مازاسىز كۇي

مازاسىز كۇي، سترەسس (اعىلش. stress) - قاتتى كۇيزەلۋ، ابىرجۋ، مولشەردەن تىس شىيراقتىلىق دەگەن سىيياقتى بىرنەشە ماعىنانى قامتىيتىن جالپىلاما سوزبەن ايتىلعان ادامنىڭ ەرەكشە كۇيى.

عىلىمعا ەڭ العاش وسى ۇعىمدى ەنگىزگەن كانادالىق فىيزىيولوگ گانس سەليە. ونىڭ انىقتاماسى بويىنشا، سترەسس - وتە جاعىمسىز اسەرلەرگە جاۋاپ رەتىندە تۋعان ورگانىيزمنىڭ قالىپسىز بەيىمدەلۋ ارەكەتتەرىنىڭ جىيناعى. ادامنىڭ جەكە ەرەكشەلىكتەرىنە، مىنەزىنە، جوعارعى جۇيكە ارەكەتىنىڭ تىيپتەرىنە وراي سترەستىڭ بىرنەشە تۇرلەرى بايقالادى.

سترەسس ٴۇش كەزەڭنەن تۇرادى:

1. ۇرەيلەنۋ - جاعىمسىز تىتىركەندىرگىش اسەر ەتكەن ساتتە تۋاتىن جاۋاپتىڭ العاشقى كەزەڭى. تاڭىرقاۋ ىسپەتتى سەزىم پايدا بولادى؛
2. توزىمدىلىك – جاعىمسىز تىتىركەندىرگىش اسەرىنە بەرىلىپ كەتپەي، وعان ٴتوزۋ رەاكتسىيياسى تۋادى. بۇل كەزدە گىيپوتالامۋس-گىيپوفىيز جۇيەسىنىڭ ىقپالىمەن بۇيرەك ٴۇستى بەزىنىڭ گورموندارىنىڭ مولشەرى قاندا تەز مولشەردە كوبەيىپ كەتەدى. سىيمپاتىيكالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ اسەرىمەن جۇرەكتىڭ سوعۋ ىرعاعى جىلدامدانادى، تىنىس الۋ ىرعاعى دا جىيىلەنە تۇسەدى. بۇلشىق ەتتەردىڭ جىيىرىلۋ قابىلەتى كۇشەيەدى؛
3. السىرەۋ – بەيىمدەلۋ قورىنىڭ مۇمكىندىگى ازايىپ، تاۋسىلادى، سوندىقتان پسىيحولوگىييادا دەزاداپتاتسىييا (بەيىمدەلۋدىڭ ناشارلاپ جويىلۋى) پايدا بولادى.

سترەستىڭ كوپكە سوزىلعان اۋىر ٴتۇرى ادامدى جۇدەتىپ، قايعىعا باتىرادى.

بۇل تۇرعىدان العاندا، زامانىندا ٴابۋ ٴالىي ىيبن سىينانىڭ قويلارعا قويعان تاجىرىيبەسى وتە قىزىق. ول ٴبىر قويدى قوراعا، باسقا قويلاردى كورەتىندەي ەتىپ، جالعىز ٴوزىن قاماعان. ال ەكىنشى قويدى باسقا قوراعا قاسقىردىڭ ۇيشىگىنىڭ جانىنا ورنالاستىرعان. ٴبىرىنشى تابىنعا قوسىلعىسى كەلىپ، ماڭىراي بەرگەن، بىراق الدىنداعى جەم-ٴشوپتى جەپ تۇرعان. ال ەكىنشى قوي قاسقىردى كورگەن سايىن ۇركىپ، قاشپاق بولعان. ول الدىنداعى جەمدى اۋزىنا دا الماي، جۇدەپ-جاداپ السىرەگەن. ادام دا سول سىيياقتى جاقسىنى كورسە جاقىنداعىسى كەلىپ، جاعىمدى سترەسس تۋادى. ال جاماندى كەزدەستىرگەندە ودان جانىن اۋلاق سالىپ، قۇتى قاشادى، جاعىمسىز سترەسس تۋادى. مىنە، وسى ەكى مىسال سترەستىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز تۇرلەرىن ٴبىرشاما سىيپاتتايدى. سترەستى تۋدىراتىن اسەرلەرگە قاراي فىيزىيولوگىييالىق جانە پسىيحولوگىييالىق سترەسس دەپ ەكىگە بولەدى. پسىيحولوگىييالىق سترەستى مالىمەتتىك جانە ەموتسىييالىق سترەسس دەپ اتايدى. توسىننان جاعىمسىز حابار ەستىگەندە مالىمەتتىك سترەسس پايدا بولادى. ادام دۇرىس جاۋاپ تابا الماي، قاتتى قىينالادى، نە ىستەرىن بىلمەي، ابىرجىپ قالادى. ال ەموتسىييالىق سترەسس قاۋىپ تۋعاندا نەمەسە وقىس قورىققاندا، نە بىرەۋدەن قاتتى كوڭىلى قالعاندا بايقالادى. مۇندايدا جوعارعى جۇيكە ارەكەتىندە تەجەۋلى سەرپىلىسى قانات جايادى. سونىڭ ناتىيجەسىندە ٴىس-قىيمىل ارەكەتى نەمەسە سويلەگەن ٴسوزى بۇزىلادى. سترەستىڭ فىيزىيولوگىييالىق تەتىگى گىيپوتالامۋس-گىيپوفىيز بۇيرەك ٴۇستى بەزى جۇيەسىنىڭ رەفلەكتورلىق قىزمەتىنە نەگىزدەلگەن. سترەسس كەزىندە قاندا گليۋكوكورتىيكوىيدتار مەن كاتەحولامىيندەردىڭ، سەروتونىيننىڭ مولشەرى وقىس كوبەيەدى. عىلىمنىڭ جاڭا دەرەكتەرى بويىنشا وعان قوسىمشا ساموتوتروپىين جانە ساموتومەدىيندەر دە سترەستىڭ، اسىرەسە ونىڭ ۇرەيلەنۋ كەزەڭىنىڭ ورلەۋىنە سەبەپ بولادى. ساموتوتروپىين ىيممۋندىق جۇيەنىڭ قىزمەتىن بەلسەندىرىپ، ورگانىيزمنىڭ سترەسكە قارسى تۇرۋ توزىمدىلىگىن ارتتىرادى.