ناتسىيزم

ناتسىيزم - (لات. 'natio' - ۇلت) - ۱۹۳۳- ۱۹۴۵ جج. گىيتلەرلىك گەرمانىييانىڭ ىيدەولوگىيياسى مەن ٴتارتىبى. "ناتسىيزم" ۇعىمى ارىييلىك ٴناسىلدىڭ باسقا ۇلتتار مەن حالىقتاردان ارتىقشىلىعىن ۋاعىزداعان گەرمانىييا فاشىيستىك ناتسىيونال-سوتسىيالىيستىك پارتىيياسىنىڭ (نسپ) اتاۋىنان شىقتى. گەرمان ٴفاشىيزمى (ناتسىيونال-سوتسىيالىيزم) XX ع. ادامزات تارىيحىنداعى ەڭ قاسىرەتتى سوعىستى باستادى. ونىڭ بىيلىگى كۇشكە تابىنۋشىلىقتى ٴتىرىلتىپ قانا قويماي، ٴبۇتىن ٴبىر ۇلتتاردى ناسىلدىك- ساياسىي بەلگىلەرىنە قاراي قىرىپ-جويۋدى قالىپقا اينالدىردى. ادەتتە ٴناتسىيزمدى فاشىيزممەن تەڭدەستىرەدى. ال ايدا Fashio "بىرلەستىك" نەمەسە "وداق" دەگەندى بىلدىرەدى، فاشىيستەر - ول "وداقتاستار"، ال فاشىيزم "وداقتاستىق". XIX ع. بۇل ٴسوزدى رەسپۋبلىيكاندىق، كاسىپوداقتىق جانە سوتسىيالىيستىك توپتار وزدەرىنىڭ باسقا پارتىييالاردان ەرەكشەلىگىن كورسەتۋ ٴۇشىن قولداندى. XX گ. باسىندا بۇل سىيمۆولدى ىيتالياندىق وڭشىلدار پايدالاندى. ۱۹۱۷ ج. باستاپ ىيتاليان پارلامەنتىنىڭ وڭ قاناتى "ۇلتتىق قورعانىس وداعى" دەگەن اتپەن بىرلەستى. ۱۹۱۵ ج. نەگىزى قالانعان "توڭكەرىستىك ٴىس-ارەكەتتەر وداعى" جانە ۱۹۱۹ ج. مۋسسولىينىي ۇيىمداستىرعان سوعىس ارداگەرلەرى وداعىنان - "كۇرەس وداعى"، كەيىننەن ۱۹۲۱ ج. ۇلتتىق فاشىيستىك پارتىييا اتالعان فاشىيستىك پارتىييا پايدا بولدى. ناتسىيزم - ەڭ الدىمەن "گەرمان ٴفاشىيزمى". ناتسىيزم "باستاپقى" ىيتالياندىق فاشىيزمنەن ەلەۋلى تۇردە ەرەكشەلەنەدى. ىيتاليان فاشىيستىك پارتىيياسىنا ۇقساپ، گەرمانىييانىڭ ناتسىيونال-سوتسىيالىيستىك جۇمىسشى پارتىيياسى دا سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى ەكونومىيكالىق جانە قوعامدىق داعدارىستار جاعدايىندا پايدا بولدى. بۇل پارتىييانىڭ تارىيحى، قۇرىلىمى، باعدارلاماسى، ساياسىي تاجىرىيبەسى، ٴتىپتى، ىيدەولوگىيياسى ونىڭ ىيتالياندىق بەينەسىن ەلەستەدى. ۱۹۲۲ ج. ناتسىيونال-سوتسىيالىيزم "فاشىيزم" اتاۋىنا ورىندى ىييە بولدى. پارتىييا باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىگى انتىيسەمىيتىيزم بولدى. بۇل انتىيسەمىيتىيزم ناسىلدىك ىيدەولوگىيياسىن سىلتاۋراتتى، باسىنان ناتسىيونال- سوتسىيالىيستەردى فاشىيستەردەن اجىراتىپ قارايدى.

فاشىيزم مەن ناتسىيونال-ٴسوتسىيالىيزمنىڭ اراسىنداعى ۇقساستىق الەۋمەتتىك جانە ىيدەولوگىييالىق سالادا عانا ەمەس، سىرت كەلبەتىنەن دە، ساياسىي تاجىرىيبەسىنەن دە بايقالادى. پارتىييا اسكەرىي سىيپاتتا ۇيىمداسىپ، قۇرىلدى، مۋندىيرلەر كىيگەن جانە ٴىشىنارا قارۋلانعان بولىمدەرگە ارقا سۇيەدى. ناتسىيونال-ٴسوتسىيالىيزمنىڭ شارىقتاۋىنا ەكونومىيكاداعى جانە قوعامدىق ومىردەگى داعدارىستى قۇبىلىستار، گەرمانىيياداعى ۇساق بۋرجۋازىييانىڭ باسىم بولىگىنىڭ اڭقاۋلىعى مەن فاشىيستىك ەمەس، انتىيفاشىيستىك قوعامدىق كۇشتەردىڭ جانە پارتىييالاردىڭ قاتەلىگى سەبەپ بولدى. ناتسىيستەر بىيلىككە لاڭكەستىك جانە جالعان زاڭدىلىقتى ادىستەرمەن كەلدى. سوت ورگاندارى ساياسىي جانە ناسىلدىك تۇرعىدا ۇنامسىز سوتتاردان جانە پروكۋرورلاردان ارشىلدى، "ساياسىي قىلمىستارى" ٴۇشىن جازا اۋىرلاتىلدى. ۱۹۳۴ پەن ۱۹۴۴ جج. ارالىعىندا بارلىعى شامامەن ۱۳۰۰۰ ادام ٴولىم جازاسىنا كەسىلىپ، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىندالدى. گەرمانىييادا جانە ولار باسىپ العان ەۋروپا ەلدەرىندە ەۆرەيلەرگە جالا جابۋدىڭ، شەتتەتۋدىڭ، ازاماتتىعىنان ايىرۋدىڭ، توناۋدىڭ جانە قۋدالاۋدىڭ جەكەلەگەن كەزەڭدەرى حولوكوستىڭ العىشارتتارىن قالىپتاستىردى. ۱۹۴۲ ج. ۱۳ ناۋرىزدا "سىعاندارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ تۋرالى نۇسقاۋ" ورناتىلعاننان كەيىن، "ەۆرەيلەرگە قاتىستى ەرەكشە نۇسقاۋلاردى" "سىعاندارعا قاتىستى دا قولدانۋ جونىندە" ۇكىمىمەن ۵۰۰۰۰۰- نان ۶۰۰۰۰۰-عا دەيىن تسىگاندار وسۆەنتسىيمدە جانە ەكى لاگەردە گازبەن ۋلاندىرىلدى. ۱۹۳۳ ج. گەرمانىييانىڭ كوپشىلىك انتىيفاشىيستەرى "گىيتلەر سوعىسقا اتتانباق!" دەپ مالىمدەدى. الايدا، باتىس جانە شىعىس ەۋروپانىڭ مەملەكەت قايراتكەرلەرى نەمقۇرايلىق تانىتىپ، ىييەكتەرىنەن ارى اسا الماي، ٴناتسىيزمدى بىتىمگەرشىلىك ساياساتى ارقىلى رەتتەپ، دامۋىن تەجەۋگە بولادى دەپ سەندى. ناتسىيستەردىڭ قاسىرەتتى قىلمىستارىنىڭ سالدارىنىڭ عالامدىق اۋقىمىن الەمگە كورسەتكەن، باستى اسكەرىي قىلمىسكەرلەردىڭ ۇستىنەن جۇرگىزىلگەن (۱۹۴۵ ج. قاراشا - ۱۹۴۶ ج. قازان) نيۋرنبەرگ پروتسەسىنىڭ ٴمانى زور بولدى.