Nacïzm

Nacïzm - (lat. 'natio' - ult) - 1933- 1945 jj. gïtlerlik Germanïyanıñ ïdeologïyası men tärtibi. "Nacïzm" uğımı arïýlik näsildiñ basqa ulttar men xalıqtardan artıqşılığın wağızdağan Germanïya faşïstik Nacïonal-socïalïstik partïyasınıñ (NSP) atawınan şıqtı. German faşïzmi (nacïonal-socïalïzm) XX ğ. adamzat tarïxındağı eñ qasiretti soğıstı bastadı. Onıñ bïligi küşke tabınwşılıqtı tiriltip qana qoýmaý, bütin bir ulttardı näsildik- sayasï belgilerine qaraý qırıp-joyudı qalıpqa aýnaldırdı. Ädette nacïzmdi faşïzmmen teñdestiredi. Al aýda Fashio "birlestik" nemese "odaq" degendi bildiredi, faşïster - ol "odaqtastar", al faşïzm "odaqtastıq". XIX ğ. bul sözdi respwblïkandıq, käsipodaqtıq jäne socïalïstik toptar özderiniñ basqa partïyalardan erekşeligin körsetw üşin qoldandı. XX g. basında bul sïmvoldı ïtalʹyandıq oñşıldar paýdalandı. 1917 j. bastap ïtalʹyan parlamentiniñ oñ qanatı "Ulttıq qorğanıs Odağı" degen atpen birlesti. 1915 j. negizi qalanğan "Töñkeristik is-äreketter Odağı" jäne 1919 j. Mwssolïnï uýımdastırğan soğıs ardagerleri odağınan - "Küres Odağı", keýinnen 1921 j. Ulttıq faşïstik partïya atalğan faşïstik partïya paýda boldı. Nacïzm - eñ aldımen "german faşïzmi". Nacïzm "bastapqı" ïtalʹyandıq faşïzmnen elewli türde erekşelenedi. Ïtalʹyan faşïstik partïyasına uqsap, Germanïyanıñ Nacïonal-socïalïstik jumısşı partïyası da soğıstan keýingi jıldardağı ékonomïkalıq jäne qoğamdıq dağdarıstar jağdaýında paýda boldı. Bul partïyanıñ tarïxı, qurılımı, bağdarlaması, sayasï täjirïbesi, tipti, ïdeologïyası onıñ ïtalʹyandıq beýnesin elestedi. 1922 j. nacïonal-socïalïzm "faşïzm" atawına orındı ïye boldı. Partïya bağdarlamasınıñ negizgi quramdas böligi antïsemïtïzm boldı. Bul antïsemïtïzm näsildik ïdeologïyasın sıltawrattı, basınan nacïonal- socïalïsterdi faşïsterden ajıratıp qaraýdı.

Faşïzm men nacïonal-socïalïzmniñ arasındağı uqsastıq älewmettik jäne ïdeologïyalıq salada ğana emes, sırt kelbetinen de, sayasï täjirïbesinen de baýqaladı. Partïya äskerï sïpatta uýımdasıp, qurıldı, mwndïrler kïgen jäne işinara qarwlanğan bölimderge arqa süýedi. Nacïonal-socïalïzmniñ şarıqtawına ékonomïkadağı jäne qoğamdıq ömirdegi dağdarıstı qubılıstar, Germanïyadağı usaq bwrjwazïyanıñ basım böliginiñ añqawlığı men faşïstik emes, antïfaşïstik qoğamdıq küşterdiñ jäne partïyalardıñ qateligi sebep boldı. Nacïster bïlikke lañkestik jäne jalğan zañdılıqtı ädistermen keldi. Sot organdarı sayasï jäne näsildik turğıda unamsız sottardan jäne prokwrorlardan arşıldı, "sayasï qılmıstarı" üşin jaza awırlatıldı. 1934 pen 1944 jj. aralığında barlığı şamamen 13000 adam ölim jazasına kesilip, olardıñ basım köpşiligi orındaldı. Germanïyada jäne olar basıp alğan Ewropa elderinde evreýlerge jala jabwdıñ, şettetwdiñ, azamattığınan aýırwdıñ, tonawdıñ jäne qwdalawdıñ jekelegen kezeñderi xolokostıñ alğışarttarın qalıptastırdı. 1942 j. 13 nawrızda "sığandarmen qarım-qatınas jasaw twralı nusqaw" ornatılğannan keýin, "evreýlerge qatıstı erekşe nusqawlardı" "sığandarğa qatıstı da qoldanw jöninde" ükimimen 500000- nan 600000-ğa deýin cıgandar Osvencïmde jäne eki lagerde gazben wlandırıldı. 1933 j. Germanïyanıñ köpşilik antïfaşïsteri "Gïtler soğısqa attanbaq!" dep mälimdedi. Alaýda, Batıs jäne Şığıs Ewropanıñ memleket qaýratkerleri nemquraýlıq tanıtıp, ïyekterinen arı asa almaý, nacïzmdi bitimgerşilik sayasatı arqılı rettep, damwın tejewge boladı dep sendi. Nacïsterdiñ qasiretti qılmıstarınıñ saldarınıñ ğalamdıq awqımın älemge körsetken, bastı äskerï qılmıskerlerdiñ üstinen jürgizilgen (1945 j. qaraşa - 1946 j. qazan) Nyurnberg procesiniñ mäni zor boldı.