Kitap

Kitaptarğa arnalğan eskertkiş, Berlïn

Kitap (arab.: ‎ – jazba) — merzimsiz baspasöz basılımı; körkem-ädebï, qoğamdıq-sayasï, ğılımï-praktïkalıq mazmundağı twındı.

Kitaptıñ alğaşqı türleri ejelgi Şığıs elderinde, Grekïyada, Rïmde qış tekşelerine, taqta tastarğa sına jazwımen jazıldı. Bizdiñ zamanımızdan burınğı 25-ğasırda Mısırda qış tekşelerdiñ ornına qamıs (papïrws) qoldanıldı. Bizdiñ zamanımızdan burınğı 7-ğasırda qamısqa kitap jazw isi Grekïya men Rïmde keñ öris aldı. Osığan baýlanıstı kitaptı köşirip jazwğa maşıqtanğan köşirwşiler men qoljazbanı körkemdewşi swretşiler paýda boldı.

Bizdiñ zamanımızdan burınğı 2-ğasırda qamıstıñ ornına teri jarğaq qoldanıla bastadı. Ejelgi Rïm mädenïyeti men ğılımı ökilderiniñ twındıları jarğaq kitaptarğa jazılıp taraldı. 105 j. qıtaý şeberi Caý Lwnʹ qağazdı oýlap tawıp, 13-ğasırda qağaz jasaw öneri Şığıstan Batısqa taraý bastadı. Osığan oraý, Ewropada qoljazba kitap qawırt örkendep, türlişe äripter, bas taqırıptar (aýdarlar) qoldanıla bastadı. Kitap muqabaları altın, kümis, t.b. metalmen örnekteldi. 15-ğasırdıñ ortasında nemis önertapqışı Ïogann Gwtenbergtiñ baspa qalıbın oýlap tabwına baýlanıstı, jıljımalı quýma qarippen quýılatın baspa kitap paýda boldı. Osı zamanğı kitap — muqabağa däpterler türinde özara tirkestirilip bekitilgen kitap blogi ülgisinde jasaladı. Kitap pen kitapxana twralı qızıqtı derekter Qaý eldiñ, qaý xalıqtıñ bolmasın onıñ mädenï deñgeýi, sawatı, ärïne, kitappen baýlanıstı. Amerïka Qurama Ştattarında xalıqtıñ teñ jartısı kitap oqımaýtın körinedi. Sonıñ da saldarı şığar, suraq-anketa nätïjesine üñilgende stwdentterdiñ 40 paýızı Ïzraïlʹ - arab elderiniñ biri dep jawap bergen. Franklïn Rwzvelʹt AQŞ-tıñ Vʹyetnam soğısı kezindegi prezïdenti dep tüsinedi eken. Al sol stwdentterdiñ teñ jartısı Çerçïllʹdiñ kim ekenin bilmeý şıqqan...

Kitap oqwdıñ ult bolaşağı üşin mañızı zor. Bilimsiz qoğam eşqaşan da örge basqan emes. Nazarlarıñızğa kitaptar men kitapxanalarğa qatıstı birneşe qızıqtı derek usınamız.

• Fïnlyandïyada «Skepsïs» degen qoğam bar. Onıñ müşeleri är jıldıñ ayağında bas qosıp, aqıldasa otırıp, jıldıñ eñ naşar kitabına «Qurmet gramotasın» beretin körinedi.
• Burınğı batıs Germanïyada şığıp turatın «Konkret» attı jwrnaldıñ jıldıñ eñ jaman şığarmasına, yakï eñ darınsız avtorına berip turatın sıýlığı bar eken. Onı alğan adam budan bılaý qaraý mundaý kitap jazbawğa jäne osı sıýlıqqa kelgen aqşağa basqa bir mamandıq alam dep wäde berwge tïis eken.
• Şrï-Lankada arxeologïyalıq qazba jumıstarımen şuğıldanğan Amerïka ğalımdarı är parağı taza altınnan daýındalğan ğajap bir kitap tawıp alıptı. Onda köne Ündistannıñ belgili bir dastanı basılğan deýdi.
• Francïyanıñ Nanta qalasında turatın bir däriger-farmacept otız bes jıl boýına är eldiñ gïmnderin jïnawmen şuğıldanıptı. Frans Press agenttiginiñ xabarlawına qarağanda onıñ kollekcïyası büginde jüz elwdiñ üstine şığıptı.
• Budan däl on jıl burın (2004 j.) Sïrïya ğalımdarı basqa ağaýındas äriptestermen birige otırıp, «Bükil arabtıq éncïklopedïya» şığarwğa kirisken. Bul jïırma tomdıq ülken eñbektiñ ärqaýsısı mıñ betten turadı.
• Francïyada nebarı segiz sağat işinde bir öleñder jïnağın basıp şığarğan. Tañğı sağat toğızda qoljazbasın äkelip tapsırğan avtor keşki sağat beste jırqumarlarğa qoltañba ülestire bastağan.
• Bizdiñ jıl sanawımızdan burınğı üşinşi ğasırdıñ basında turğızılıp, jañaşa jıl sanawdıñ basında rïmdikterdiñ şabwılı kezinde örtengen dünïyeniñ segizinşi ğajabı – Aleksandr kitapxanası qalpına keltirildi. Kezinde teñdesi joq bul kitapxanada mıñdağan papïrws oralımdarı bolğan.
• Francïya prezïdenti bolğan Franswa Mïtterannıñ artında qalğan ölmes eñbegi – Parïjde salınğan eş jerde, eş elde bolmağan teñdesi joq swper kitapxana. Ol osı ötken jïırmasıeşı ğaırdıñ ğılımï-texnïkalıq jañalıqtarınıñ ulı jemisi.