Karïkatwra

Birinşi Dünïye Jüzilik soğıs kezindegi orıs karïkatwrası

Karïkatwra (ïtalʹyanşa caricatura, caricare – ulğaýtw, äsire beýnelew) – ömirdegi jağımsız qubılıstardı, jeke adamdardıñ boýındağı kemşilikterdi äşkerelew maqsatında äzil-ospaq, sın-sıqaq, äjwa-mazaq, şarj, grotesk quraldarın qoldanatın körkem beýnelew täsili, beýnelew öneriniñ (negizinen, grafïka) janrı.

Anıqtaması

• Karïkatwra jeke adamdardıñ ne ömirdiñ köleñkeli jaqtarın, kereğarlıq pen kertartpalıqtı şarj ben grotesk arqılı tïptendirip, ayawsız sınap-minewge qurıladı.
• Satïralıq karïkatwrada adamdardıñ qoğamğa zïyanın tïgizetin keseldi kemşilikterin ıza-kekpen jïrene otırıp äşkereleýdi.
• YUmorïstïkalıq karïkatwrada keýbir adamdardıñ jekelegen minezin zilsiz äjwä etw bastı maqsat boladı.

Damwı

Bir adamnıñ karïkatwralıq portreti şarj dep ataladı. Onda älgi adamnıñ minezin aşıp beretin belgili bir sïpatı ädeýi äserlenip swretteledi. Karïkatwra ejelgi däwirlerden belgili, onıñ köne ülgilerin Ejelgi Mısır önerinen tabwğa boladı (mısalı, “Qaz qorığan mısıq”). Keýingi orta ğasırlarda jäne Qaýta örlew däwiri önerinde de ülgiler qoldanılğan. Karïkatwra (qatırmada, keýin gazet-jwrnaldarda) älewmettik küres pen ult-azattıq qozğalıstar (Reformacïya, 18 ğasırdıñ ayağındağı Francwz revolyucïyası, 1812 jılğı Otan soğısı, 1830 jäne 1848 – 49 jıldardağı Ewropa elderindegi töñkerister, Parïj kommwnası, 1905 – 07 jıldardağı Reseýdegi tolqwlar, tağı basqa) kezinde ïdeol. qarw retinde qoldanıldı. Sonımen birge, karïkatwra öz zamanındağı önerdiñ ïdeyalıq-körkemdik stïlin bildiredi: klassïcïzm prïncïpteri 18 ğasırdıñ ayağı men 19 ğasırdağı köptegen karïkatwralardan baýqalsa, 19 – 20 ğasırlardağı jwrnaldıq karïkatwralardan “modern” stïliniñ, 1910 – 20 jıldardağı karïkatwradan ékspressïonïzmniñ äseri baýqaldı. Qoğamdıq özekti mäselelerge batıl barwmen karïkatwra önerdiñ basqa türlerine bağıt-bağdar jasap beredi. 18 ğasırdıñ 1-jartısınan beri qaraý karïkatwra(W.Xogart, tağı basqa) jüýeli damï bastadı. 18 ğasırdıñ 2-jartısı men 19 ğasırda Dj.Gïlreý, F.Goýya, O.Domʹye, tağı basqa karïkatwranıñ damwına ülken ıqpal etti. Reseýde karïkatwraşı-swretşiler 1905 jılğı töñkeris tusında köbeýe tüsti (M.A. Vrwbelʹ, B.M. Kwstodïyev, V.A. Serov, tağı basqa) 1920 – 30 jılısatïralıq jwrnaldardıñ aşılwına baýlanıstı wıttı qıl qalam şeberleriniñ (Ï.A. Malyutïn, YU.A. Ganf, B.E. Efïmov, B.Ï. Prorokov, tağı basqa) esimderi keñinen tanıldı.

Ulı Otan soğısı jıldarındağı karïkatwra

Karïkatwra Ulı Otan soğısı jıldarı (1941 – 45) faşïst basqınşılarına qarsı küreste xalıqtı patrïottıq rwxta tärbïyelewde erekşe röl atqarğan öner türine aýnaldı. Soğıstan keýingi jıldarı karïkatwralıq taqırıbınıñ ayası keñï tüsti: xalıqaralıq jäne işki jağdaýda, kündelikti ömir-turmısta kezdesetin keýbir keleñsiz jaýlardı ötkir sınğa alğan elewli twındılar ömirge keldi.

Qazaq xalqınıñ karïkatwrası

Qazaq xalqınıñ karïkatwra öneri Ş.Wälïxanovtan bastaladı. Onıñ köptegen grafïkalıq swretteri wıttı äzilge, qwaqı-külkige arnalğan (“Salpañ murttı qart”, “Baldan keýin”, “Qoğaldaý men Toğoldaý”, tağı basqa). Qazaqstanda karïkatwra, negizinen, 1920 – 30 jıldarı (V.Ï. Antoşçenko-Olenev, Ä.Ismaýılov, Q.Qojıqov, B.A. Çekalïn, tağı basqa) qalıptastı. 1956 jılı respwblïkalıq “Ara” – “Şmelʹ” satïralıq jwrnalınıñ şığwına baýlanıstı, qazaqtıñ ulttıq äzil-ospağı men wıttı şeşendigin negiz etken karïkatwraşılar (A.R. Axmetov, P.Beýsenov, N.M. Kazancev, E.Qalïasqarov, J.Qanapïyanov, A.Ï. Latïnïn, tağı basqa) ösip jetildi. Qanapïyanov “Satïra beýbitşilik jolındağı küreste” attı xalıqar. körmege birneşe ret (1976, 1979, 1980, 1983) qatısıp, “Amerïkanşa kömek” (1980) K-sı üşin medalʹmen marapattaldı. 1983 jılı onıñ “Beýbitşilik üşin küres” degen karïkatwlar alʹbomı jarıq kördi. Qoğamdıq ömirimizdegi barlıq jetistik pen kemşilikke ün qosatın karïkatwra swretşileriniñ är alwan taqırıpta körmeleri ötkizildi. Sonıñ biri – 1988 jılıAlmatıda “Ognï Alataw” gazeti men Qazaqstan Mädenïyet mïnïstirligi uýımdastırğan bükilodaqtıq “Karïkatwra – qaýta qurw qarwı” attı körme. Oğan 250 körkem twındı qoýıldı. Swretşiler byurokrattıq is-äreketterdi, paraqorlıqtı, tamır-tanıstıqtı jäne toqıraw kezeñiniñ basqa da jağımsız qubılıstarın batıl sınğa aldı.