quramı jağınan ağılşındar alğaşqı orında (21%), odan keýingi orındarda francwzdar (15,8), şotlandıqtar (15,2%), ïrlandïyalıqtar (13,9%), nemister (10,2%), ïtalʹyandar (5%), qıtaýlar (3,9%) jäne wkraïndar (3,6%). Bulardan bölek kanadalıq Aborïgender de bar. Olardıñ üles salmağı 3,6% boladı. Qazirgi kezdegi derekter boýınşa Kanada xalqınıñ sanı 34 mïllïonğa jetken. Kanadanıñ jeri ulan-baýtaq bolğanımen, xalıqtıñ ornalasw tığızdığı boýınşa eñ tömengi körsetkişke ïye elderdiñ qatarına kiredi. Xalıqtıñ ornalasw tığızdığınıñ ortaşa körsetkişi: bir şarşı km.-ge 3,3 adamnan ğana keledi. Xalıq köp ornalasqan aýmaq retinde Oñtüstik Kvebek Sïtï qalasında jäne Vïndsor qalasında köptep şoğırlanğan. Onıñ sebepteriniñ biri retinde bul aýmaqtağı türlişe ïndwstrïya salalarınıñ damwın aýtwğa boladı. Osınaw aýmaq Kvebek Sïtï – Vïndsor dälizi dep ataladı. Ol Äwlïye Lavrencïya özeniniñ boýı men Ulı Kölderdi jağalaý ornalasqan aýmaq. Ärbir besinşi kanadalıq azamattıñ twğan jeri Kanadadan tıs aýmaqtar eken. Elge kelwşi şet eldik qonıstanwşılardıñ arasında azïyalıqtardıñ sanı basım. Kanadalıqtardıñ basım böligi Xrïstïan dininiñ ökilderi. Sonımen birge eşqandaý dinï topqa jatpaýtın adamdardıñ da sanı az ems eken. Al musılmandardıñ ülesi eldegi xalıqtıñ nebarı eki paýızın quraýdı.

Densawlıq saqtaw isi

1969 jılı Kanadada ärbir 1000 adamğa şaqqanda balanıñ twwı,17,6, adamnıñ ölimi 7,3, tiri twğan ärbir baladan ölgeni - 19,3. El işinde negizinen jürek, qan tamır awrwları, qaterli isik, ortalıq jüýke jüýesiniñ zaqımdanwı, twberkwlez, menegït sïyaqtı awrwlar köbirek taralğan. Kanadanıñ soltüstiginde klïmatı swıq. Xalqı sïrek qonıstanğan awdandarda qurqulaq, psïxïkalıq awrwlar, twberkwlez, betege, asqazan, işek awrwları jïi kezdesedi. Öndiristik jaraqattanw öte jïye bolıp turadı.

Kanadanıñ ékonomïkası

Kanada xalqınıñ äl-awqatı jağdaýı jağınan älemdegi eñaldıñğı qatarlı elderdiñ biri. Kanada älemniñ damığan ”Ülken jetilik” elderiniñ qatarına kiredi, ”Ékonomïkalıq äriptestik jäne damw xalıqaralıq uýımı”-nıñ müşesi bolıp tabıladı. AQŞ-qa qarağanda Kanadanıñ ékonomïkalıq ‘küşi’ azdap tömendew. Esesine, köptegen Batıs Ewropa elderiniñkinen joğarı. Kanadı älemdik sawda aýnalımı jağınan alğaşqı ondıqqa kiredi. Eldiñ bastı ïmporttaýtın tawarları AQŞ, Ulı Brïtanïya jäne Japonïya elderine tasımaldanadı. 2008 jılğı Kanadanıñ ïmporttağan tawarlarınan tüsken aqşası $442.9 mlrd. Boladı.onıñ işinde $280.8 mlrd. AQŞ-tan, $11.7 mlrd. Japonïyadan jäne $11.3 mlrd. Qarjı Ulı Brïtanïyadan tüsken. 2009 jılğı kazan aýındağı derekterge saý, eldegi ortaş jumıssızdıq körsetkişi 8,6% bolğan. 2008 jılı Kanadanıñ memlekettik qarızı Ülken jetilik elderiniñ arasındağı eñ tömen körsetkişti körsetken. Kanadanıñ ékonomïkalıq sektorın ülken jetistikke jetkizip otırğan taw-ken öndirisi, munaý-gaz salası, awılşarwaşıq şalası jäne qızmet körsetw salaları bolıp sanaladı. Jumısşılardıñ ¾ böligi osı qızmet körsetw salasında jumıspen qamtılğan. Bïdaý men astıq tuqımdas daqıldardı ünemi şet elderge satıp otıradı. Eldiñ soltüstik aýmaqtarında awalşarwaşılığı klïmattıq jağdaýlarğa baýlanıstı damımağan. Mırış pen wran, sondaý-aq, altın, nïkelʹ sındı bağalı metalldar Kanadada köptep öndiriledi. Almaz öndirwden älemde ekinşi orın aladı. Oñtüstik Ontarïo men Kvebek provïncïyalarında avtokölik jasaw men äwe jäne ğarıştıq texnïkalar ïndwstrïyası damığan. Kanadanıñ töl valyutası – kanadalıq dollar (CAD). 5, 10, 20, 50 jäne 100 dollarlıq kwpyuralar bar. Monetaları 1, 5, 10, 25 centtik jäne 1-2 dollarlıq bolıp şığarıladı.

Qos tildi Kanada

Kanadada memlekettik til retinde ağılşın tili men francwz tili sanaladı. Memlekettik uýımdar men barlıq mekemelerde eki til qatar jüredi. Azamattardıñ qalağan tilde söýlewine jäne qalağan tilde is-qağazdardı toltırwına quqıqtarı bar. Statïstïkalıq derekter boýınşa kanadalıqtardıñ 59.7% xalqınıñ ana tili – ağılşın tili, 23.2% tïisinşe francwz tili. 67,5% xalıq tek qana ağılşın tilinde söýleý aladı, 13,3% tek francwz tilinde söýleý aladı, jäne 17,7% xalıq eki tilde qatar söýleýdi. Kvebek provïncïyasındağı resmï til retinde francwz tili sanaladı. Öýtkeni Kanadadağı francwz tildi azamattardıñ 85% Kvebekte turadı. Odan keýingi francwz tildilerdiñ basım böligi Ontarïoda turadı. Kvebekten basqa provïncïyalarda resmï til retinde bekitilgen arnaýı til joq. Eki til qatar qoldanıladı.

Bilim berw jüýesi

Kanadada 6-7 jastan bastap 15-16 jasqa deýin mektepterde bilim alw mindeti bar. Ol üşin memlekettik qarjığa osı procesti iske asırw maqtasında qırwar qarjı bölinedi. Kvebek provïncïyasında keýbir kolledjder de memleket tarapınan qarjılandırılatın bolğandıqtan, oqw aqısı aýtarlıqtaý qımbat emes. Kanadada bilimberwdiñ birıñğaý memlekettik jüýesi joq. Är provïncïya öziniñ jeke bilim berw jüýesin quradı. Munısına qaramastan, barlığı ortalıq ükimet tarapınan qarjılandırıladı. Jıl saýınğı memlkettiñ jumsaýtın qarjılarınıñ 20% bilim berw salasına tïyesili. Joğarğı oqw orındarındağa stwdentterdiñ oqw aqısın ötewi üşin memleket tarapınan qarjılaý kömek körsetiledi. Stwdentter memleketten tömengi paýızdıq körsetkişpen nesïye ala aladı. Provïncïyalarda da osığan uqsas stwdentterdi qoldaw jüýeleri bar. Kanada ükimeti 2000-2010 jıldar aralığında memlekettik bilim berw granttarın tağaýındadı. Osı bağdarlama ayasında 100 mıñ stwdent memleket tarapınan jıl saýın 3000 dollar sommasındağı şäkirtaqını aladı. Şäkiraqı bes jılğa deýin beriledi. Kanadanıñ bilim berw salasına jumsaýtın qarjısı jan basına şaqqanda älemdegi eñ joğarğı körsetkişke jetedi. Xalıqtıñ biliminiñ jaqsı bolwı eldiñ atağı men ol elde ïntellektiñ bağalanatındığına dälel bola aladı.

Derekközder

Ortaqqorda buğan qatıstı medïa sanatı bar: Canada