نەپال

فەدەراتىيۆتىك دەموكراتىييالىق نەپال رەسپۋبلىيكاسى संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl
بايراق ەلتاڭبا
ۇران: «انام مەن وتان اسپان پاتشالىعىنان قىمباتتىراق»
ٴانۇران: «सयौं थुँगा फूलका»
تارىيحى
قۇرىلدى	۱۷۶۸ جىل
تاۋەلسىزدىك كۇنى	۱ قاڭتار ۱۹۲۳ جىل (ۇلىبرىيتانىييادان)
مەملەكەتتىك قۇرىلىمى
رەسمىي ٴتىلى	نەپال ٴتىلى
ەلوردا	كاتماندۋ
ٴىرى قالالارى	كاتماندۋ
ۇكىمەت ٴتۇرى	فەدەراتىيۆتى پارلامەنتتىك رەسپۋبلىيكا
پرەزىيدەنتى ۆىيتسە-پرەزىيدەنتى پرەميەر-ٴمىينىيسترى	بىيدحيا دەۆىي بحاندارىي ناندا كىيشور پۋن كحادگا پراساد شارما ولىي
گەوگرافىيياسى
جەر اۋماعى • بارلىعى • ٪ سۋ بەتى	الەم بويىنشا ۹۳-ٴشى ٴورىن ۱۴۷ ۱۸۱ كم² ۲،۸
جۇرتى • ساراپ (۲۰۱۶) • ساناق (۲۰۱۱) • تىعىزدىعى	۲۸ ۹۸۲ ۷۷۱ ادام (۴۸-ٴشى) ۲۶ ۴۹۴ ۵۰۴ ادام ۱۸۰ ادام/كم² (۶۲-ٴشى)
ەكونومىيكاسى
ٴجىو (اقت)  • قورىتىندى (۲۰۱۸)  • جان باسىنا شاققاندا	۸۴ ملرد. $ ۲،۸۴۲ $
ٴجىو (نومىينال)  • قورىتىندى (۲۰۱۸)  • جان باسىنا شاققاندا	۷ ملرد. $ ۹۱۹ $
ادىي (۲۰۱۷)	▲ ۰،۵۷۴ (ورتاشا) (۱۴۹-شى)
ەتنوحورونىيم	نەپالدىق
ۆاليۋتاسى	نەپالدىق رۋپىييا
قوسىمشا مالىمەتتەر
ىينتەرنەت ۇيشىگى	.np
ISO كودى	NP
حوك كودى	NEP
تەلەفون كودى	+۹۷۷
ۋاقىت بەلدەۋلەرى	+۵:۴۵

نەپال (نەپال. नेपाल [neˈpaːl])، رەسمىي اتاۋى — فەدەراتىيۆتىك دەموكراتىييالىق نەپال رەسپۋبلىيكاسى – وڭت. ازىيياداعى گىيمالاي تاۋىنىڭ ورتالىق بولىگىنە ورنالاسقان مەملەكەت. جەر اۋماعى ۱۴۷،۲ مىڭ كم². حالقى ۲۱،۴ ملن. (]]۲۰۰۱]]). نەگىزگى تۇرعىندارى – نەپالدىقتار. رەسمىي ٴتىلى – نەپالىي. حالقىنىڭ ۸۶٪-ى ىيندۋىيزم، قالعاندارى بۋددا، ىيسلام دىندەرىن ۇستانادى. استاناسى – كاتماندۋ قالاسى اكىمشىلىك جاعىنان ۱۴ ايماققا بولىنەدى. كونستىيتۋتسىييا بويىنشا مەملەكەت باسشىسى – كورول. جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانى – ۲ پالاتالى پارلامەنت (وكىلدەر پالاتاسى جانە ۇلتتىق اسسامبلەيا). ۇلتتىق مەرەكەسى ۲۸ جەلتوقسان (۱۹۴۵) – كورولدىڭ تۋعان كۇنى. اقشا بىرلىگى – نەپال رۋپىيياسى.

گەوگرافىييالىق مالىمەتتەر

ەۆەرەست-الەمدەگى ەڭ بىيىك شىڭ.

نەپال جەرى تاۋلى كەلەدى. سولتۇستىك-باتىستان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي ۲ قاتار تاۋ جوتاسى سوزىلىپ جاتىر، ارالىقتارىندا ۇلكەن اڭعارلار مەن قازانشۇڭقىرلار بار. ن-دىڭ سولت. جانە شىعىس شەكارالارىندا الەمدەگى ەڭ بىيىك شىڭدار دجومولۋنگما (ەۆەرەست، ۸۸۴۸ م) جانە كانتشەندجانگا (۸۵۸۵ م) تۇر. كلىيماتى نەگىزىنەن سۋبەكۆاتورلىق، مۋسسوندىق، بىيىكتىك بەلدەۋلەردە – تاۋلىق. وڭت-تە شىلدەدەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا ۳۰°س، تاۋلى ايماقتاردا –۰ – ۲۰°س؛ قاڭتاردا ۱۵°س، تاۋلى وڭىرلەردە –۰ – ۱۰°س-قا دەيىن جەتەدى. جىلدىق جاۋىن-شاشىن ٴمولش. ۲۰۰۰ مم، قازانشۇڭقىرلاردا ۱۵۰۰ مم. وزەندەرىنىڭ (گانگ الابى) اعىنى قاتتى، سۋ قۇلامالارى كوپ. ٴىرى وزەندەرى: كارنالىي، گانداك، كوسىي، باگحماتىي. گىيمالاي ەتەكتەرى مەن تاۋ بەتكەيلەرىندە مۋسسوندىق قالىڭ ورمان وسكەن. ىلعالدى جەرىن باتپاقتى ٴوڭىر مەن دجۋنگلىي الىپ جاتىر. تاۋ بەتكەيلەرىندە ماڭگى جاسىل جالپاق جاپىراقتى ورمان جانە ودان جوعارى بەلدەۋلەردە قىلقان جاپىراقتى ورمان قالىپتاسقان.

تارىيحى

ەجەلگى زاماندا ٴۇندى-گانگ جازىقتىعىمەن ىرگەلەس جاتقان نۋ ورمانداردى ۆىيدەح، شاكيا، ماللا، لىيتشحاۆ تايپالارى مەكەندەدى. ب.ز. باس كەزىندە نەپال القابىندا (كاتماندۋ القابى) نەۆار مەملەكەتى پايدا بولدى. ول ۸ ع-دا ۇساق ۇلىستارعا ٴبولىندى. ۱۳ ع-دا مالل اۋلەتى ەلدى قايتا بىرىكتىردى. ۱۵ ع-دا بۇل مەملەكەت تە بولشەكتەنىپ، كارنالىي وزەننىڭ الابىندا ۲۲ كنيازدىك (دجۋملا، دجادجاركوت، تاعى باسقا) جانە گاندوك ٴوز. الابىندا ۲۴ كنيازدىك (پالپا، تاناحۋن، تاعى باسقا) ٴومىر ٴسۇردى. دەگەنمەن ۱۷۶۹ ج. قازىرگى بىيلەۋشى كورول اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى پرىيتحۆىي نارايان شاح بىتىراڭقى كنيازدىكتەردى قايتا بىرىكتىردى. ۱۸۱۴ – ۱۸۱۵ ج. اعىلشىندارمەن سوعىستا نەپال بىرقاتار جەرىنەن ايىرىلدى. ۱۸۴۶ ج. اعىلشىنداردىڭ كومەگىنە سۇيەنگەن رانا اۋلەتى بىيلىككە كەلدى. ۱۹۵۱ جىلعى توڭكەرىس ناتىيجەسىندە رانا اۋلەتى بىيلىكتى بۇرىنعى كورول اۋلەتىنە بەرۋگە ٴماجبۇر بولدى. ۱۹۶۰ – ۱۹۸۰ ج. ەلدە كورول اۋلەتىنىڭ شەكسىز بىيلىگى ورنادى. بىراق ەكونومىيكا جاعىنان ارتتا قالعان نەپال ۇكىمەتى سىرتقى كۇشتەردىڭ جانە ەل ىشىندەگى بۇقارالىق قوزعالىستاردىڭ قىسىمىمەن ۱۹۹۰ ج. ساياسىي رەفورمالار جۇرگىزۋگە ٴماجبۇر بولىپ، جاڭا كونستىيتۋتسىييا قابىلدادى.

شارۋاشىلىعى

نەپال – اگرارلى ەل. نەگىزگى اۋىل شارۋاشىلىق داقىلدارى – كۇرىش، بىيداي، جۇگەرى، كارتوپ، شاي، تەمەكى، ماقتا. مال شارۋاشىلىعى ەلدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە باسىم دامىعان. ونەركاسىبىندە اۋىل شارۋاشىلىعى شىيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ باستى ورىن الادى. تۋرىيزم مەن الپىينىيزم دامىعان. ەكسپورتقا كىلەمدەر، قاراقۇمىق، قاعاز-ماقتا بۇيىمدارى، مايلى داقىلدار مەن تەرى شىيكىزاتتارىن شىعارىپ، سىرتتان مۇناي ونىمدەرىن، ماشىينا، قۇرال-جابدىقتار، تۇتىنۋ تاۋارلارىن الادى. نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرى: تايلاند، ٴۇندىستان، گەرمانىييا، قىتاي.