Plazma

Plazma şamı

Plazma — oñ jäne teris zaryadtarınıñ tığızdıqtarı bir-birimen şamalas, tolıq nemese işinara ïondalğan gaz. Plazmada zaryadtalğan bölşekter qatarına élektrondar men ïondar jatadı. Olar gazdı ïondaw (qızdırw, él.-magn. tolqınmen äserlesw, zaryadtalğan bölşektermen soqqılaw, t.b.) kezinde paýda boladı. Älem keñistigindegi zattardıñ basım böligi (juldızdar jäne onıñ atmosferası, galaktïkalıq tumandar men juldızaralıq orta) Plazma küýinde boladı. “Plazma” termïnin ğılımğa amerïkan ğalımdarı Ï.Lengmyur (1881 — 1957) men L.Tonks (1897 — 1971) engizgen (1923). Plazmanıñ birlik kölemindegi ïondalğan atomdar sanınıñ olardıñ sol kölemdegi tolıq sanına qatınası Plazmanıñ ïondaw därejesi () dep ataladı. Osı -nıñ şamasına qaraý Plazma älsiz ïondanğan (<1%), işinara ïondanğan (1%<<100%) jäne tolıq ïondanğan (100%) bolıp bölinedi. Plazmanı quraýtın bölşekterdiñ ortaşa kïnetïkalıq énergïyaları är türli bolwı mümkin. Sondıqtan Plazmanı élektrondıq temperatwra (Te), ïondıq temperatwra (Ti) jäne beýtarap atomdar temperatwrası (Ta) arqılı sïpattaýdı. Ïondıq temperatwrası Ti<105K Plazma tömengi temperatwralıq, al Ti>106K Plazma joğarı temperatwralıq Plazma dep ataladı. Plazmanı zattıñ törtinşi küýi dep te ataýdı. Onıñ gazdan negizgi özgeşeligi élektr jäne magnït öristerimen küşti äserleswinde; sonıñ nätïjesinde Plazmada basqa zattarda kezdespeýtin erekşe qubılıstar jüredi. Mısalı, Plazma bölşekteri jılwlıq qozğalıspen birge rettelgen “ujımdıq procesterge” de qatınasadı. Plazmanıñ “kvazïbeýtaraptılığı” onıñ mañızdı qasïyeti bolıp esepteledi. Kvazïbeýtaraptılığı saqtalw üşin Plazmanıñ ölşemderi debaý ékrandaw radïwsınan (D=[kTeTi/4|eeei|(niTi+neTe)]1/2, mundağı ee, ei men ne, ni — élektrondıq jäne ïondıq zaryad pen koncentracïya) köp ülken bolwı kerek. Eger bölşekteriniñ özara äserleswiniñ potenc. énergïyası olardıñ jılwlıq énergïyasınan köp az bolsa, onda Plazma — ïdeal Plazma dep ataladı. Ïndwkcïyası V magnït örisindegi Plazma bölşekterine Lorenc küşi äser etip, nätïjesinde ol bölşekter Larmor spïrali boýımen (cïklotrondıq jïilikpen) aýnaladı. Sonıñ saldarınan Plazma dïamagnetïzmi paýda boladı.

Plazmanı:

1. Plazmanıñ jeke bölşekteriniñ qozğalısı arqılı;
2. magnïttik gïdrodïnamïka teñdewleri arqılı;
3. Plazmanıñ bölşekteri men ondağı paýda bolatın tolqındardı kïnetïkalıq täsil arqılı zerttewge boladı.

Soñğı täsil Plazmanı tübegeýli sïpattaýdı. Bul täsil waqıtqa (t), radïws-vektorğa (r) jäne ïmpwlʹsqa (p) täweldi bolatın Plazma bölşekteriniñ taralw fwnkcïyasına f=f(t, r, p) negizdelgen jäne de fwnkcïya Bolʹcmannıñ kïnetïkalıq teñdewi arqılı anıqtaladı: , mundağı F =eE+(e/c)[B] — Plazmanıñ zaryadtalğan bölşekterine sırtqı él.-magnïttik öris tarapınan äser etetin küş, al C(f) – bölşekterdiñ özara soqtığıswın eskeretin fwnkcïya. Şapşañ qozğalatın Plazma üşin bölşekterdiñ özara soqtığıswın eskermewge boladı, yağnï C(f). Bul jağdaýda Bolʹcmannıñ kïnetïkalıq teñdewi Vlasov teñdewine awısadı. Bolʹcman men Vlasov teñdewleriniñ analïtïkalıq şeşimderi öte kürdeli. Sondıqtan köpşilik jağdaýlarda ol teñdewler är türli sandıq täsilder arqılı ÉYEM-niñ kömegimen şeşiledi. Joğarı temperatwralı Plazma — basqarılatın termoyadrolıq sïntezdiñ negizgi zerttew nısanı. Tömengi temperatwralı Plazma gazrazryadtıq jarıq közderinde, gaz lazerinde, MGD generatorlarında, t.b. paýdalanıladı.

Paýdalanılğan ädebïyet

“Qazaq Éncïklopedïyası”, VII-tom