پىي (سان)

ەگەر شەڭبەر دىيامەترى بىرگە تەڭ دەپ الىنسا، شەڭبەر ۇزىندىعى — «پىي» سانىنا تەڭ بولادى.

$\pi$ سانى («پىي» دەپ وقىلادى) — شەڭبەر ۇزىندىعىنىڭ ونىڭ دىيامەترىنە قاتىناسىن سىيپاتتايتىن ماتەماتىيكالىق تۇراقتى شاما. يۋنان الىپپەسىنىڭ العاشقى ارپىمەن - «پىي » بەلگىلەنەدى. بۇل سان ىيرراتسىيونال جانە ترانستسەندەنتتى بولىپ تابىلادى.

پىي سانى— شەڭبەر ۇزىندىعىنىڭ ونىڭ دىيامەترىنە قاتىناسىن كورسەتەتىن جانە ماتەماتىيكادا بەلگىلى ٴبىر ىيرراتسىيونال ساندى بەلگىلەۋ ٴۇشىن قولدانىلاتىن گرەك ٴارپى. بۇل بەلگىلەۋدى العاش رەت ۱۷۰۶ ج. اعىلشىن ماتەماتىيگى ۋ.دجونس (۱۶۷۵ — ۱۷۴۹) پايدالانعانىمەن، جاپپاي قولدانىسقا ۱۷۳۶ ج. ل.ەيلەردىڭ (۱۷۰۷ — ۸۳) ەڭبەگىنەن كەيىن عانا ەنە باستادى. كەز كەلگەن ىيرراتسىيونال ساندار سىيياقتى پىي سانى دا شەكتەۋسىز پەرىيودتى ەمەس وندىق بولشەك تۇرىندە جازىلادى: $\pi$=۳،۱۴۱ ۵۹۲ ۶۵۳ ۵۸۹ ۷۹۳ ۲۳۸ ۴۶۲ ۶۴۳ …

ەرتە زامانداردان باستاپ دوڭگەلەك پەن شەڭبەرگە قاتىستى پراكتىيك. ەسەپتەۋلەر راتسىيونال سانداردىڭ كومەگىمەن $\pi$-ٴدىڭ جۋىق ٴمانىن ىزدەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تۋعىزدى. ەجەلگى ەگىيپەتتە (ب.ز.ب. ۲-مىڭجىلدىقتا) دوڭگەلەك اۋدانىن ەسەپتەۋ كەزىندە $\pi$-ٴدىڭ شامامەن ۳-كە تەڭ ٴمانى نەمەسە دالىرەك تەڭ ٴمانى قولدانىلعان. ارحىيمەد (ب.ز.ب. ۳ ع.) ىشتەي جانە سىرتتاي سىزىلعان كوپبۇرىشى بار شەڭبەرلەردى سالىستىرا وتىرىپ، $\pi$-ٴدىڭ ٴدال ٴمانى جانە ساندارىنىڭ ارالىعىندا ەكەنىن تاپقان (بۇل جۋىقتاۋلار قازىرگى كەزدە دە ۇلكەن دالدىكتى قاجەت ەتپەيتىن ەسەپتەۋلەردە قولدانىلىپ كەلەدى). ۵ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا قىتاي ماتەماتىيگى تسزۋ تشۋن-تشجىي $\pi$-ٴدىڭ ۳،۱۴۱۵۹۲۷-گە تەڭ جۋىق ٴمانىن تاپقان، بۇل ٴمان ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن ەۋروپادا دا تابىلدى (۱۶ عاسىردا)؛ بۇل جۋىقتاۋدىڭ تەك ۷-وندىق تاڭباسىندا عانا قاتەلىك بار. $\pi$-ٴدىڭ دالىرەك جۋىق ٴمانىن تابۋ جۇمىستارى جالعاسىپ، عىيياس ٴاد-دىين ىيبن ماسۋد ٴجامشىيد ٴال-كاشىي پىي سانىنىڭ ۱۷ وندىق تاڭباسىن، ال گوللاند ماتەماتىيگى لۋدولف ۆان تسەيلەن (۱۵۴۰ — ۱۶۱۰) ۳۲ وندىق تاڭباسىن تاپقان. ۱۹۶۲ ج. پىي سانىنىڭ ٴجۇز مىڭ وندىق تاڭباسى ەلەكتروندىق ەسەپتەۋىش ماشىينانىڭ كومەگىمەن تابىلدى. پىي سانى ٴتۇرلى گەومەترىييالىق ەسەپتەۋلەرمەن قاتار، ارىيفمەتىيكالىق تىزبەكتەردىڭ شەگىن تابۋدا، ەيلەر فورمۋلاسىندا، ت.ب. كەزدەسەدى.

۱۸ عاسىردىڭ اياعىندا ىي.لامبەرت (۱۷۲۸ — ۷۷) پەن ا.لەجاندر (۱۷۵۲ — ۱۸۳۳) $\pi$-ٴدىڭ ىيرراتسىيونال سان ەكەنىن ايتسا، ۱۸۸۲ ج. ف.لىيندەمان (۱۸۵۲ — ۱۹۳۹) ترانستسەندەنت سان ەكەنىن دالەلدەگەن.

ەسەپتەۋ، باعالاۋ

• ${\frac {22}{7}}$ (ارحىيمەد)،
• ${\frac {377}{120}}$ (ٴۇندىس ويشىلى مەن استرونومى اريابحاتتىڭ كىتابىندا ۵-ٴشى عاسىردا بەرىلگەن)،
• ${\frac {355}{113}}$ (اريابحات زامانداسى كونەقىتايلىق تسزۋ تشۋن-تسجىي استرونومى باعالاعان-مىس).

• ۇتىردەن كەيىن ۵۱۰ بەلگىسى:

  π ≈ ۳،۱۴۱ ۵۹۲ ۶۵۳ ۵۸۹ ۷۹۳ ۲۳۸ ۴۶۲ ۶۴۳ ۳۸۳ ۲۷۹ ۵۰۲ ۸۸۴ ۱۹۷ ۱۶۹ ۳۹۹ ۳۷۵ ۱۰۵ ۸۲۰ ۹۷۴ ۹۴۴ ۵۹۲ ۳۰۷ ۸۱۶ ۴۰۶ ۲۸۶ ۲۰۸ ۹۹۸ ۶۲۸ ۰۳۴ ۸۲۵ ۳۴۲ ۱۱۷ ۰۶۷ ۹۸۲ ۱۴۸ ۰۸۶ ۵۱۳ ۲۸۲ ۳۰۶ ۶۴۷ ۰۹۳ ۸۴۴ ۶۰۹ ۵۵۰ ۵۸۲ ۲۳۱ ۷۲۵ ۳۵۹ ۴۰۸ ۱۲۸ ۴۸۱ ۱۱۷ ۴۵۰ ۲۸۴ ۱۰۲ ۷۰۱ ۹۳۸ ۵۲۱ ۱۰۵ ۵۵۹ ۶۴۴ ۶۲۲ ۹۴۸ ۹۵۴ ۹۳۰ ۳۸۱ ۹۶۴ ۴۲۸ ۸۱۰ ۹۷۵ ۶۶۵ ۹۳۳ ۴۴۶ ۱۲۸ ۴۷۵ ۶۴۸ ۲۳۳ ۷۸۶ ۷۸۳ ۱۶۵ ۲۷۱ ۲۰۱ ۹۰۹ ۱۴۵ ۶۴۸ ۵۶۶ ۹۲۳ ۴۶۰ ۳۴۸ ۶۱۰ ۴۵۴ ۳۲۶ ۶۴۸ ۲۱۳ ۳۹۳ ۶۰۷ ۲۶۰ ۲۴۹ ۱۴۱ ۲۷۳ ۷۲۴ ۵۸۷ ۰۰۶ ۶۰۶ ۳۱۵ ۵۸۸ ۱۷۴ ۸۸۱ ۵۲۰ ۹۲۰ ۹۶۲ ۸۲۹ ۲۵۴ ۰۹۱ ۷۱۵ ۳۶۴ ۳۶۷ ۸۹۲ ۵۹۰ ۳۶۰ ۰۱۱ ۳۳۰ ۵۳۰ ۵۴۸ ۸۲۰ ۴۶۶ ۵۲۱ ۳۸۴ ۱۴۶ ۹۵۱ ۹۴۱ ۵۱۱ ۶۰۹ ۴۳۳ ۰۵۷ ۲۷۰ ۳۶۵ ۷۵۹ ۵۹۱ ۹۵۳ ۰۹۲ ۱۸۶ ۱۱۷ ۳۸۱ ۹۳۲ ۶۱۱ ۷۹۳ ۱۰۵ ۱۱۸ ۵۴۸ ۰۷۴ ۴۶۲ ۳۷۹ ۹۶۲ ۷۴۹ ۵۶۷ ۳۵۱ ۸۸۵ ۷۵۲ ۷۲۴ ۸۹۱ ۲۲۷ ۹۳۸ ۱۸۳ ۰۱۱ ۹۴۹ ۱۲۹ ۸۳۳ ۶۷۳ ۳۶۲…

• ۇتىردەن كەيىن ٴجۇز مىيللىيون بەلگىسى
  • ۳.۱۴۱۵۹۲۶۵۳۵۸۹۷۹۳۲۳۸۴۶۲۶۴۳۳۸۳۲۷۹۵۰۲۸۸۴۱۹۷۱۶۹۳۹۹۳۷۵۱۰۵۸۲۰۹۷۴۹۴۴۵۹۲.jp

لۋدولف سانى

لۋدولف سانى - $~\pi$ (پىي) سانىنىڭ ۳۲ تاڭبالى وندىق بەلگىلەرمەن ورنەكتەلگەن جۋىق ٴمانى. بۇل ٴماندى نىيدەرلاند ماتەماتىيگى ۆان تسەيلەن لۋدولف (۱۵۴۰-۱۶۱۰) ەسەپتەپ تاپقان. بۇل ۱۶۱۵ جىلى (عالىم قايتىس بولعان سوڭ) جارىييالانعان.

• $~\pi =3,14159265358979323846264338327950.$

• π = ۳،۱۴۱ ۵۹۲ ۶۵۳ ۵۸۹ ۷۹۳ ۲۳۸ ۴۶۲ ۶۴۳ ۳۸۳ ۲۷۹ ۵۰

دەرەككوزدەر

ورتاققوردا بۇعان قاتىستى مەدىيا ساناتى بار: Pi