Pï (san)

Eger şeñber dïametri birge teñ dep alınsa, şeñber uzındığı — «pï» sanına teñ boladı.

$\pi$ sanı («pï» dep oqıladı) — şeñber uzındığınıñ onıñ dïametrine qatınasın sïpattaýtın matematïkalıq turaqtı şama. YUnan älippesiniñ alğaşqı ärpimen - «pï » belgilenedi. Bul san ïrracïonal jäne transcendentti bolıp tabıladı.

Pï sanı— şeñber uzındığınıñ onıñ dïametrine qatınasın körsetetin jäne matematïkada belgili bir ïrracïonal sandı belgilew üşin qoldanılatın grek ärpi. Bul belgilewdi alğaş ret 1706 j. ağılşın matematïgi W.Djons (1675 — 1749) paýdalanğanımen, jappaý qoldanısqa 1736 j. L.Éýlerdiñ (1707 — 83) eñbeginen keýin ğana ene bastadı. Kez kelgen ïrracïonal sandar sïyaqtı Pï sanı da şektewsiz perïodtı emes ondıq bölşek türinde jazıladı: $\pi$=3,141 592 653 589 793 238 462 643 …

Erte zamandardan bastap döñgelek pen şeñberge qatıstı praktïk. eseptewler racïonal sandardıñ kömegimen $\pi$-diñ jwıq mänin izdewdiñ qajettiligin twğızdı. Ejelgi Egïpette (b.z.b. 2-mıñjıldıqta) döñgelek awdanın eseptew kezinde $\pi$-diñ şamamen 3-ke teñ mäni nemese dälirek teñ mäni qoldanılğan. Arxïmed (b.z.b. 3 ğ.) işteý jäne sırttaý sızılğan köpburışı bar şeñberlerdi salıstıra otırıp, $\pi$-diñ däl mäni jäne sandarınıñ aralığında ekenin tapqan (bul jwıqtawlar qazirgi kezde de ülken däldikti qajet etpeýtin eseptewlerde qoldanılıp keledi). 5 ğasırdıñ 2-jartısında qıtaý matematïgi Czw Çwn-çjï $\pi$-diñ 3,1415927-ge teñ jwıq mänin tapqan, bul män uzaq waqıttan keýin Ewropada da tabıldı (16 ğasırda); bul jwıqtawdıñ tek 7-ondıq tañbasında ğana qatelik bar. $\pi$-diñ dälirek jwıq mänin tabw jumıstarı jalğasıp, Ğïýas äd-Dïn ïbn Maswd Jämşïd äl-Käşï Pï sanınıñ 17 ondıq tañbasın, al golland matematïgi Lwdolʹf van Ceýlen (1540 — 1610) 32 ondıq tañbasın tapqan. 1962 j. Pï sanınıñ jüz mıñ ondıq tañbası élektrondıq eseptewiş maşïnanıñ kömegimen tabıldı. Pï sanı türli geometrïyalıq eseptewlermen qatar, arïfmetïkalıq tizbekterdiñ şegin tabwda, Éýler formwlasında, t.b. kezdesedi.

18 ğasırdıñ ayağında Ï.Lambert (1728 — 77) pen A.Lejandr (1752 — 1833) $\pi$-diñ ïrracïonal san ekenin aýtsa, 1882 j. F.Lïndeman (1852 — 1939) transcendent san ekenin däleldegen.

Eseptew, bağalaw

• ${\frac {22}{7}}$ (Arxïmed),
• ${\frac {377}{120}}$ (ündis oýşılı men astronomı Arʹyabxattıñ kitabında 5-şi ğasırda berilgen),
• ${\frac {355}{113}}$ (Arʹyabxat zamandası köneqıtaýlıq Czw Çwn-cjï astronomı bağalağan-mıs).

• ütirden keýin 510 belgisi:

  π ≈ 3,141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 502 884 197 169 399 375 105 820 974 944 592 307 816 406 286 208 998 628 034 825 342 117 067 982 148 086 513 282 306 647 093 844 609 550 582 231 725 359 408 128 481 117 450 284 102 701 938 521 105 559 644 622 948 954 930 381 964 428 810 975 665 933 446 128 475 648 233 786 783 165 271 201 909 145 648 566 923 460 348 610 454 326 648 213 393 607 260 249 141 273 724 587 006 606 315 588 174 881 520 920 962 829 254 091 715 364 367 892 590 360 011 330 530 548 820 466 521 384 146 951 941 511 609 433 057 270 365 759 591 953 092 186 117 381 932 611 793 105 118 548 074 462 379 962 749 567 351 885 752 724 891 227 938 183 011 949 129 833 673 362…

• Ütirden keýin jüz mïllïon belgisi
  • 3.141592653589793238462643383279502884197169399375105820974944592.jp

Lwdolʹf sanı

Lwdolʹf sanı - $~\pi$ (pï) sanınıñ 32 tañbalı ondıq belgilermen örnektelgen jwıq mäni. Bul mändi nïderland matematïgi Van Ceýlen Lwdolʹf (1540-1610) eseptep tapqan. Bul 1615 jılı (ğalım qaýtıs bolğan soñ) jarïyalanğan.

• $~\pi =3,14159265358979323846264338327950.$

• π = 3,141 592 653 589 793 238 462 643 383 279 50

Derekközder

Ortaqqorda buğan qatıstı medïa sanatı bar: Pi