كىتاپ

كىتاپتارعا ارنالعان ەسكەرتكىش، بەرلىين

كىتاپ (اراب.: ‎ – جازبا) — مەرزىمسىز ٴباسپاسوز باسىلىمى؛ كوركەم-ادەبىي، قوعامدىق-ساياسىي، عىلىمىي-پراكتىيكالىق مازمۇنداعى تۋىندى.

كىتاپتىڭ العاشقى تۇرلەرى ەجەلگى شىعىس ەلدەرىندە، گرەكىييادا، رىيمدە قىش تەكشەلەرىنە، تاقتا تاستارعا سىنا جازۋىمەن جازىلدى. ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ۲۵-عاسىردا مىسىردا قىش تەكشەلەردىڭ ورنىنا قامىس (پاپىيرۋس) قولدانىلدى. ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ۷-عاسىردا قامىسقا كىتاپ جازۋ ٴىسى گرەكىييا مەن رىيمدە كەڭ ٴورىس الدى. وسىعان بايلانىستى كىتاپتى كوشىرىپ جازۋعا ماشىقتانعان كوشىرۋشىلەر مەن قولجازبانى كوركەمدەۋشى سۋرەتشىلەر پايدا بولدى.

ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ۲-عاسىردا قامىستىڭ ورنىنا تەرى جارعاق قولدانىلا باستادى. ەجەلگى رىيم مادەنىييەتى مەن عىلىمى وكىلدەرىنىڭ تۋىندىلارى جارعاق كىتاپتارعا جازىلىپ تارالدى. ۱۰۵ ج. قىتاي شەبەرى تساي لۋن قاعازدى ويلاپ تاۋىپ، ۱۳-عاسىردا قاعاز جاساۋ ونەرى شىعىستان باتىسقا تاراي باستادى. وسىعان وراي، ەۋروپادا قولجازبا كىتاپ قاۋىرت وركەندەپ، تۇرلىشە ارىپتەر، باس تاقىرىپتار (ايدارلار) قولدانىلا باستادى. كىتاپ مۇقابالارى التىن، كۇمىس، ت.ب. مەتالمەن ورنەكتەلدى. ۱۵-عاسىردىڭ ورتاسىندا نەمىس ونەرتاپقىشى ىيوگانن گۋتەنبەرگتىڭ باسپا قالىبىن ويلاپ تابۋىنا بايلانىستى، جىلجىمالى قۇيما قارىپپەن قۇيىلاتىن باسپا كىتاپ پايدا بولدى. وسى زامانعى كىتاپ — مۇقاباعا داپتەرلەر تۇرىندە ٴوزارا تىركەستىرىلىپ بەكىتىلگەن كىتاپ بلوگى ۇلگىسىندە جاسالادى. كىتاپ پەن كىتاپحانا تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر قاي ەلدىڭ، قاي حالىقتىڭ بولماسىن ونىڭ مادەنىي دەڭگەيى، ساۋاتى، ارىينە، كىتاپپەن بايلانىستى. امەرىيكا قۇراما شتاتتارىندا حالىقتىڭ تەڭ جارتىسى كىتاپ وقىمايتىن كورىنەدى. سونىڭ دا سالدارى شىعار، سۇراق-انكەتا ناتىيجەسىنە ۇڭىلگەندە ستۋدەنتتەردىڭ ۴۰ پايىزى ىيزراىيل - اراب ەلدەرىنىڭ ٴبىرى دەپ جاۋاپ بەرگەن. فرانكلىين رۋزۆەلت اقش-تىڭ ۆيەتنام سوعىسى كەزىندەگى پرەزىيدەنتى دەپ تۇسىنەدى ەكەن. ال سول ستۋدەنتتەردىڭ تەڭ جارتىسى تشەرتشىيللدىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي شىققان...

كىتاپ وقۋدىڭ ۇلت بولاشاعى ٴۇشىن ماڭىزى زور. ٴبىلىمسىز قوعام ەشقاشان دا ورگە باسقان ەمەس. نازارلارىڭىزعا كىتاپتار مەن كىتاپحانالارعا قاتىستى بىرنەشە قىزىقتى دەرەك ۇسىنامىز.

• فىينلياندىييادا «سكەپسىيس» دەگەن قوعام بار. ونىڭ مۇشەلەرى ٴار جىلدىڭ اياعىندا باس قوسىپ، اقىلداسا وتىرىپ، جىلدىڭ ەڭ ناشار كىتابىنا «قۇرمەت گراموتاسىن» بەرەتىن كورىنەدى.
• بۇرىنعى باتىس گەرمانىييادا شىعىپ تۇراتىن «كونكرەت» اتتى جۋرنالدىڭ جىلدىڭ ەڭ جامان شىعارماسىنا، ياكىي ەڭ دارىنسىز اۆتورىنا بەرىپ تۇراتىن سىيلىعى بار ەكەن. ونى العان ادام بۇدان بىلاي قاراي مۇنداي كىتاپ جازباۋعا جانە وسى سىيلىققا كەلگەن اقشاعا باسقا ٴبىر ماماندىق الام دەپ ۋادە بەرۋگە ٴتىيىس ەكەن.
• شرىي-لانكادا ارحەولوگىييالىق قازبا جۇمىستارىمەن شۇعىلدانعان امەرىيكا عالىمدارى ٴار پاراعى تازا التىننان دايىندالعان عاجاپ ٴبىر كىتاپ تاۋىپ الىپتى. وندا كونە ٴۇندىستاننىڭ بەلگىلى ٴبىر داستانى باسىلعان دەيدى.
• فرانتسىييانىڭ نانتا قالاسىندا تۇراتىن ٴبىر دارىگەر-فارماتسەپت وتىز بەس جىل بويىنا ٴار ەلدىڭ گىيمندەرىن جىيناۋمەن شۇعىلدانىپتى. فرانس پرەسس اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا ونىڭ كوللەكتسىيياسى بۇگىندە ٴجۇز ەلۋدىڭ ۇستىنە شىعىپتى.
• بۇدان ٴدال ون جىل بۇرىن (۲۰۰۴ ج.) سىيرىييا عالىمدارى باسقا اعايىنداس ارىپتەستەرمەن بىرىگە وتىرىپ، «بۇكىل ارابتىق ەنتسىيكلوپەدىييا» شىعارۋعا كىرىسكەن. بۇل جىيىرما تومدىق ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ارقايسىسى مىڭ بەتتەن تۇرادى.
• فرانتسىييادا نەبارى سەگىز ساعات ىشىندە ٴبىر ولەڭدەر جىيناعىن باسىپ شىعارعان. تاڭعى ساعات توعىزدا قولجازباسىن اكەلىپ تاپسىرعان اۆتور كەشكى ساعات بەستە جىرقۇمارلارعا قولتاڭبا ۇلەستىرە باستاعان.
• ٴبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىنعى ٴۇشىنشى عاسىردىڭ باسىندا تۇرعىزىلىپ، جاڭاشا جىل ساناۋدىڭ باسىندا رىيمدىكتەردىڭ شابۋىلى كەزىندە ورتەنگەن دۇنىييەنىڭ سەگىزىنشى عاجابى – الەكساندر كىتاپحاناسى قالپىنا كەلتىرىلدى. كەزىندە تەڭدەسى جوق بۇل كىتاپحانادا مىڭداعان پاپىيرۋس ورالىمدارى بولعان.
• فرانتسىييا پرەزىيدەنتى بولعان فرانسۋا مىيتتەراننىڭ ارتىندا قالعان ولمەس ەڭبەگى – پارىيجدە سالىنعان ەش جەردە، ەش ەلدە بولماعان تەڭدەسى جوق سۋپەر كىتاپحانا. ول وسى وتكەن جىيىرماسىەشى عاىردىڭ عىلىمىي-تەحنىيكالىق جاڭالىقتارىنىڭ ۇلى جەمىسى.