كارىيكاتۋرا

ٴبىرىنشى دۇنىييە جۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى ورىس كارىيكاتۋراسى

كارىيكاتۋرا (ىيتاليانشا carٴىcatura، carٴىcare – ۇلعايتۋ، اسىرە بەينەلەۋ) – ومىردەگى جاعىمسىز قۇبىلىستاردى، جەكە ادامداردىڭ بويىنداعى كەمشىلىكتەردى اشكەرەلەۋ ماقساتىندا ٴازىل-وسپاق، سىن-سىقاق، ٴاجۋا-مازاق، شارج، گروتەسك قۇرالدارىن قولداناتىن كوركەم بەينەلەۋ ٴتاسىلى، بەينەلەۋ ونەرىنىڭ (نەگىزىنەن، گرافىيكا) جانرى.

انىقتاماسى

• كارىيكاتۋرا جەكە ادامداردىڭ نە ٴومىردىڭ كولەڭكەلى جاقتارىن، كەرەعارلىق پەن كەرتارتپالىقتى شارج بەن گروتەسك ارقىلى تىيپتەندىرىپ، اياۋسىز سىناپ-مىنەۋگە قۇرىلادى.
• ساتىيرالىق كارىيكاتۋرادا ادامداردىڭ قوعامعا زىييانىن تىيگىزەتىن كەسەلدى كەمشىلىكتەرىن ىزا-كەكپەن جىيرەنە وتىرىپ اشكەرەلەيدى.
• يۋمورىيستىيكالىق كارىيكاتۋرادا كەيبىر ادامداردىڭ جەكەلەگەن مىنەزىن ٴزىلسىز ٴاجۋا ەتۋ باستى ماقسات بولادى.

دامۋى

ٴبىر ادامنىڭ كارىيكاتۋرالىق پورترەتى شارج دەپ اتالادى. وندا الگى ادامنىڭ مىنەزىن اشىپ بەرەتىن بەلگىلى ٴبىر سىيپاتى ادەيى اسەرلەنىپ سۋرەتتەلەدى. كارىيكاتۋرا ەجەلگى داۋىرلەردەن بەلگىلى، ونىڭ كونە ۇلگىلەرىن ەجەلگى مىسىر ونەرىنەن تابۋعا بولادى (مىسالى، “قاز قورىعان مىسىق”). كەيىنگى ورتا عاسىرلاردا جانە قايتا ورلەۋ ٴداۋىرى ونەرىندە دە ۇلگىلەر قولدانىلعان. كارىيكاتۋرا (قاتىرمادا، كەيىن گازەت-جۋرنالداردا) الەۋمەتتىك كۇرەس پەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار (رەفورماتسىييا، ۱۸ عاسىردىڭ اياعىنداعى فرانتسۋز رەۆوليۋتسىيياسى، ۱۸۱۲ جىلعى وتان سوعىسى، ۱۸۳۰ جانە ۱۸۴۸ – ۴۹ جىلدارداعى ەۋروپا ەلدەرىندەگى توڭكەرىستەر، پارىيج كوممۋناسى، ۱۹۰۵ – ۰۷ جىلدارداعى رەسەيدەگى تولقۋلار، تاعى باسقا) كەزىندە ىيدەول. قارۋ رەتىندە قولدانىلدى. سونىمەن بىرگە، كارىيكاتۋرا ٴوز زامانىنداعى ونەردىڭ ىيدەيالىق-كوركەمدىك ٴستىيلىن بىلدىرەدى: كلاسسىيتسىيزم پرىينتسىيپتەرى ۱۸ عاسىردىڭ اياعى مەن ۱۹ عاسىرداعى كوپتەگەن كارىيكاتۋرالاردان بايقالسا، ۱۹ – ۲۰ عاسىرلارداعى جۋرنالدىق كارىيكاتۋرالاردان “مودەرن” ٴستىيلىنىڭ، ۱۹۱۰ – ۲۰ جىلدارداعى كارىيكاتۋرادان ەكسپرەسسىيونىيزمنىڭ اسەرى بايقالدى. قوعامدىق وزەكتى ماسەلەلەرگە باتىل بارۋمەن كارىيكاتۋرا ونەردىڭ باسقا تۇرلەرىنە باعىت-باعدار جاساپ بەرەدى. ۱۸ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىنان بەرى قاراي كارىيكاتۋرا(ۋ.حوگارت، تاعى باسقا) جۇيەلى دامىي باستادى. ۱۸ عاسىردىڭ ۲-جارتىسى مەن ۱۹ عاسىردا دج.گىيلرەي، ف.گوييا، و.دوميە، تاعى باسقا كارىيكاتۋرانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتتى. رەسەيدە كارىيكاتۋراشى-سۋرەتشىلەر ۱۹۰۵ جىلعى توڭكەرىس تۇسىندا كوبەيە ٴتۇستى (م.ا. ۆرۋبەل، ب.م. كۋستودىييەۆ، ۆ.ا. سەروۆ، تاعى باسقا) ۱۹۲۰ – ۳۰ جىلىساتىيرالىق جۋرنالداردىڭ اشىلۋىنا بايلانىستى ۋىتتى قىل قالام شەبەرلەرىنىڭ (ىي.ا. ماليۋتىين، يۋ.ا. گانف، ب.ە. ەفىيموۆ، ب.ىي. پروروكوۆ، تاعى باسقا) ەسىمدەرى كەڭىنەن تانىلدى.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى كارىيكاتۋرا

كارىيكاتۋرا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى (۱۹۴۱ – ۴۵) فاشىيست باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە حالىقتى پاترىيوتتىق رۋحتا تاربىييەلەۋدە ەرەكشە ٴرول اتقارعان ونەر تۇرىنە اينالدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى كارىيكاتۋرالىق تاقىرىبىنىڭ اياسى كەڭىي ٴتۇستى: حالىقارالىق جانە ىشكى جاعدايدا، كۇندەلىكتى ٴومىر-تۇرمىستا كەزدەسەتىن كەيبىر كەلەڭسىز جايلاردى وتكىر سىنعا العان ەلەۋلى تۋىندىلار ومىرگە كەلدى.

قازاق حالقىنىڭ كارىيكاتۋراسى

قازاق حالقىنىڭ كارىيكاتۋرا ونەرى ش.ٴۋالىيحانوۆتان باستالادى. ونىڭ كوپتەگەن گرافىيكالىق سۋرەتتەرى ۋىتتى ازىلگە، قۋاقى-كۇلكىگە ارنالعان (“سالپاڭ مۇرتتى قارت”، “بالدان كەيىن”، “قوعالداي مەن توعولداي”، تاعى باسقا). قازاقستاندا كارىيكاتۋرا، نەگىزىنەن، ۱۹۲۰ – ۳۰ جىلدارى (ۆ.ىي. انتوششەنكو-ولەنەۆ، ٴا.ىسمايىلوۆ، ق.قوجىقوۆ، ب.ا. تشەكالىين، تاعى باسقا) قالىپتاستى. ۱۹۵۶ جىلى رەسپۋبلىيكالىق “ارا” – “شمەل” ساتىيرالىق جۋرنالىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى، قازاقتىڭ ۇلتتىق ٴازىل-وسپاعى مەن ۋىتتى شەشەندىگىن نەگىز ەتكەن كارىيكاتۋراشىلار (ا.ر. احمەتوۆ، پ.بەيسەنوۆ، ن.م. كازانتسەۆ، ە.قالىياسقاروۆ، ج.قاناپىييانوۆ، ا.ىي. لاتىينىين، تاعى باسقا) ٴوسىپ جەتىلدى. قاناپىييانوۆ “ساتىيرا بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇرەستە” اتتى حالىقار. كورمەگە بىرنەشە رەت (۱۹۷۶، ۱۹۷۹، ۱۹۸۰، ۱۹۸۳) قاتىسىپ، “امەرىيكانشا كومەك” (۱۹۸۰) ك-سى ٴۇشىن مەدالمەن ماراپاتتالدى. ۱۹۸۳ جىلى ونىڭ “بەيبىتشىلىك ٴۇشىن كۇرەس” دەگەن كارىيكاتۋلار البومى جارىق كوردى. قوعامدىق ومىرىمىزدەگى بارلىق جەتىستىك پەن كەمشىلىككە ٴۇن قوساتىن كارىيكاتۋرا سۋرەتشىلەرىنىڭ ٴار الۋان تاقىرىپتا كورمەلەرى وتكىزىلدى. سونىڭ ٴبىرى – ۱۹۸۸ جىلىالماتىدا “وگنىي الاتاۋ” گازەتى مەن قازاقستان مادەنىييەت مىينىيستىرلىگى ۇيىمداستىرعان بۇكىلوداقتىق “كارىيكاتۋرا – قايتا قۇرۋ قارۋى” اتتى كورمە. وعان ۲۵۰ كوركەم تۋىندى قويىلدى. سۋرەتشىلەر بيۋروكراتتىق ٴىس-ارەكەتتەردى، پاراقورلىقتى، تامىر-تانىستىقتى جانە توقىراۋ كەزەڭىنىڭ باسقا دا جاعىمسىز قۇبىلىستارىن باتىل سىنعا الدى.