Mazasız küý

Mazasız küý, stress (ağılş. stress) - qattı küýzelw, abırjw, mölşerden tıs şïraqtılıq degen sïyaqtı birneşe mağınanı qamtïtın jalpılama sözben aýtılğan adamnıñ erekşe küýi.

Ğılımğa eñ alğaş osı uğımdı engizgen kanadalıq fïzïolog Gans Selʹye. Onıñ anıqtaması boýınşa, stress - öte jağımsız äserlerge jawap retinde twğan organïzmniñ qalıpsız beýimdelw äreketteriniñ jïnağı. Adamnıñ jeke erekşelikterine, minezine, joğarğı jüýke äreketiniñ tïpterine oraý strestiñ birneşe türleri baýqaladı.

Stress üş kezeñnen turadı:

1. üreýlenw - jağımsız titirkendirgiş äser etken sätte twatın jawaptıñ alğaşqı kezeñi. Tañırqaw ispetti sezim paýda boladı;
2. tözimdilik – jağımsız titirkendirgiş äserine berilip ketpeý, oğan tözw reakcïyası twadı. Bul kezde gïpotalamws-gïpofïz jüýesiniñ ıqpalımen büýrek üsti beziniñ gormondarınıñ mölşeri qanda tez mölşerde köbeýip ketedi. Sïmpatïkalıq jüýke jüýesiniñ äserimen jürektiñ soğw ırğağı jıldamdanadı, tınıs alw ırğağı da jïilene tüsedi. Bulşıq etterdiñ jïırılw qabileti küşeýedi;
3. älsirew – beýimdelw qorınıñ mümkindigi azaýıp, tawsıladı, sondıqtan psïxologïyada dezadaptacïya (beýimdelwdiñ naşarlap joýılwı) paýda boladı.

Strestiñ köpke sozılğan awır türi adamdı jüdetip, qaýğığa batıradı.

Bul turğıdan alğanda, zamanında Äbw Älï Ïbn Sïnanıñ qoýlarğa qoýğan täjirïbesi öte qızıq. Ol bir qoýdı qorağa, basqa qoýlardı köretindeý etip, jalğız özin qamağan. Al ekinşi qoýdı basqa qorağa qasqırdıñ üýşiginiñ janına ornalastırğan. Birinşi tabınğa qosılğısı kelip, mañıraý bergen, biraq aldındağı jem-şöpti jep turğan. Al ekinşi qoý qasqırdı körgen saýın ürkip, qaşpaq bolğan. Ol aldındağı jemdi awzına da almaý, jüdep-jadap älsiregen. Adam da sol sïyaqtı jaqsını körse jaqındağısı kelip, jağımdı stress twadı. Al jamandı kezdestirgende odan janın awlaq salıp, qutı qaşadı, jağımsız stress twadı. Mine, osı eki mısal strestiñ jağımdı jäne jağımsız türlerin birşama sïpattaýdı. Stresti twdıratın äserlerge qaraý fïzïologïyalıq jäne psïxologïyalıq stress dep ekige böledi. Psïxologïyalıq stresti mälimettik jäne émocïyalıq stress dep ataýdı. Tosınnan jağımsız xabar estigende mälimettik stress paýda boladı. Adam durıs jawap taba almaý, qattı qïnaladı, ne isterin bilmeý, abırjıp qaladı. Al émocïyalıq stress qawıp twğanda nemese oqıs qorıqqanda, ne birewden qattı köñili qalğanda baýqaladı. Mundaýda joğarğı jüýke äreketinde tejewli serpilisi qanat jayadı. Sonıñ nätïjesinde is-qïmıl äreketi nemese söýlegen sözi buzıladı. Strestiñ fïzïologïyalıq tetigi gïpotalamws-gïpofïz büýrek üsti bezi jüýesiniñ reflektorlıq qızmetine negizdelgen. Stress kezinde qanda glyukokortïkoïdtar men katexolamïnderdiñ, serotonïnniñ mölşeri oqıs köbeýedi. Ğılımnıñ jaña derekteri boýınşa oğan qosımşa samototropïn jäne samotomedïnder de strestiñ, äsirese onıñ üreýlenw kezeñiniñ örlewine sebep boladı. Samototropïn ïmmwndıq jüýeniñ qızmetin belsendirip, organïzmniñ streske qarsı turw tözimdiligin arttıradı.