Pïgmentter

Pïgmentter (lat. pigmentum — boyaw), bïologïyada — ağza ulpası quramında bolatın boyalğan zattar. Pïgmentterdiñ tüsi kün spektriniñ är türli säwlesin siñiretin xromofor tobına baýlanıstı anıqtaladı. Pïgmentterdiñ ağza tirşiliginde, äsirese fotobïologïya procesinde mañızı zor.

xloroplasttardağı xlorofïll

Janwarlar men ösimdikter ağzasında porfïrïn, karotïnoïd Pïgmentteri köp mölşerde kezdesedi. Porfïrïn jasıl ösimdikterdiñ xlorofïll molekwlasında; fotosïntezge qatısatın bakterïyalardıñ bakterïo-xlorofïllderinde; janwarlardıñ tınıs alw procesine qatıstı pïgmentterinde (gemoglobïn, mïoglobïn, xlorokrworïn, t.b.) boladı. Ösimdikterdiñ güli, jemisi, japırağına tüs beretin, xïmïyalıq qurılısı, tüsi men taralwı jöninde bir-birinen erekşelenetin zattar (antocïandar, flavondar) ösimdik Pïgmentteriniñ ülken tobı — flavonoïdterdiñ quramına kiredi.

Janwarlardıñ körw müşesinde quramı kürdeli körw Pïgmentteri bar. Pïgmentter jaswşa men türli müşelerde suýıq küýde boladı. Adam ağzasındağı Pïgmentter almaswı buzılwınıñ buzılwı ağnanı awrwğa şaldıqtıradı. Pïgmentterdiñ özgeriske uşırawı tuqım qwalaýdı jäne jüre paýda boladı. Pïgmentter almaswı buzılwınıñ jüre paýda bolwı bawırdıñ awrwınan (gepatït, isik, t.b.), ağzada därwmenniñ jetispewinen, qan awrwlarınıñ asqınwınan boladı.

Pïgmentter xïmïyada — plastmassa, rezïna, qağaz, t.b. boyawda, baspaxana men qurılıs boyawların daýındawda qoldanılatın türli-tüske boyalğan xïmïyalıq qosılıstar. Pïgmentter beýorganïk. jäne organïk. türlerge bölinedi. Beýorganïkalıq Pïgmentter tabïğï, mïneraldı, sïntetïk. bolıp bölinedi. Olarğa: ötpeli metaldardıñ (Fe, Co, Cr, t.b.) oksïdteri, tuzdarı, keşendi qosılıstar, tüsti metaldardıñ (Al, Cu, Zn, Fe, Ni) untaqtarı, quýmalar (qola, latwnʹ), küýe jatadı. Organïkalıq Pïgmentter — är türli xïmïyalıq qurılıstı sïntetïk. boyağış zattar. Olardıñ işindegi negizgileri — azopïgmentter men azolaktar. Pïgmentter boyalğan materïaldıñ köptegen qasïyetterin (korrozïyağa tözimdiligin, äsemdiligin, t.b.) jaqsartadı. Pïgmentterdi alwda tabïğï şïkizattı ügitw (mısalı, temir josasın alwda), swlı eritindilerdi xïmïyalıq tundırw (lïtopon alw), t.b. ädister qoldanıladı.