پلازما
پلازما — وڭ جانە تەرىس زاريادتارىنىڭ تىعىزدىقتارى ٴبىر-بىرىمەن شامالاس، تولىق نەمەسە ٴىشىنارا ىيوندالعان گاز. پلازمادا زاريادتالعان بولشەكتەر قاتارىنا ەلەكتروندار مەن ىيوندار جاتادى. ولار گازدى ىيونداۋ (قىزدىرۋ، ەل.-ماگن. تولقىنمەن اسەرلەسۋ، زاريادتالعان بولشەكتەرمەن سوققىلاۋ، ت.ب.) كەزىندە پايدا بولادى. الەم كەڭىستىگىندەگى زاتتاردىڭ باسىم بولىگى (جۇلدىزدار جانە ونىڭ اتموسفەراسى، گالاكتىيكالىق تۇماندار مەن جۇلدىزارالىق ورتا) پلازما كۇيىندە بولادى. “پلازما” تەرمىينىن عىلىمعا امەرىيكان عالىمدارى ىي.لەنگميۋر (۱۸۸۱ — ۱۹۵۷) مەن ل.تونكس (۱۸۹۷ — ۱۹۷۱) ەنگىزگەن (۱۹۲۳). پلازمانىڭ بىرلىك كولەمىندەگى ىيوندالعان اتومدار سانىنىڭ ولاردىڭ سول كولەمدەگى تولىق سانىنا قاتىناسى پلازمانىڭ ىيونداۋ دارەجەسى () دەپ اتالادى. وسى -نىڭ شاماسىنا قاراي پلازما ٴالسىز ىيوندانعان (<۱٪)، ٴىشىنارا ىيوندانعان (۱٪<<۱۰۰٪) جانە تولىق ىيوندانعان (۱۰۰٪) بولىپ بولىنەدى. پلازمانى قۇرايتىن بولشەكتەردىڭ ورتاشا كىينەتىيكالىق ەنەرگىييالارى ٴار ٴتۇرلى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان پلازمانى ەلەكتروندىق تەمپەراتۋرا (تە)، ىيوندىق تەمپەراتۋرا (ٴتى) جانە بەيتاراپ اتومدار تەمپەراتۋراسى (تا) ارقىلى سىيپاتتايدى. ىيوندىق تەمپەراتۋراسى تى<۱۰۵ك پلازما تومەنگى تەمپەراتۋرالىق، ال تى>۱۰۶ك پلازما جوعارى تەمپەراتۋرالىق پلازما دەپ اتالادى. پلازمانى زاتتىڭ ٴتورتىنشى كۇيى دەپ تە اتايدى. ونىڭ گازدان نەگىزگى وزگەشەلىگى ەلەكتر جانە ماگنىيت ورىستەرىمەن كۇشتى اسەرلەسۋىندە؛ سونىڭ ناتىيجەسىندە پلازمادا باسقا زاتتاردا كەزدەسپەيتىن ەرەكشە قۇبىلىستار جۇرەدى. مىسالى، پلازما بولشەكتەرى جىلۋلىق قوزعالىسپەن بىرگە رەتتەلگەن “ۇجىمدىق پروتسەستەرگە” دە قاتىناسادى. پلازمانىڭ “كۆازىيبەيتاراپتىلىعى” ونىڭ ماڭىزدى قاسىييەتى بولىپ ەسەپتەلەدى. كۆازىيبەيتاراپتىلىعى ساقتالۋ ٴۇشىن پلازمانىڭ ولشەمدەرى دەباي ەكرانداۋ رادىيۋسىنان (D=[kTeTٴى/۴|eeeٴى|(nٴىTٴى+neTe)]۱/۲، مۇنداعى ee، ەى مەن nە، nٴى — ەلەكتروندىق جانە ىيوندىق زارياد پەن كونتسەنتراتسىييا) كوپ ۇلكەن بولۋى كەرەك. ەگەر بولشەكتەرىنىڭ ٴوزارا اسەرلەسۋىنىڭ پوتەنتس. ەنەرگىيياسى ولاردىڭ جىلۋلىق ەنەرگىيياسىنان كوپ از بولسا، وندا پلازما — ىيدەال پلازما دەپ اتالادى. ىيندۋكتسىيياسى ۆ ماگنىيت ورىسىندەگى پلازما بولشەكتەرىنە لورەنتس كۇشى اسەر ەتىپ، ناتىيجەسىندە ول بولشەكتەر لارمور ٴسپىيرالى بويىمەن (تسىيكلوتروندىق جىيىلىكپەن) اينالادى. سونىڭ سالدارىنان پلازما دىياماگنەتىيزمى پايدا بولادى.
پلازمانى:
- پلازمانىڭ جەكە بولشەكتەرىنىڭ قوزعالىسى ارقىلى؛
- ماگنىيتتىك گىيدرودىينامىيكا تەڭدەۋلەرى ارقىلى؛
- پلازمانىڭ بولشەكتەرى مەن ونداعى پايدا بولاتىن تولقىنداردى كىينەتىيكالىق ٴتاسىل ارقىلى زەرتتەۋگە بولادى.
سوڭعى ٴتاسىل پلازمانى تۇبەگەيلى سىيپاتتايدى. بۇل ٴتاسىل ۋاقىتقا (t)، رادىيۋس-ۆەكتورعا (r) جانە ىيمپۋلسقا (p) تاۋەلدى بولاتىن پلازما بولشەكتەرىنىڭ تارالۋ فۋنكتسىيياسىنا f=f(t، r، p) نەگىزدەلگەن جانە دە فۋنكتسىييا بولتسماننىڭ كىينەتىيكالىق تەڭدەۋى ارقىلى انىقتالادى: ، مۇنداعى F =eE+(e/c)[B] — پلازمانىڭ زاريادتالعان بولشەكتەرىنە سىرتقى ەل.-ماگنىيتتىك ٴورىس تاراپىنان اسەر ەتەتىن كۇش، ال C(f) – بولشەكتەردىڭ ٴوزارا سوقتىعىسۋىن ەسكەرەتىن فۋنكتسىييا. شاپشاڭ قوزعالاتىن پلازما ٴۇشىن بولشەكتەردىڭ ٴوزارا سوقتىعىسۋىن ەسكەرمەۋگە بولادى، ياعنىي C(f). بۇل جاعدايدا بولتسماننىڭ كىينەتىيكالىق تەڭدەۋى ۆلاسوۆ تەڭدەۋىنە اۋىسادى. بولتسمان مەن ۆلاسوۆ تەڭدەۋلەرىنىڭ انالىيتىيكالىق شەشىمدەرى وتە كۇردەلى. سوندىقتان كوپشىلىك جاعدايلاردا ول تەڭدەۋلەر ٴار ٴتۇرلى ساندىق تاسىلدەر ارقىلى ەيەم-ٴنىڭ كومەگىمەن شەشىلەدى. جوعارى تەمپەراتۋرالى پلازما — باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سىينتەزدىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ نىسانى. تومەنگى تەمپەراتۋرالى پلازما گازرازريادتىق جارىق كوزدەرىندە، گاز لازەرىندە، مگد گەنەراتورلارىندا، ت.ب. پايدالانىلادى.
پايدالانىلعان ادەبىييەت[وڭدەۋ]
“قازاق ەنتسىيكلوپەدىيياسى”، VII-توم
|
بۇل — ماقالانىڭ باستاماسى. بۇل ماقالانى تولىقتىرىپ، دامىتۋ ارقىلى، ۋىيكىيپەدىيياعا كومەكتەسە الاسىز. بۇل ەسكەرتۋدى دالدەپ اۋىستىرۋ قاجەت. |
 | بۇل ماقالانى ۋىيكىيپەدىييا ساپا تالاپتارىنا لايىقتى بولۋى ٴۇشىن ۋىيكىيلەندىرۋ قاجەت. |