پىيگمەنتتەر

پىيگمەنتتەر (لات. pٴىgmentum — بوياۋ)، بىيولوگىييادا — اعزا ۇلپاسى قۇرامىندا بولاتىن بويالعان زاتتار. پىيگمەنتتەردىڭ ٴتۇسى كۇن سپەكترىنىڭ ٴار ٴتۇرلى ساۋلەسىن سىڭىرەتىن حروموفور توبىنا بايلانىستى انىقتالادى. پىيگمەنتتەردىڭ اعزا تىرشىلىگىندە، اسىرەسە فوتوبىيولوگىييا پروتسەسىندە ماڭىزى زور.

حلوروپلاستتارداعى حلوروفىيلل

جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر اعزاسىندا پورفىيرىين، كاروتىينوىيد پىيگمەنتتەرى كوپ مولشەردە كەزدەسەدى. پورفىيرىين جاسىل وسىمدىكتەردىڭ حلوروفىيلل مولەكۋلاسىندا؛ فوتوسىينتەزگە قاتىساتىن باكتەرىييالاردىڭ باكتەرىيو-حلوروفىيللدەرىندە؛ جانۋارلاردىڭ تىنىس الۋ پروتسەسىنە قاتىستى پىيگمەنتتەرىندە (گەموگلوبىين، مىيوگلوبىين، حلوروكرۋورىين، ت.ب.) بولادى. وسىمدىكتەردىڭ گۇلى، جەمىسى، جاپىراعىنا ٴتۇس بەرەتىن، حىيمىييالىق قۇرىلىسى، ٴتۇسى مەن تارالۋى جونىندە ٴبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنەتىن زاتتار (انتوتسىياندار، فلاۆوندار) وسىمدىك پىيگمەنتتەرىنىڭ ۇلكەن توبى — فلاۆونوىيدتەردىڭ قۇرامىنا كىرەدى.

جانۋارلاردىڭ كورۋ مۇشەسىندە قۇرامى كۇردەلى كورۋ پىيگمەنتتەرى بار. پىيگمەنتتەر جاسۋشا مەن ٴتۇرلى مۇشەلەردە سۇيىق كۇيدە بولادى. ادام اعزاسىنداعى پىيگمەنتتەر الماسۋى بۇزىلۋىنىڭ بۇزىلۋى اعنانى اۋرۋعا شالدىقتىرادى. پىيگمەنتتەردىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى تۇقىم قۋالايدى جانە جۇرە پايدا بولادى. پىيگمەنتتەر الماسۋى بۇزىلۋىنىڭ جۇرە پايدا بولۋى باۋىردىڭ اۋرۋىنان (گەپاتىيت، ىسىك، ت.ب.)، اعزادا دارۋمەننىڭ جەتىسپەۋىنەن، قان اۋرۋلارىنىڭ اسقىنۋىنان بولادى.

پىيگمەنتتەر حىيمىييادا — پلاستماسسا، رەزىينا، قاعاز، ت.ب. بوياۋدا، باسپاحانا مەن قۇرىلىس بوياۋلارىن دايىنداۋدا قولدانىلاتىن ٴتۇرلى-تۇسكە بويالعان حىيمىييالىق قوسىلىستار. پىيگمەنتتەر بەيورگانىيك. جانە ورگانىيك. تۇرلەرگە بولىنەدى. بەيورگانىيكالىق پىيگمەنتتەر تابىيعىي، مىينەرالدى، سىينتەتىيك. بولىپ بولىنەدى. ولارعا: وتپەلى مەتالداردىڭ (Fe، Co، Cr، ت.ب.) وكسىيدتەرى، تۇزدارى، كەشەندى قوسىلىستار، ٴتۇستى مەتالداردىڭ (Al، Cu، Zn، Fe، Nٴى) ۇنتاقتارى، قۇيمالار (قولا، لاتۋن)، كۇيە جاتادى. ورگانىيكالىق پىيگمەنتتەر — ٴار ٴتۇرلى حىيمىييالىق قۇرىلىستى سىينتەتىيك. بوياعىش زاتتار. ولاردىڭ ىشىندەگى نەگىزگىلەرى — ازوپىيگمەنتتەر مەن ازولاكتار. پىيگمەنتتەر بويالعان ماتەرىيالدىڭ كوپتەگەن قاسىييەتتەرىن (كورروزىيياعا توزىمدىلىگىن، اسەمدىلىگىن، ت.ب.) جاقسارتادى. پىيگمەنتتەردى الۋدا تابىيعىي شىيكىزاتتى ۇگىتۋ (مىسالى، تەمىر جوساسىن الۋدا)، سۋلى ەرىتىندىلەردى حىيمىييالىق تۇندىرۋ (لىيتوپون الۋ)، ت.ب. ادىستەر قولدانىلادى.