Keskindeme

Keskindeme, keskindew öneri — beýnelew öneriniñ bir salası, belgili bir zattıñ betine (kenep, ağaş, qağaz, t.b.) boyaw arqılı salınatın körkem şığarmalar atawı.

Keskindeme zattıñ sır-sïpatın, närse men keñistiktiñ qarım-qatınasın, säwle men köleñkeniñ qulpırımın ündestire beýneleýtin körkemdik jäne tanımdıq qwatımen erekşelenedi. Ol körermenniñ sezimine, oýına äser etw arqılı éstetïkalıq läzzat beredi. Keskindeme twındıları jeke bir tulğanı, dara körinisti beýnelep qana qoýmaý, kürdeli syujetke, oqïğalarğa qurılğan şıtırman soqtığıstardı da beýnelep, olardıñ mänin aşadı. Keskindeme däwirdiñ rwxanï mazmunı men älewmettik damwın beýnelep qana qoýmaý, körermenniñ sezimine, oýına äser etw arqılı beýnelengen şındıqtan tälim alıp, özinşe qorıtındı jasawına sebepker boladı. Sondıqtan da Keskindemeniñ qoğamdıq-tärbïyelik mäni zor jäne ol derektemelik mağlumatta beredi.

Keskindemeniñ paýdalanatın quralı - säwle, boyaw, reñ. Säwleni boyaw reñderimen näzik astastırw arqılı ömir qubılıstarınıñ aýqın da şınaýı körinisteri jasaladı. Swretşi şeberliginiñ köriner jeri de osında. Zattıñ sır-sïpatın, närse men keñistiktiñ qarım-qatınasın, säwle men köleñkeniñ qulpırımın, qısqası keñ dünïyeniñ barlıq jarasımın tawıp beýnelewde Keskindemeniñ tilindeý näzik te ötkir de til joq. Ol körermendi birden bawraýdı, eliktiredi, qozğağan taqırıbımen tolğandıradı. Keskindemeniñ danışpandıq twındılarına adamzattıñ mäñgi masattanatını da sodan. Keskindeme twındısı bir jasalğan qalpında qalatındıqtan nazarğa da sol qalpında birden şalınadı. Biraq swretşiniñ qıl qalamına ilingen sol bir mezettik körinis zamannıñ, däwirdiñ, ortanıñ san alwan sırların şertedi, sezim qubılıstarınan, jan tebirenisterinen derek beredi, körermenmen ünsiz tildesedi. Keskindeme twındıları jeke bir tulğanı, dara körinisti beýnelep qana qoýmaý, kürdeli syujetke, sabaqtı oqïğalarğa qurılğan şıtırman soqtığıstardı da beýnelep, olardıñ mänin aşadı.

Keskindeme – taqırıp ayası keñ, köp janrlı (turmıs-salt körinisteri, soğıs janrı, xaýwanattar taqırıbı, t.b.) öner salası. Arnalwına, orındalw sïpatına, beýnelerine qaraý keskindeme birneşe topqa bölinedi. Olar:

1. monwmentti-sändik keskindeme (qabırğa betine, üýdiñ işki töbesine (plafondar), qabırğasına (panno) salınatın swretter);
2. qondırğılı keskindeme – swretter, yağnï kartïnalar;
3. sändik swretter (teatr, kïno körinisterin, ondağı kïim ülgilerin äsemdeýtin swretter, ïkona salw, mïnïatyura, t.b.).
4. Dïorama, panorama da keskindeme türlerine jatadı.

Swrettiñ öñin keltiretin boyawlardıñ türleri men onı salw ädisterine qaraý da Keskindeme twındıları jikteledi. Mısalı, maýlı boyawlı keskindeme, freska (keppegen sılaqqa swlı boyawmen salınadı), asekko (kepken sılaqqa swlı boyawmen salınadı), tempera, jelimdi boyawmen, balawızben, sırlı boyawmen salınatın swretter.

Keskindemeniñ keramïkalıq boyawmen (tez balqïtın äýnek-sırdı küýdirip japsıratın), sïlïkattıq boyawmen (erïtin äýnek) salınatın, t.b. türleri bar.

Mozaïka men vïtraj da keskindememen uştasıp jatadı.

Keskindeme twındıların jasawda akvarelʹ, gwaşʹ, pastelʹ, twşʹ ta molınan qoldanıladı.

Keskindemelik şığarmalar

• uzınşalaý jatığınan beýnelew,
• kölem-keñistigin keltire beýnelew bolıp şarttı türde eki topqa bölinedi.

Keskindeme şığarmaları negizge(kenepke, ağaşqa, qağazğa, muqabağa, tasqa, şınığa, äýnekke, metalğa, t.b. zattarğa) salınadı. Ädette olardıñ betteri jaqpa qabatpen sılanıp, onıñ üstine sırlı qabat tüsiriledi. Keskindeme niñ bawraw, eliktirw mümkinşiligi jumsalatın boyawğa, onı qoldanw täsilderine, paýdalanğan quralına (qıl qalam, mastïxïn), boyaw eritkişterine, swret salınatın zattıñ beti qanşalıq budırlı nemese tegistigine, onıñ boyawdı qanşalıq siñiretindigine, t.b. baýlanıstı. Qattı zattıñ betine salınğan swret pen jumsaq zattıñ, jıltır nemese budırlı zattıñ betine salınğan swretter özderine laýıqtı boyaw reñderin tileýdi. Swrettiñ salınw stïline qaraý, onı qoyatın jaqtawdıñ türi men forması da säýkestendiriledi. Kartïnalar, köbine, törtburıştı boladı, al keýde döñgelek pişinge de keltiriledi. Barlığı da Keskindeme twındısınıñ jalpı ïdeyasına, stïline, körkine saý jäne jarasımdı bolwğa tïisti.

Tarïxı

Keskindemeniñ ejelgi ülgileri paleolït däwirine (b.z.b. 40 – 8-mıñjıldıq) sayadı (mısalı, Oñtüstik Francïyadağı Fon-de-Gém, Soltüstik Ïspanïyadağı Alʹtamïr üñgirlerinde jartastıñ betine salınğan swretter). Ejelgi däwir Keskindemesinde jerden şığatın sarı, qızıl, qoşqıl boyawlarmen qatar mïneraldıq kök, jasıl boyawlar da qoldanılğan. Ejelgi Şığıs elderi men Amerïkada kürdeli Keskindeme öneri (qulpıtastardı, üýlerdi örnektew) örkendedi. Köne dünïye Keskindemesi arxïtektwra men müsindi özara ündestire qoldandı. Boyaw reñderi barğan saýın ajarlanıp, mïfologïyalıq syujettermen qatar turmıs-salt taqırıptarı, tarïxï oqïğalar, tabïğat körki beýnelendi, portret, natyurmorttar jasaldı. Ğïbadatxanalardı, üýlerdi, qabırğalardı, ustındardı äşekeýlewge qoldanılğan monwmentti-sändik keskindeme (Pompeý, Gerkwlanwm, Pestwm, Qazanlıq q-larında, Qara teñizdiñ soltüstik jağalawında saqtalğan) arxïtektwralıq keñistigi men forması jağınan birte-birte özgerip otırğan. Ejelgi däwir freskalarınıñ beti jıltır (märmär untağın aralastırğan) bolıp keledi. Ejelgi Grekïyada qondırğılı Keskindeme (taqtağa keýde kenepke salınğan) paýda boldı.

Orta ğasırlardağı Batıs Ewropa, Vïzantïya, Rwsʹ, Kavkaz, Balqan keskindeme sinde rwxanï, asqaqtıqqa qurılğan dinï taqwalıq taqırıptar köbirek kezdesedi. Bul däwirdiñ keskindemesi belgili bir taqırıptıñ (dinï taqırıptar) töñireginde bolğanımen, onda ulttıq dil men naqtı turmıs körinisteri de beýnelendi (mısalı, Rwsʹte Feofan Grektiñ, Andreý Rwblevtiñ ïkonaları men freskalarında). Ol kezde keskindeme niñ negizgi türi freska (qurğaq, keýde ılğal sılaqtıñ budırlı betine salınatın keskindeme) boldı. Ïkonalar men mïnïatyuralar salwda beýnelew, qurastırw, boyaw, t.b. ädisterdiñ qatañ tärtibi saqtalğan. Qol önerine tän muqïyattılıqpen jasalğan ïkonalar, qabırğa betindegi oýmış-äşekeýler, mozaýkalar men vïtrajdar şirkew säwletiniñ birtutas ansamblin quradı. B.z. 1-mıñjıldığında Aldıñğı jäne Ortalıq Azïya elderinde (Ündistan, Qıtaý, Ceýlon) monwmenttik Keskindeme damıdı. Mesopotamïya, Ïran, Ündistan, Ort. Azïya men Äzirbaýjan, Türkïyada sändik mïnïatyura öneri örkendedi. Adam men tabïğattıñ kelbet, körinisterin sonşalıq näzik te tereñ swretteýtin aşıq reñdi, qanıq boyawlı Qïır Şığıs K-si (Qıtaý, Koreya, Japonïya) damıdı.

Qaýta örlew däwirinde Batıs Ewropada ömirge janasımdı gwmanïstik öner ürdisteri qalıptastı. Bolmıstı şınaýı beýnelewge den qoýğan Keskindemeniñ mañızı arttı. 14 ğ-da ïtalïyalıq swretşi Djottonıñ Keskindemeleri Qaýta örlew däwirindegi biraz öner ülgilerinen asıp tüsti. Maýlı boyawmen salwdıñ jetilgen texnïkasın paýdalanw YA. van Éýktiñ (Nïderland) Keskindeme tabïğatındağı bar mümkinşilikterdi aşa tüswine sebepşi boldı. Äsirese, freska janrı damıdı, qondırğılı kartïnalar da san-salalı taqırıptarmen baýıdı. Dünïyeniñ jarasımın sezinw, ömirdiñ jeke bir jarqın körinisterin beýnelew, aýrıqşa tulğalardı daralaw, rwxanï küştilikti äspettew, tän sulwlığımen qatar jan sulwlığın da asqaqtata beýnelew keskindemeniñ negizgi maqsatına aýnaldı. Qaýta örlew däwiriniñ eñ iri swretşileri: [[Mazaçço, Bottïçellï, Leonardo da Vïnçï, Mïkelandjelo, Rafaélʹ, Djordjonï, Tïcïan, Paolo Veroneze, YAkopo Tïntoretto (Ïtalïyada), YA van Éýk, P.Breýgelʹ (Nïderlandda), A.Dyurer, X.Xolʹbeýn (kişisi; Germanïyada)]].

Leonardo da Vïnçï

17 – 18 ğ-larda Ewropada K-niñ damwı odan äri jalğastı. Francïya (N.Pwssen, A.Vatto, J.B. Şarden, J.L. Davïd), Ïtalïya (M.Karavadjo, Dj. B.Tʹyeopollo), Ïspanïya(Élʹ Greko, D.Velaskes, F.Swrbaran, F.Goýya). Flandrïya (P.P. Rwbens, YA.Ýordans, A. van Deýk), Gollandïya (Rembrandt, YA.Vermer), Anglïya (G.Geýnsboro, W.Xogort) pen Reseýde (F.S. Rokotov, D.G. Levïckïý, V.L. Borovïkovskïý) Keskindemeniñ ulttıq mektepteri paýda boldı. Keskindeme de jaña ïdeyalar köterildi, naqtılı ömirdi alwan türli qırımen, adamdı qorşağan ortamen şınaýı beýnelew maqsatı közdeldi.

Psïxol. mände beýnelew tereñdedi, jeke adam men dünïye qatısın körsetw damıdı. 17 ğ-da janrlar jüýesi ulğaýıp, qalıptasa tüsti. 17 – 18 ğasırlarda monwmenttik-sändik Keskindeme (äsirese, barokko stïlinde) örkendedi. Taqırıp awqımınıñ keñeyui, aldına qoýğan mindetteriniñ artwı, dünïyeni sezinwdegi älewm. jiktelw – osınıñ bäri keskindeme de jaña bağıttar twğızdı (barokko, klassïcïzm, rokoko, t.b.). 19 ğ-da Ewropa (Balqan elderinde) men Amerïkada Keskindeme niñ jaña ulttıq mektepteri qalıptastı. Ewropa men basqa elder (Ündistan, Qıtaý, Japonïya, t.b.) Keskindemesiniñ baýlanısı ulğaýıp, bir-biriniñ damwına äseri tïdi. Türli ağımdar men bağıttar arasındağı şığarmaşılıq tartıs nätïjesinde jaña stïlʹdik jüýeler ömirge keldi. Osı kezeñde akademïzm aýrıqşa damıdı. Keskindemeniñ näziktik erekşeligin, sezimtaldıq derbestigin joqqa şığaratın natwralïstik ürdis te boý köterdi. Solarmen şığarmaşılıq tartıs barısında romantïzm twdı. Bul bağıt ömirdiñ jarqın, jağımdı jaqtarın köbirek alıp, kötere, asqaqtata swrettedi. Onıñ körnekti ökilderi: T.Jerïko, É.Delakrwa, G.Kwrbe, J.F. Mïlle, O.Domʹye, K.Koro (Francïyada); Dj.Konstebl (Anglïyada); A.Mencelʹ, V.Leýblʹ (Germanïyada), K.P. Bryullov, A.A. Ïvanov, A.G. Venecïanov, P.A. Fedotov (Reseýde), t.b. Qoğamdağı älewmettik özgeristerge ötkir sınşıldıq turğıdan kelip, beýnelegen swretkerler V.G. Perov, Ï.P. Kramskoý, Ï.V. Repïn, V.Ï. Swrïkov, V.V. Vereşçagïn, Ï.Ï. Levïtannıñ, t.b. twındıları Keskindemede jaña bağıt twğızdı.

Qorşağan dünïyeni tabïğï qalpında, özgerip, türlenip otıratın jandı küýinde aýnıtpaý beýnelewde 1870 jıldardıñ bas kezindegi ïmpressïonïzm (K.Mone, O.Renwar, K.Pïssarro, A.Sïsleý, É.Mane, É.Dega, t.b.) erekşe tabısqa jetti. 19 ğ-da Ewropada maýlı boyawmen salınğan qondırğılı Keskindeme keñ öris aldı. Maýlı boyawlı Keskindemeniñ texnïkası erkin, avtordıñ daralıq stïline baýlanıstı boldı. Boyaw palïtrası ulğaýdı, burınğı qoñır tüsti jaqpa qabattıñ ornına aq tüsti jaqpalar qoldanıldı. Keskindemeniñ är alwan türlerin sän jäne qosalqı önermen jäne arxïtektwramen ündestirw (negizinen, “modern” önerinde) körinis taptı. Monwmenttik-sändik Keskindemeniñ texnïkalıq quraldarı jañardı. Sïlïkattıq Keskindeme texnïkası jasala bastadı.

19 ğ-dıñ ayağında jäne 20 ğasırdada dünïye jüzi boýınşa Keskindeme öneriniñ damwı zor qaýşılıqtarğa tap boldı. Realïstik jäne modernïstik ağımdar küres üstinde qatar ömir sürdi. Azïya, Afrïka, Avstralïya, Lat. Amerïkası elderinde Keskindemeniñ jaña mektepteri twdı. Postïmpressïonïzm K-siniñ özinde-aq (P.Sezann, V. Van Gog, P.Gogen, A.Twlwz-Loterek), işinara “modern” Keskindemesinde de 20 ğ-ğa tän keýbir ağımdardıñ erekşelikteri aýqındala bastadı.

Mona Lïza (Ritratto di Monna Lisa del Giocondo), Leonardo da Vïnçï

20 ğ-dıñ bas kezinde köptegen modernïstik ağımdardıñ (kwbşıldıq, fwtwrïzm, syurrealïzm) twındılarında körinip turğan dünïyeniñ op-oñaý añğarılatın élementteri retsiz sızıqtarmen swretteldi, keýde oýda joq abstrakt formalarğa aýnaladı. Mundaý ağımdardıñ köbi bara-bara özindik bağıtqa aýnaldı. 1960 jıldardıñ orta şeninen Batıs Ewropa men Amerïka Keskindemesi “top-arttıñ” bir salasınıñ böligin quradı. 20 ğ-da monwmenttik-sändik Keskindemeniñ röli artqanımen, qondırğılı Keskindeme burınğışa kürdeli orında turdı; Keskindeme texnïkasında jañalıq izdew ürdisi küşeýdi. Balawız ben temperanı paýdalanw jïiledi. Monwmenttik Keskindeme de jaña boyawlar – Meksïkada pïroksïlïndik, burınğı KSRO-da kremnïý-organïk. boyawlar tabıldı. Sonda da, maýlı boyaw basım qoldanıldı.

Qazaq xalqınıñ beýnelew öneri, onıñ işindegi Keskindeme janrınıñ ejelgi eskertkişteri paleolït jäne neolït däwirine sayadı. Olar üñgirlerge salınğan beýneler retinde kezigedi (Qarataw, Xantaw, Jasıbaý, Zarawtsaý üñgirleri, t.b.). Sonımen qatar Tañbalı tas şatqalında (Jambıl oblısı), Buğıtas qorımında (Şığıs Qazaqstan oblısı) janwarlar, adam keskini türinde kezigedi. Zarawtsaý üñgirlerindegi Keskindemeden sol kezdegi swretşilerdiñ birneşe tüsti boyawmen süýkeý jağw, retti boyaw ädisterin qatar qoldanw arqılı jan-janwarlar men adamnıñ ärqïlı pişinin beýnelegenin körwge boladı. Sol sïyaqtı qola däwirindegi tasqa oýmıştap (şekilip) qına jäne josamen ärlengen añşılıq, jawgerşilik körinister bar Keskindemeni aýtwğa boladı. Esik qazınası (b.z.b. 5 – 3 ğ-lar), Şelek qorğanınan (b.z.b. 7 – 6 ğ-lar) qazılıp alınğan baýırğı saq, ğun, üýsin önerine jatatın muralar aýtılmış kezde tutınw zattarında (kïiz üý süýegi, üý jïїazdarındağı sırlı örnekter) boyaw qoldanılğandığın aýğaqtadı.

Keskindeme öneri, äsirese, orta ğasırlarda qış ıdıstarda, qarw-jaraq, at äbzelderinde, kündelikti tutınw zattarında (tösek, asayaq, şkaf, t.b.) köptep kezdesedi. Osı kezeñdegi birneşe Keskindeme şığarmaların aýtwğa boladı. Olar: Taraz qalasınan tabılğan arıstan beýnesi bar tabaq (10 – 12 ğ-lar) jäne Saraýşıq qalasınan şıqqan totı qus beýnesi (11 – 15 ğ-lar). Totı qustıñ türli tüsti boyawmen salınğan keýpi, şïırşıq atqan qozğalısı öte ädemi beýnelengen. Bul sol kezeñdegi keskindemeşiniñ şeberligin paş etedi. Sonımen qatar iri säwlettik keşen, kesenelerde (mıs., Qoja Axmet Ïasawï kesenesi, Aýşa Bïbi kesenesi) oyu-örnektiñ peýzajdıq ülgileri, jükayaq, kebeje, jağılan sïyaqtı üý buýımdarındağı sırlı älemiş nusqaları zamanındağı xalıq öneri ökilderiniñ asqan şeber bolğanın körsetedi.

Xalıq arasında köptegen keskindemeşi şeberler bolğan, biraq solardıñ köbiniñ atı bizge beýmälim. Qazaqtan şıqqan alğaşqı käsibï keskindemeşi – Ş.Wälïxanov. Onıñ akvarelʹ boyawımen salğan portrettik, peýzajdıq jumıstarı: “Sırımbet” (1850), “Sartaýdıñ portreti” (1856), “Şaqırım bağandarı” (1950) nağız şınşıl swretker bolğanın däleldeýdi. 19 ğ-da qazaq xalqınıñ ömirin özderiniñ şığarmalarına özek etken swretşiler: V.Şternberg(“Tüýe”, “Kïiz üý tusındağı körinis”), A.Gornovïç (“Aqmeşitti alw”), A.Çernışev (“Qazaqtardıñ köşi”, “Qonıp jatqan qazaqtar”, t.b.) V.Vereşçagïn qazaq tabïğatın, qazaq xalqın öte şeberlikpen jazıp (“Añşı qırğız (qazaq)”, “Lepsi dalasındağı tawlar”, t.b.) basqalarğa tanıta bildi. 1847 – 57 j. T.G. Şevçenko qazaq dalasında qwğında jürgende jergilikti xalıqtıñ ömirine baýlanıstı “Baýğustar”, “Kïiz üýde”, “Memleket judırığı” degen swretter saldı. Qazaqtıñ beýnelew öneriniñ negizin qalawda N.Xlwdovtıñ eñbegi zor boldı. Ol 1877 j. qazaq dalasına kelip ömiriniñ aqırına deýin osında bolıp, qazaq xalqı ömirinen köp swretter saldı. Onıñ alğaşqı şäkirtteri: Qazaqstannıñ xalıq swretşisi Ä.Qasteyev, belgili keskindemeşisi S.Çwýkov. Qazaq xalqınıñ käsibï K. öneriniñ tarïxı 20 ğ-dıñ 20-jıldarınan bastaladı. Ol damwdıñ qïın joldarınan ötti. Alğaşqı qazaq Keskindeme mektebiniñ negizin salwşı Qasteyev öziniñ şığarmalarında keñ dala sulwlığın, tarïxï kezeñderdi, tulğalı adamdar portretin (Abaý, Şoqan, Amangeldi, t.b.) jazıp körsete bildi. Qasteyevten keýin qazaq Keskindeme öneriniñ tarïxı bir top darındı swretşiler Ä.Ismaýlov, ağaýındı Qojaxmet pen Qulaxmet Qojıqovtar, B.Särsenbayev, O.Tañsıqbayev esimderimen tolıqtı. 1960 – 70 j. qazaq Keskindeme öneriniñ dañqın şığarğan swretşiler M.Kenbayev, Q.Teljanov, G.Ismaýlova, V.Antoşçenko-Olenev, K.Baranov, A.Ğalımbayeva, L.Leontʹyev, N.Nurmuxanbetov, S.Mämbeyev, Ü.Äjïyev, S.Romanov, J.Şärdenov, t.b. esimderi köpşilikke tanıldı. Olar qazaqstandıqtardıñ jetken jetistikterin, til jetpes tabïğat sulwlığın paş etti. 1970 – 90 jıldarı qazaq Keskindemede jaña lep, jaña közqarastağı swretşiler tobı (E.Sïdorkïn, Ş.Sarïyev, S.Aýtbayev, B.Sadıxanov, K.Mwllaşov, A.Aqanayev, M.Amanjolov, E.Tölepbayev, B.Tülkïyev, Z.Tüsipova, t.b.). Keskindeme önerin jaña bïikke köterdi. Osı kezeñde burın jabıq taqırıp bolıp kelgen 20 ğ-dıñ 30-jıldarındağı zulmat kezeñ (Tölepbayev pen Tülkïyev), atom polïgonı zardaptarı (Aqanayev pen Amanjolov) jäne Aral qasireti (Ä.Tölebïyev pen A.Rwbaşev) aşıq jazıldı. Önerdiñ jaña ağımdarına boý urw (mıs., Sadıxanov, Tülkïyev, t.b.) baýqaldı. Tölepbayev burın qazaq swretşileri jetpegen därejege köterilip, qazaq Keskindemesin älemge tanıta bildi.

Galereya

• Portret
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

• Peýzaj
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

• Marïna
• 
• 
• 
• 
• 

• Tarïxï keskindeme
• 
• 
• 
• 
• 

• Natyurmort
• 
• 
• 
• 
• 

Derekközder

• Tañbalanğan tizim élementi