كەسكىندەمە

كەسكىندەمە، كەسكىندەۋ ونەرى — بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ٴبىر سالاسى، بەلگىلى ٴبىر زاتتىڭ بەتىنە (كەنەپ، اعاش، قاعاز، ت.ب.) بوياۋ ارقىلى سالىناتىن كوركەم شىعارمالار اتاۋى.

كەسكىندەمە زاتتىڭ سىر-سىيپاتىن، نارسە مەن كەڭىستىكتىڭ قارىم-قاتىناسىن، ساۋلە مەن كولەڭكەنىڭ قۇلپىرىمىن ۇندەستىرە بەينەلەيتىن كوركەمدىك جانە تانىمدىق قۋاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. ول كورەرمەننىڭ سەزىمىنە، ويىنا اسەر ەتۋ ارقىلى ەستەتىيكالىق ٴلاززات بەرەدى. كەسكىندەمە تۋىندىلارى جەكە ٴبىر تۇلعانى، دارا كورىنىستى بەينەلەپ قانا قويماي، كۇردەلى سيۋجەتكە، وقىيعالارعا قۇرىلعان شىتىرمان سوقتىعىستاردى دا بەينەلەپ، ولاردىڭ ٴمانىن اشادى. كەسكىندەمە ٴداۋىردىڭ رۋحانىي مازمۇنى مەن الەۋمەتتىك دامۋىن بەينەلەپ قانا قويماي، كورەرمەننىڭ سەزىمىنە، ويىنا اسەر ەتۋ ارقىلى بەينەلەنگەن شىندىقتان ٴتالىم الىپ، وزىنشە قورىتىندى جاساۋىنا سەبەپكەر بولادى. سوندىقتان دا كەسكىندەمەنىڭ قوعامدىق-تاربىييەلىك ٴمانى زور جانە ول دەرەكتەمەلىك ماعلۇماتتا بەرەدى.

كەسكىندەمەنىڭ پايدالاناتىن قۇرالى - ساۋلە، بوياۋ، رەڭ. ساۋلەنى بوياۋ رەڭدەرىمەن نازىك استاستىرۋ ارقىلى ٴومىر قۇبىلىستارىنىڭ ايقىن دا شىنايى كورىنىستەرى جاسالادى. سۋرەتشى شەبەرلىگىنىڭ كورىنەر جەرى دە وسىندا. زاتتىڭ سىر-سىيپاتىن، نارسە مەن كەڭىستىكتىڭ قارىم-قاتىناسىن، ساۋلە مەن كولەڭكەنىڭ قۇلپىرىمىن، قىسقاسى كەڭ دۇنىييەنىڭ بارلىق جاراسىمىن تاۋىپ بەينەلەۋدە كەسكىندەمەنىڭ تىلىندەي نازىك تە وتكىر دە ٴتىل جوق. ول كورەرمەندى بىردەن باۋرايدى، ەلىكتىرەدى، قوزعاعان تاقىرىبىمەن تولعاندىرادى. كەسكىندەمەنىڭ دانىشپاندىق تۋىندىلارىنا ادامزاتتىڭ ماڭگى ماساتتاناتىنى دا سودان. كەسكىندەمە تۋىندىسى ٴبىر جاسالعان قالپىندا قالاتىندىقتان نازارعا دا سول قالپىندا بىردەن شالىنادى. بىراق سۋرەتشىنىڭ قىل قالامىنا ىلىنگەن سول ٴبىر مەزەتتىك كورىنىس زاماننىڭ، ٴداۋىردىڭ، ورتانىڭ سان الۋان سىرلارىن شەرتەدى، سەزىم قۇبىلىستارىنان، جان تەبىرەنىستەرىنەن دەرەك بەرەدى، كورەرمەنمەن ٴۇنسىز تىلدەسەدى. كەسكىندەمە تۋىندىلارى جەكە ٴبىر تۇلعانى، دارا كورىنىستى بەينەلەپ قانا قويماي، كۇردەلى سيۋجەتكە، ساباقتى وقىيعالارعا قۇرىلعان شىتىرمان سوقتىعىستاردى دا بەينەلەپ، ولاردىڭ ٴمانىن اشادى.

كەسكىندەمە – تاقىرىپ اياسى كەڭ، كوپ جانرلى (تۇرمىس-سالت كورىنىستەرى، سوعىس جانرى، حايۋاناتتار تاقىرىبى، ت.ب.) ونەر سالاسى. ارنالۋىنا، ورىندالۋ سىيپاتىنا، بەينەلەرىنە قاراي كەسكىندەمە بىرنەشە توپقا بولىنەدى. ولار:

1. مونۋمەنتتى-ساندىك كەسكىندەمە (قابىرعا بەتىنە، ٴۇيدىڭ ىشكى توبەسىنە (پلافوندار)، قابىرعاسىنا (پاننو) سالىناتىن سۋرەتتەر)؛
2. قوندىرعىلى كەسكىندەمە – سۋرەتتەر، ياعنىي كارتىينالار؛
3. ساندىك سۋرەتتەر (تەاتر، كىينو كورىنىستەرىن، ونداعى كىيىم ۇلگىلەرىن اسەمدەيتىن سۋرەتتەر، ىيكونا سالۋ، مىينىياتيۋرا، ت.ب.).
4. دىيوراما، پانوراما دا كەسكىندەمە تۇرلەرىنە جاتادى.

سۋرەتتىڭ ٴوڭىن كەلتىرەتىن بوياۋلاردىڭ تۇرلەرى مەن ونى سالۋ ادىستەرىنە قاراي دا كەسكىندەمە تۋىندىلارى جىكتەلەدى. مىسالى، مايلى بوياۋلى كەسكىندەمە، فرەسكا (كەپپەگەن سىلاققا سۋلى بوياۋمەن سالىنادى)، اسەككو (كەپكەن سىلاققا سۋلى بوياۋمەن سالىنادى)، تەمپەرا، جەلىمدى بوياۋمەن، بالاۋىزبەن، سىرلى بوياۋمەن سالىناتىن سۋرەتتەر.

كەسكىندەمەنىڭ كەرامىيكالىق بوياۋمەن (تەز بالقىيتىن اينەك-سىردى كۇيدىرىپ جاپسىراتىن)، سىيلىيكاتتىق بوياۋمەن (ەرىيتىن اينەك) سالىناتىن، ت.ب. تۇرلەرى بار.

موزاىيكا مەن ۆىيتراج دا كەسكىندەمەمەن ۇشتاسىپ جاتادى.

كەسكىندەمە تۋىندىلارىن جاساۋدا اكۆارەل، گۋاش، پاستەل، تۋش تا مولىنان قولدانىلادى.

كەسكىندەمەلىك شىعارمالار

• ۇزىنشالاي جاتىعىنان بەينەلەۋ،
• كولەم-كەڭىستىگىن كەلتىرە بەينەلەۋ بولىپ شارتتى تۇردە ەكى توپقا بولىنەدى.

كەسكىندەمە شىعارمالارى نەگىزگە(كەنەپكە، اعاشقا، قاعازعا، مۇقاباعا، تاسقا، شىنىعا، اينەككە، مەتالعا، ت.ب. زاتتارعا) سالىنادى. ادەتتە ولاردىڭ بەتتەرى جاقپا قاباتپەن سىلانىپ، ونىڭ ۇستىنە سىرلى قابات تۇسىرىلەدى. كەسكىندەمە ٴنىڭ باۋراۋ، ەلىكتىرۋ مۇمكىنشىلىگى جۇمسالاتىن بوياۋعا، ونى قولدانۋ تاسىلدەرىنە، پايدالانعان قۇرالىنا (قىل قالام، ماستىيحىين)، بوياۋ ەرىتكىشتەرىنە، سۋرەت سالىناتىن زاتتىڭ بەتى قانشالىق بۇدىرلى نەمەسە تەگىستىگىنە، ونىڭ بوياۋدى قانشالىق سىڭىرەتىندىگىنە، ت.ب. بايلانىستى. قاتتى زاتتىڭ بەتىنە سالىنعان سۋرەت پەن جۇمساق زاتتىڭ، جىلتىر نەمەسە بۇدىرلى زاتتىڭ بەتىنە سالىنعان سۋرەتتەر وزدەرىنە لايىقتى بوياۋ رەڭدەرىن تىلەيدى. سۋرەتتىڭ سالىنۋ ستىيلىنە قاراي، ونى قوياتىن جاقتاۋدىڭ ٴتۇرى مەن فورماسى دا سايكەستەندىرىلەدى. كارتىينالار، كوبىنە، ٴتورتبۇرىشتى بولادى، ال كەيدە دوڭگەلەك پىشىنگە دە كەلتىرىلەدى. بارلىعى دا كەسكىندەمە تۋىندىسىنىڭ جالپى ىيدەياسىنا، ستىيلىنە، كوركىنە ساي جانە جاراسىمدى بولۋعا ٴتىيىستى.

تارىيحى

كەسكىندەمەنىڭ ەجەلگى ۇلگىلەرى پالەولىيت داۋىرىنە (ب.ز.ب. ۴۰ – ۸-مىڭجىلدىق) سايادى (مىسالى، وڭتۇستىك فرانتسىيياداعى فون-دە-گەم، سولتۇستىك ىيسپانىيياداعى التامىير ۇڭگىرلەرىندە جارتاستىڭ بەتىنە سالىنعان سۋرەتتەر). ەجەلگى ٴداۋىر كەسكىندەمەسىندە جەردەن شىعاتىن سارى، قىزىل، قوشقىل بوياۋلارمەن قاتار مىينەرالدىق كوك، جاسىل بوياۋلار دا قولدانىلعان. ەجەلگى شىعىس ەلدەرى مەن امەرىيكادا كۇردەلى كەسكىندەمە ونەرى (قۇلپىتاستاردى، ۇيلەردى ورنەكتەۋ) وركەندەدى. كونە دۇنىييە كەسكىندەمەسى ارحىيتەكتۋرا مەن ٴمۇسىندى ٴوزارا ۇندەستىرە قولداندى. بوياۋ رەڭدەرى بارعان سايىن اجارلانىپ، مىيفولوگىييالىق سيۋجەتتەرمەن قاتار تۇرمىس-سالت تاقىرىپتارى، تارىيحىي وقىيعالار، تابىيعات كوركى بەينەلەندى، پورترەت، ناتيۋرمورتتار جاسالدى. عىيباداتحانالاردى، ۇيلەردى، قابىرعالاردى، ۇستىنداردى اشەكەيلەۋگە قولدانىلعان مونۋمەنتتى-ساندىك كەسكىندەمە (پومپەي، گەركۋلانۋم، پەستۋم، قازانلىق ق-لارىندا، قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىندا ساقتالعان) ارحىيتەكتۋرالىق كەڭىستىگى مەن فورماسى جاعىنان بىرتە-بىرتە وزگەرىپ وتىرعان. ەجەلگى ٴداۋىر فرەسكالارىنىڭ بەتى جىلتىر (ٴمارمار ۇنتاعىن ارالاستىرعان) بولىپ كەلەدى. ەجەلگى گرەكىييادا قوندىرعىلى كەسكىندەمە (تاقتاعا كەيدە كەنەپكە سالىنعان) پايدا بولدى.

ورتا عاسىرلارداعى باتىس ەۋروپا، ۆىيزانتىييا، رۋس، كاۆكاز، بالقان كەسكىندەمە سىندە رۋحانىي، اسقاقتىققا قۇرىلعان ٴدىنىي تاقۋالىق تاقىرىپتار كوبىرەك كەزدەسەدى. بۇل ٴداۋىردىڭ كەسكىندەمەسى بەلگىلى ٴبىر تاقىرىپتىڭ (ٴدىنىي تاقىرىپتار) توڭىرەگىندە بولعانىمەن، وندا ۇلتتىق ٴدىل مەن ناقتى تۇرمىس كورىنىستەرى دە بەينەلەندى (مىسالى، رۋستە فەوفان گرەكتىڭ، اندرەي رۋبلەۆتىڭ ىيكونالارى مەن فرەسكالارىندا). ول كەزدە كەسكىندەمە ٴنىڭ نەگىزگى ٴتۇرى فرەسكا (قۇرعاق، كەيدە ىلعال سىلاقتىڭ بۇدىرلى بەتىنە سالىناتىن كەسكىندەمە) بولدى. ىيكونالار مەن مىينىياتيۋرالار سالۋدا بەينەلەۋ، قۇراستىرۋ، بوياۋ، ت.ب. ادىستەردىڭ قاتاڭ ٴتارتىبى ساقتالعان. قول ونەرىنە ٴتان مۇقىيياتتىلىقپەن جاسالعان ىيكونالار، قابىرعا بەتىندەگى ويمىش-اشەكەيلەر، موزايكالار مەن ۆىيتراجدار شىركەۋ ساۋلەتىنىڭ ٴبىرتۇتاس ٴانسامبلىن قۇرادى. ب.ز. ۱-مىڭجىلدىعىندا الدىڭعى جانە ورتالىق ازىييا ەلدەرىندە (ٴۇندىستان، قىتاي، تسەيلون) مونۋمەنتتىك كەسكىندەمە دامىدى. مەسوپوتامىييا، ىيران، ٴۇندىستان، ورت. ازىييا مەن ٴازىربايجان، تۇركىييادا ساندىك مىينىياتيۋرا ونەرى وركەندەدى. ادام مەن تابىيعاتتىڭ كەلبەت، كورىنىستەرىن سونشالىق نازىك تە تەرەڭ سۋرەتتەيتىن اشىق رەڭدى، قانىق بوياۋلى قىيىر شىعىس ك-ٴسى (قىتاي، كورەيا، جاپونىييا) دامىدى.

قايتا ورلەۋ داۋىرىندە باتىس ەۋروپادا ومىرگە جاناسىمدى گۋمانىيستىك ونەر ۇردىستەرى قالىپتاستى. بولمىستى شىنايى بەينەلەۋگە دەن قويعان كەسكىندەمەنىڭ ماڭىزى ارتتى. ۱۴ ع-دا ىيتالىييالىق سۋرەتشى دجوتتونىڭ كەسكىندەمەلەرى قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى ٴبىراز ونەر ۇلگىلەرىنەن اسىپ ٴتۇستى. مايلى بوياۋمەن سالۋدىڭ جەتىلگەن تەحنىيكاسىن پايدالانۋ يا. ۆان ەيكتىڭ (نىيدەرلاند) كەسكىندەمە تابىيعاتىنداعى بار مۇمكىنشىلىكتەردى اشا تۇسۋىنە سەبەپشى بولدى. اسىرەسە، فرەسكا جانرى دامىدى، قوندىرعىلى كارتىينالار دا سان-سالالى تاقىرىپتارمەن بايىدى. دۇنىييەنىڭ جاراسىمىن سەزىنۋ، ٴومىردىڭ جەكە ٴبىر جارقىن كورىنىستەرىن بەينەلەۋ، ايرىقشا تۇلعالاردى دارالاۋ، رۋحانىي كۇشتىلىكتى اسپەتتەۋ، ٴتان سۇلۋلىعىمەن قاتار جان سۇلۋلىعىن دا اسقاقتاتا بەينەلەۋ كەسكىندەمەنىڭ نەگىزگى ماقساتىنا اينالدى. قايتا ورلەۋ ٴداۋىرىنىڭ ەڭ ٴىرى سۋرەتشىلەرى: [[مازاتشتشو، بوتتىيتشەللىي، لەوناردو دا ۆىينتشىي، مىيكەلاندجەلو، رافاەل، دجوردجونىي، تىيتسىيان، پاولو ۆەرونەزە، ياكوپو تىينتورەتتو (ىيتالىييادا)، يا ۆان ەيك، پ.برەيگەل (نىيدەرلانددا)، ا.ديۋرەر، ح.حولبەين (كىشىسى؛ گەرمانىييادا)]].

لەوناردو دا ۆىينتشىي

۱۷ – ۱۸ ع-لاردا ەۋروپادا ك-ٴنىڭ دامۋى ودان ٴارى جالعاستى. فرانتسىييا (ن.پۋسسەن، ا.ۆاتتو، ج.ب. شاردەن، ج.ل. داۆىيد)، ىيتالىييا (م.كاراۆادجو، دج. ب.تيەوپوللو)، ىيسپانىييا(ەل گرەكو، د.ۆەلاسكەس، ف.سۋرباران، ف.گوييا). فلاندرىييا (پ.پ. رۋبەنس، يا.يوردانس، ا. ۆان دەيك)، گوللاندىييا (رەمبراندت، يا.ۆەرمەر)، انگلىييا (گ.گەينسبورو، ۋ.حوگورت) پەن رەسەيدە (ف.س. روكوتوۆ، د.گ. لەۆىيتسكىيي، ۆ.ل. بوروۆىيكوۆسكىيي) كەسكىندەمەنىڭ ۇلتتىق مەكتەپتەرى پايدا بولدى. كەسكىندەمە دە جاڭا ىيدەيالار كوتەرىلدى، ناقتىلى ٴومىردى الۋان ٴتۇرلى قىرىمەن، ادامدى قورشاعان ورتامەن شىنايى بەينەلەۋ ماقساتى كوزدەلدى.

پسىيحول. ماندە بەينەلەۋ تەرەڭدەدى، جەكە ادام مەن دۇنىييە قاتىسىن كورسەتۋ دامىدى. ۱۷ ع-دا جانرلار جۇيەسى ۇلعايىپ، قالىپتاسا ٴتۇستى. ۱۷ – ۱۸ عاسىرلاردا مونۋمەنتتىك-ساندىك كەسكىندەمە (اسىرەسە، باروككو ستىيلىندە) وركەندەدى. تاقىرىپ اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋى، الدىنا قويعان مىندەتتەرىنىڭ ارتۋى، دۇنىييەنى سەزىنۋدەگى الەۋم. جىكتەلۋ – وسىنىڭ ٴبارى كەسكىندەمە دە جاڭا باعىتتار تۋعىزدى (باروككو، كلاسسىيتسىيزم، روكوكو، ت.ب.). ۱۹ ع-دا ەۋروپا (بالقان ەلدەرىندە) مەن امەرىيكادا كەسكىندەمە ٴنىڭ جاڭا ۇلتتىق مەكتەپتەرى قالىپتاستى. ەۋروپا مەن باسقا ەلدەر (ٴۇندىستان، قىتاي، جاپونىييا، ت.ب.) كەسكىندەمەسىنىڭ بايلانىسى ۇلعايىپ، ٴبىر-ٴبىرىنىڭ دامۋىنا اسەرى ٴتىيدى. ٴتۇرلى اعىمدار مەن باعىتتار اراسىنداعى شىعارماشىلىق تارتىس ناتىيجەسىندە جاڭا ستىيلدىك جۇيەلەر ومىرگە كەلدى. وسى كەزەڭدە اكادەمىيزم ايرىقشا دامىدى. كەسكىندەمەنىڭ نازىكتىك ەرەكشەلىگىن، سەزىمتالدىق دەربەستىگىن جوققا شىعاراتىن ناتۋرالىيستىك ٴۇردىس تە بوي كوتەردى. سولارمەن شىعارماشىلىق تارتىس بارىسىندا رومانتىيزم تۋدى. بۇل باعىت ٴومىردىڭ جارقىن، جاعىمدى جاقتارىن كوبىرەك الىپ، كوتەرە، اسقاقتاتا سۋرەتتەدى. ونىڭ كورنەكتى وكىلدەرى: ت.جەرىيكو، ە.دەلاكرۋا، گ.كۋربە، ج.ف. مىيللە، و.دوميە، ك.كورو (فرانتسىييادا)؛ دج.كونستەبل (انگلىييادا)؛ ا.مەنتسەل، ۆ.لەيبل (گەرمانىييادا)، ك.پ. بريۋللوۆ، ا.ا. ىيۆانوۆ، ا.گ. ۆەنەتسىيانوۆ، پ.ا. فەدوتوۆ (رەسەيدە)، ت.ب. قوعامداعى الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە وتكىر سىنشىلدىق تۇرعىدان كەلىپ، بەينەلەگەن سۋرەتكەرلەر ۆ.گ. پەروۆ، ىي.پ. كرامسكوي، ىي.ۆ. رەپىين، ۆ.ىي. سۋرىيكوۆ، ۆ.ۆ. ۆەرەششاگىين، ىي.ىي. لەۆىيتاننىڭ، ت.ب. تۋىندىلارى كەسكىندەمەدە جاڭا باعىت تۋعىزدى.

قورشاعان دۇنىييەنى تابىيعىي قالپىندا، وزگەرىپ، تۇرلەنىپ وتىراتىن جاندى كۇيىندە اينىتپاي بەينەلەۋدە ۱۸۷۰ جىلداردىڭ باس كەزىندەگى ىيمپرەسسىيونىيزم (ك.مونە، و.رەنۋار، ك.پىيسساررو، ا.سىيسلەي، ە.مانە، ە.دەگا، ت.ب.) ەرەكشە تابىسقا جەتتى. ۱۹ ع-دا ەۋروپادا مايلى بوياۋمەن سالىنعان قوندىرعىلى كەسكىندەمە كەڭ ٴورىس الدى. مايلى بوياۋلى كەسكىندەمەنىڭ تەحنىيكاسى ەركىن، اۆتوردىڭ دارالىق ستىيلىنە بايلانىستى بولدى. بوياۋ پالىيتراسى ۇلعايدى، بۇرىنعى قوڭىر ٴتۇستى جاقپا قاباتتىڭ ورنىنا اق ٴتۇستى جاقپالار قولدانىلدى. كەسكىندەمەنىڭ ٴار الۋان تۇرلەرىن ٴسان جانە قوسالقى ونەرمەن جانە ارحىيتەكتۋرامەن ۇندەستىرۋ (نەگىزىنەن، “مودەرن” ونەرىندە) كورىنىس تاپتى. مونۋمەنتتىك-ساندىك كەسكىندەمەنىڭ تەحنىيكالىق قۇرالدارى جاڭاردى. سىيلىيكاتتىق كەسكىندەمە تەحنىيكاسى جاسالا باستادى.

۱۹ ع-دىڭ اياعىندا جانە ۲۰ عاسىردادا دۇنىييە ٴجۇزى بويىنشا كەسكىندەمە ونەرىنىڭ دامۋى زور قايشىلىقتارعا تاپ بولدى. رەالىيستىك جانە مودەرنىيستىك اعىمدار كۇرەس ۇستىندە قاتار ٴومىر ٴسۇردى. ازىييا، افرىيكا، اۆسترالىييا، لات. امەرىيكاسى ەلدەرىندە كەسكىندەمەنىڭ جاڭا مەكتەپتەرى تۋدى. پوستىيمپرەسسىيونىيزم ك-ٴسىنىڭ وزىندە-اق (پ.سەزانن، ۆ. ۆان گوگ، پ.گوگەن، ا.تۋلۋز-لوتەرەك)، ٴىشىنارا “مودەرن” كەسكىندەمەسىندە دە ۲۰ ع-عا ٴتان كەيبىر اعىمداردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ايقىندالا باستادى.

مونا لىيزا (Ritratto di Monna Lisa del Giocondo)، لەوناردو دا ۆىينتشىي

۲۰ ع-دىڭ باس كەزىندە كوپتەگەن مودەرنىيستىك اعىمداردىڭ (كۋبشىلدىق، فۋتۋرىيزم، سيۋررەالىيزم) تۋىندىلارىندا كورىنىپ تۇرعان دۇنىييەنىڭ وپ-وڭاي اڭعارىلاتىن ەلەمەنتتەرى رەتسىز سىزىقتارمەن سۋرەتتەلدى، كەيدە ويدا جوق ابستراكت فورمالارعا اينالادى. مۇنداي اعىمداردىڭ كوبى بارا-بارا وزىندىك باعىتقا اينالدى. ۱۹۶۰ جىلداردىڭ ورتا شەنىنەن باتىس ەۋروپا مەن امەرىيكا كەسكىندەمەسى “توپ-ارتتىڭ” ٴبىر سالاسىنىڭ بولىگىن قۇرادى. ۲۰ ع-دا مونۋمەنتتىك-ساندىك كەسكىندەمەنىڭ ٴرولى ارتقانىمەن، قوندىرعىلى كەسكىندەمە بۇرىنعىشا كۇردەلى ورىندا تۇردى؛ كەسكىندەمە تەحنىيكاسىندا جاڭالىق ىزدەۋ ٴۇردىسى كۇشەيدى. بالاۋىز بەن تەمپەرانى پايدالانۋ جىيىلەدى. مونۋمەنتتىك كەسكىندەمە دە جاڭا بوياۋلار – مەكسىيكادا پىيروكسىيلىيندىك، بۇرىنعى كسرو-دا كرەمنىيي-ورگانىيك. بوياۋلار تابىلدى. سوندا دا، مايلى بوياۋ باسىم قولدانىلدى.

قازاق حالقىنىڭ بەينەلەۋ ونەرى، ونىڭ ىشىندەگى كەسكىندەمە جانرىنىڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرى پالەولىيت جانە نەولىيت داۋىرىنە سايادى. ولار ۇڭگىرلەرگە سالىنعان بەينەلەر رەتىندە كەزىگەدى (قاراتاۋ، حانتاۋ، جاسىباي، زاراۋتساي ۇڭگىرلەرى، ت.ب.). سونىمەن قاتار تاڭبالى تاس شاتقالىندا (جامبىل وبلىسى)، بۇعىتاس قورىمىندا (شىعىس قازاقستان وبلىسى) جانۋارلار، ادام كەسكىنى تۇرىندە كەزىگەدى. زاراۋتساي ۇڭگىرلەرىندەگى كەسكىندەمەدەن سول كەزدەگى سۋرەتشىلەردىڭ بىرنەشە ٴتۇستى بوياۋمەن سۇيكەي جاعۋ، رەتتى بوياۋ ادىستەرىن قاتار قولدانۋ ارقىلى جان-جانۋارلار مەن ادامنىڭ ارقىيلى ٴپىشىنىن بەينەلەگەنىن كورۋگە بولادى. سول سىيياقتى قولا داۋىرىندەگى تاسقا ويمىشتاپ (شەكىلىپ) قىنا جانە جوسامەن ارلەنگەن اڭشىلىق، جاۋگەرشىلىك كورىنىستەر بار كەسكىندەمەنى ايتۋعا بولادى. ەسىك قازىناسى (ب.ز.ب. ۵ – ۳ ع-لار)، شەلەك قورعانىنان (ب.ز.ب. ۷ – ۶ ع-لار) قازىلىپ الىنعان بايىرعى ساق، عۇن، ٴۇيسىن ونەرىنە جاتاتىن مۇرالار ايتىلمىش كەزدە تۇتىنۋ زاتتارىندا (كىيىز ٴۇي سۇيەگى، ٴۇي جىيїازدارىنداعى سىرلى ورنەكتەر) بوياۋ قولدانىلعاندىعىن ايعاقتادى.

كەسكىندەمە ونەرى، اسىرەسە، ورتا عاسىرلاردا قىش ىدىستاردا، قارۋ-جاراق، ات ابزەلدەرىندە، كۇندەلىكتى تۇتىنۋ زاتتارىندا (توسەك، اساياق، شكاف، ت.ب.) كوپتەپ كەزدەسەدى. وسى كەزەڭدەگى بىرنەشە كەسكىندەمە شىعارمالارىن ايتۋعا بولادى. ولار: تاراز قالاسىنان تابىلعان ارىستان بەينەسى بار تاباق (۱۰ – ۱۲ ع-لار) جانە سارايشىق قالاسىنان شىققان توتى قۇس بەينەسى (۱۱ – ۱۵ ع-لار). توتى قۇستىڭ ٴتۇرلى ٴتۇستى بوياۋمەن سالىنعان كەيپى، شىيىرشىق اتقان قوزعالىسى وتە ادەمى بەينەلەنگەن. بۇل سول كەزەڭدەگى كەسكىندەمەشىنىڭ شەبەرلىگىن پاش ەتەدى. سونىمەن قاتار ٴىرى ساۋلەتتىك كەشەن، كەسەنەلەردە (مىس.، قوجا احمەت ىياساۋىي كەسەنەسى، ايشا ٴبىيبى كەسەنەسى) ويۋ-ورنەكتىڭ پەيزاجدىق ۇلگىلەرى، جۇكاياق، كەبەجە، جاعىلان سىيياقتى ٴۇي بۇيىمدارىنداعى سىرلى الەمىش نۇسقالارى زامانىنداعى حالىق ونەرى وكىلدەرىنىڭ اسقان شەبەر بولعانىن كورسەتەدى.

حالىق اراسىندا كوپتەگەن كەسكىندەمەشى شەبەرلەر بولعان، بىراق سولاردىڭ كوبىنىڭ اتى بىزگە بەيمالىم. قازاقتان شىققان العاشقى كاسىبىي كەسكىندەمەشى – ش.ٴۋالىيحانوۆ. ونىڭ اكۆارەل بوياۋىمەن سالعان پورترەتتىك، پەيزاجدىق جۇمىستارى: “سىرىمبەت” (۱۸۵۰)، “سارتايدىڭ پورترەتى” (۱۸۵۶)، “شاقىرىم باعاندارى” (۱۹۵۰) ناعىز شىنشىل سۋرەتكەر بولعانىن دالەلدەيدى. ۱۹ ع-دا قازاق حالقىنىڭ ٴومىرىن وزدەرىنىڭ شىعارمالارىنا وزەك ەتكەن سۋرەتشىلەر: ۆ.شتەرنبەرگ(“تۇيە”، “كىيىز ٴۇي تۇسىنداعى كورىنىس”)، ا.گورنوۆىيتش (“اقمەشىتتى الۋ”)، ا.تشەرنىشەۆ (“قازاقتاردىڭ كوشى”، “قونىپ جاتقان قازاقتار”، ت.ب.) ۆ.ۆەرەششاگىين قازاق تابىيعاتىن، قازاق حالقىن وتە شەبەرلىكپەن جازىپ (“اڭشى قىرعىز (قازاق)”، “لەپسى دالاسىنداعى تاۋلار”، ت.ب.) باسقالارعا تانىتا ٴبىلدى. ۱۸۴۷ – ۵۷ ج. ت.گ. شەۆتشەنكو قازاق دالاسىندا قۋعىندا جۇرگەندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ومىرىنە بايلانىستى “بايعۇستار”، “كىيىز ۇيدە”، “مەملەكەت جۇدىرىعى” دەگەن سۋرەتتەر سالدى. قازاقتىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋدا ن.حلۋدوۆتىڭ ەڭبەگى زور بولدى. ول ۱۸۷۷ ج. قازاق دالاسىنا كەلىپ ٴومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن وسىندا بولىپ، قازاق حالقى ومىرىنەن كوپ سۋرەتتەر سالدى. ونىڭ العاشقى شاكىرتتەرى: قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى ٴا.قاستەيەۆ، بەلگىلى كەسكىندەمەشىسى س.تشۋيكوۆ. قازاق حالقىنىڭ كاسىبىي ك. ونەرىنىڭ تارىيحى ۲۰ ع-دىڭ ۲۰-جىلدارىنان باستالادى. ول دامۋدىڭ قىيىن جولدارىنان ٴوتتى. العاشقى قازاق كەسكىندەمە مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشى قاستەيەۆ ٴوزىنىڭ شىعارمالارىندا كەڭ دالا سۇلۋلىعىن، تارىيحىي كەزەڭدەردى، تۇلعالى ادامدار پورترەتىن (اباي، شوقان، امانگەلدى، ت.ب.) جازىپ كورسەتە ٴبىلدى. قاستەيەۆتەن كەيىن قازاق كەسكىندەمە ونەرىنىڭ تارىيحى ٴبىر توپ دارىندى سۋرەتشىلەر ٴا.ىسمايلوۆ، اعايىندى قوجاحمەت پەن قۇلاحمەت قوجىقوۆتار، ب.سارسەنبايەۆ، و.تاڭسىقبايەۆ ەسىمدەرىمەن تولىقتى. ۱۹۶۰ – ۷۰ ج. قازاق كەسكىندەمە ونەرىنىڭ داڭقىن شىعارعان سۋرەتشىلەر م.كەنبايەۆ، ق.تەلجانوۆ، گ.ىسمايلوۆا، ۆ.انتوششەنكو-ولەنەۆ، ك.بارانوۆ، ا.عالىمبايەۆا، ل.لەونتيەۆ، ن.نۇرمۇحانبەتوۆ، س.مامبەيەۆ، ٴۇ.اجىييەۆ، س.رومانوۆ، ج.شاردەنوۆ، ت.ب. ەسىمدەرى كوپشىلىككە تانىلدى. ولار قازاقستاندىقتاردىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىن، ٴتىل جەتپەس تابىيعات سۇلۋلىعىن پاش ەتتى. ۱۹۷۰ – ۹۰ جىلدارى قازاق كەسكىندەمەدە جاڭا لەپ، جاڭا كوزقاراستاعى سۋرەتشىلەر توبى (ە.سىيدوركىين، ش.سارىييەۆ، س.ايتبايەۆ، ب.سادىحانوۆ، ك.مۋللاشوۆ، ا.اقانايەۆ، م.امانجولوۆ، ە.تولەپبايەۆ، ب.تۇلكىييەۆ، ز.ٴتۇسىپوۆا، ت.ب.). كەسكىندەمە ونەرىن جاڭا بىيىككە كوتەردى. وسى كەزەڭدە بۇرىن جابىق تاقىرىپ بولىپ كەلگەن ۲۰ ع-دىڭ ۳۰-جىلدارىنداعى زۇلمات كەزەڭ (تولەپبايەۆ پەن تۇلكىييەۆ)، اتوم پولىيگونى زارداپتارى (اقانايەۆ پەن امانجولوۆ) جانە ارال قاسىرەتى (ٴا.تولەبىييەۆ پەن ا.رۋباشەۆ) اشىق جازىلدى. ونەردىڭ جاڭا اعىمدارىنا بوي ۇرۋ (مىس.، سادىحانوۆ، تۇلكىييەۆ، ت.ب.) بايقالدى. تولەپبايەۆ بۇرىن قازاق سۋرەتشىلەرى جەتپەگەن دارەجەگە كوتەرىلىپ، قازاق كەسكىندەمەسىن الەمگە تانىتا ٴبىلدى.

گالەرەيا

• پورترەت
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

• پەيزاج
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

• مارىينا
• 
• 
• 
• 
• 

• تارىيحىي كەسكىندەمە
• 
• 
• 
• 
• 

• ناتيۋرمورت
• 
• 
• 
• 
• 

دەرەككوزدەر

• تاڭبالانعان ٴتىزىم ەلەمەنتى