Өңдеп жатырсыз: Польша

{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          =  Польша Республикасы
 |Шынайы атауы           = Rzeczpospolita Polska
 |Атау септігі           = Польша
 |Елтаңба                = Herb Polski.svg
 |Байрақ                 = Flag of Poland.svg
 |Ұраны                  = 
 |Әнұранның аты          = Mazurek Dąbrowskiego
 |Аудио                  = Mazurek Dabrowskiego.ogg
 |Картада                = EU-Poland.svg
 |карта тақырыбы        = Польшаның орналасуы (қара-жасыл):<br />— [[Еуропа]]да (ашық-жасыл және қара-сұр)<br />— [[Еуропалық Одақ|Еуропалық одақта]] (ашық жасыл)
 |Картада2               = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 13|lat_sec = 00
  |lon_dir = E|lon_deg = 21|lon_min = 2|lon_sec = 00
  |region                 = 
  |CoordScale             = 4000000
 |Тілі                    = [[полякша|поляк тілі]]
<!-- |Тілдері             = -->
 |Мемлекеттік діні        = 
 |Үкімет түрі             = [[Парламенттік республика]]
 |Құрылды                 = 
 |Тәуелсіздік күні        = [[11 қараша]] [[1918 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР-ден]]
 |Астанасы                = [[Варшава]]
 |Ірі қалалары            = [[Варшава]], [[Краков]], [[Лодзь]], [[Вроцлав]], [[Гданьск]], [[Познань]], [[Быдгошч]]
<!-- |Ірі қаласы          = -->
 |Басшы қызметі           = [[Польша президенті|Президенті]]<br />[[Польша премьер-министірі|Премьер-министірі]]<br />[[Польша сеймасының спикері|Сейма спикері]]<br />[[Польша сенатының спикері|Сенат спикері]]<br />Премьер-министрдің орынбасары
 |Басшылары               = [[Анджей Дуда]]<br />[[Беата Шидло]]<br />[[Марек Кухчиньский ]]<br />[[Станислав Карчевский]]<br />[[Петр Глинский]], [[Матеуш Моравецки]], [[Ярослав Говин]]
 |Жер аумағы              = 312 679
 |Жер аумағы бойынша орны =  70-шы
 |Судың үлесі             = 3,07%
 |Этнохороним             = [[поляктар]]
  |Жұрты                  = 38 422 346<ref>Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność Polski. Stan na 30.06.2017. [http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx].</ref> 
  |Халық саны бойынша орны     = 34-ші
  |Сарап жылы             = 2014
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 123
  |Тығыздық бойынша орны       = 
 |ЖІӨ                     = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 766,675 млрд.
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 2012
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 20-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       =  22 500&nbsp;<ref name="IMF">Халықаралық пұл қоры</ref> 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)           =  531,758 млрд.
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2012
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны             = 22-ші
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 14 241
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                     ={{өсім}} 0,813
 |АДИ жылдық есебі        = 2011
 |АДИ бойынша орны        = 39-шы
 |АДИ деңгейі             = <span style="color:#090;">өте жоғары</span>
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Злоты]]
 |Интернет үйшігі         = [[.pl]]
<!-- |Интернет үйшіктері  = -->
 |ISO                     = POL
 |Телефон коды            = 48
 |Уақыт белдеуі           = +1 (+2 жазда)
<!-- |Уақыт белдеулері    = -->
 |Түсініктемелер          = 
<!-- |Тусыз және елтаңбасыз  =* -->
<!-- |Әнұрансыз              =* -->
}}

'''Польша Республикасы'''<ref name="source1">Қазақстан энциклопедиясы, VII-том</ref> ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}) — [[Орталық Еуропа]]дағы мемлекет. Жер аумағы — 312,7 мың км². Халқы 38,4 млн. (2017). Халқының басым бөлігі ''[[поляктар]]'' (97,1%), қалғандары ''[[немістер]]'' (1,3%), ''[[беларустар]]'' (0,6%), ''[[украиндар]]'' (0,5%), т.б. Ресми тілі — ''поляк тілі''. Халқының көпшілігі [[Христиан Діні|христиан дінінің]] ''[[католик]]'', солтүстік аудандандары [[протестант]] тармақтарын ұстанады. Конституция бойынша мемлекет басшысы ''президент''. Жоғарғы заң шығарушы органы — екі палаталы [[парламент]] ([[сейм]] және [[сенат]]). Астанасы — [[Варшава]]. Әкімшілік жағынан 16 провинцияға (''воеводаларға'') бөлінген. Ұлттық мейрамы —11 қараша — ''Тәуелсіздік күні''. Ақша бірлігі — ''злота''.

== Табиғаты ==
[[Сурет:Polen topo.jpg|thumb|left|Польшаның топологиялық картасы]]Польша жерінің 90%-нан астамы жазық, тау массивтері оңтүстік жағында ғана кездеседі. [[Балтық теңізі]]мен жалғасатын бөлігі ''жатық'', ''құмды''. Солтүстік Польшаның жер бедерін негізінен аккумуляттық шөгінділерден түзілген ''Ұлы Польша'', ''Мазовия'' және ''Подляс ойпаттары'' алып жатыр. Бұларға оңтүстіктен ''Силезия'', ''Кіші Польша'', ''Люблин'' ассимметриялық қыраттары жалғасады. Польшаның оңтүстік-батыс шетінде ''Судет тау массиві'', оңтүстікнде және оңтүстік-шығысында ''[[Карпат тауы]]ның'' сілемдері (ең биік жері 2499 м) орналасқан. Климаты ''қоңыржай'', батысынан шығысына қарай ''теңіздік климаттан континенттікке'' ауысады.[[Сурет:Modlin spichlerz.jpg|thumb|Висла өзені]]Қаңтардағы орташа температура теңіз жағалауында және батысында 1⁰С, таулы өңірінде 6⁰C; шілдеде 17⁰C, таулы өңірде 10 — 14⁰C. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 500 — 1000 мм. Өзен торы негізінен Балтық теңізі алабына жатады. Аса ірі — өзендері [[Висла]] және [[Одра]]. Аумағының 27,6%-ы орман (көбіне қылқан жапырақты ағаш түрлері басым).<ref>Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5</ref>

== Тарихы ==
=== Біздің заманымыздан бұрынғы Польша ===
Польша жерін адамдар [[палеолит]] заманынан бастап мекендеген. Б.з.б 7 ғ. — б.з. 4 ғ-нда Польша аумағында әртүрлі халықтар (''кельттер'', ''германдар'', ''батыс славяндар'', т.б.) тұрды.

=== Орта ғасырлардағы Польша ===

[[Сурет:Matejko_Christianization_of_Poland.jpg|thumb|left|Поляк жеріне христиан дінінің таралуы, 10ғ.]]7 — 10 ғ-ларда батыс [[славяндар]] этникалық жағынан біріге бастады. 966 ж. поляк халқы христиан дінін қабылдады. 11 ғ-дың басында ''герман-поляк соғысы'' болып, ''Будушин келісімі'' бойынша ''Лужица'', ''Мишен'' және ''Моравия жерлері'' Польшаға қосылды. Осы ғасырда “[[Рим империясы|Қасиетті Рим империясы]]” мен [[Чехия]] Польшаға қарсы жиі-жиі соғыс ашып тұрды. 11 ғ-дың аяғы мен 13 ғ-дың басында Польша мемлекеті әлсіреп, саяси бытыраңқылық кезеңі басталды. 1226 жылдан Польшаға ''Тевтон орденінің'' шабуылы күшейді. 1241, 1259 және 1287 ж. Польшаға ''[[Алтын Орда]]'' әскерлері басып кірді. 13 ғ-дың соңында Польша жері саяси жағынан бірігіп, экономикасы дамыды.[[Сурет:Rzeczpospolita 1600.png|thumb|left|Польша-Литва одағы]]1385 ж. Тевтон орденіне қарсы тұру үшін Ұлы Литва князімен ''Кревск униясына'' қол қойды. 1410 ж. ''польша-литва'' және ''қыпшақ'' (Алтын Орда) әскерлерінің біріккен күштері ''Грюнвальд шайқасында'' жеңіске жетті. Тевтон орденімен он үш жылға созылған (1454 — 66) соғыста шығыс ''Поморье'', ''Хельм'' және ''Михайлов'' жерлерін қайтарып алып, Тевтон орденін өзінің вассалына айналдырды. 15 ғ-да біртұтас Польша мемлекеті құрылды. 1569 ж. Польша королі мен Ұлы Литва княздігі бірігіп, ''Речь Посполитая'' деп аталатын мемлекет құрылды.

=== Жаңа заманда ===

[[Сурет:Poland map (1814).jpg|thumb|left|1814ж. Польша картасы]]1648 — 54 ж. Польшаға қарсы украин халқының азаттық соғыстарына Ресей қолдау көрсетіп, [[Украина]]ның едәуір бөлігін өзіне қаратып алды. 17 ғ-дың 2-жартысында Польша [[Швеция]]мен, [[Османлы империясы|Османлы сұлтандығымен]] болған соғыста біраз жерінен айырылды. 18 ғ-дың 2-жартысынан ''[[Пруссия]]'', ''[[Ресей]]'' және ''[[Австрия]]'' Речь Посполитаяға ықпалын жүргізу үшін өзара күрес жүргізді. 1772 — 73 ж. үш мемлекет Польша жерін бөліске салды. 1794 ж. Польша патриоты ''Т.Кастюшко'' бастаған көтеріліс болды. 1795 ж. Речь Посполитая үшінші рет бөліске түсіп, тәуелсіздігінен біржола айырылды. 1807 ж. [[Наполеон]] Пруссия әскерлерін талқандап, өзі басып алған поляк жерлерінің бір бөлігінде [[Франция]]ға тәуелді ''Варшава герцогтыгын'' құрды. 1830 ж. Ресейге қараған Польша жерінде көтеріліс басталды. Ресей көтеріліске қатысқандарды [[Сібір]]ге жер аударылды.

=== Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында ===

1915 ж. жазда герман, австрия-венгрия әскерлері бүкіл Польша корольдігінің жерін басып алды. [[Бірінші Дүниежүзілік Соғыс|1-дүниежүзілік соғыс]] аяқталысымен, олардың әскерлері Польша жерінің көп бөлігінен шығарылды. 1918 ж. 11 қарашада Польша тәуелсіздік алып, 2-Речь Посполитая мемлекеті жарияланды. 1920 ж. сәуір айында [[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметімен]] соғыс болып, ''Рига'' келісімі бойынша Батыс Украина мен Батыс Беларусь жерлері Польшаға берілді. 1920 ж. қазан айында [[Литва]]ның Вильнюс облысын өзіне қосып алды. 1926 — 35 ж. Польшада ''Пилсудский'' диктатурасы орнады.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында ===

1939 ж. қыркүйекте фашистік Германия Польшаға шабуыл жасап, 2-дүниежүзілік соғыс басталды. Кеңес-герман келісімшарты бойынша [[КСРО]] Батыс Украина мен Батыс Беларусь жерлерін өзіне қосып алды. Польша халқының фашизмге қарсы ұлт-азаттық қозғалысына [[Лондон]]да құрылған эммиграциялық үкімет пен КСРО басшылығындағы поляк коммунистері жетекшілік етті. 1944 ж. КСРО-ның қолдауымен Польшаның ''Уақытша үкіметі'' құрылды.[[Сурет:Curzon line en.svg|thumb|left|Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталысымен Польша жерінің бөлінуі]]1945 ж. ''Қырым конференциясында'' [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]] және КСРО басшылары Польша мәселесін шешу туралы келісімге қол қойды. Польшаның батыс шекарасы Одра өзені мен оның сағасы ''Ниса-Лужица'' арқылы өтті. КСРО-ға сүйенген ''Коммунистік партия'' елдегі саяси билікті толық өз қолдарына алып, ''Поляк Халық Республикасын'' құрды. 1945 — 53 ж. Польша сталиндік қуғын-сүргін саясатына ұшырады.

=== Тәуелсіздік жолында ===

1945 — 80 ж. Польша коммунистік партиясы елдегі дағдарыстарды Кеңес әскерлерінің күшімен шешіп отырды. 1980 ж. Гданьск қаласында “Ынтымақ” кәсіподағы ұйымы құрылды. 1981 ж. осы ұйымды қолдаған Гданск, Гдыня қаласыларының халқы ереуілдер ұйымдастырды. Олар [[демократия]] орнатуды, Польша біріккен жұмысшы партиясы мен үкіметтің биліктен кетуін талап етті.[[Сурет:Flaga RP z UE.jpg|thumb|left|Польша 1999 ж. [[НАТО|НАТО-ға]], 2004 ж. [[Еуропа Одағы|Еуроодаққа]] мүше болып қабылданды.]]Үкімет пен “Ынтымақ” ұйымы келіссөздер жүргізді. 1989 ж. маусымдағы сайлауда коммунистер жеңіліске ұшырады. Жаңадан сайланған парламенттің шешімімен Польша конституциясына өзгеріс енгізіліп, елдің атауы ''Польша Республикасы'' болып өзгертілді. 1990 ж. кезектен тыс сайлау өтіп, ел президенті сайланды. 1990 — 95 ж. Польшада нарықтық экономика реформалары жүргізілді. 1995 ж. қарашада өткен президенттік сайлауында социал-демократтар партиясы жеңіске жетті. Польша 1999 ж. ''Солтүстік Атлантика ұйымына'' ([[НАТО]]), 2004 ж. [[Еуропа Одағы|Еуроодаққа]] мүше болып қабылданды.

== Экономикасы ==

Польша индустриялы-аграрлы ел. Экономикасының жетекші салалары — ''машина'', ''кеме жасау'', ''металл өңдеу'', ''химия'', ''тамақ'', ''тоқыма өнеркәсіптері''. Елдің ауыл шаруашылығы негізінен ''[[қара бидай]]'', ''астық'', ''сұлы'', ''жеміс-жидек'' және ''етті-сүтті ірі қара мал'' мен ''шошқа'' өсіруге бағдарланған. Экспортқа машина, химия, металл, тамақ, тоқыма өнімдері мен мыс, тас көмір шығарып, сырттан құрал жабдықтар, тұрмыстық тауарлар, шикізат алады.

Негізгі сауда серіктестері — ЕО елдері мен Ресей, [[Қазақстан]] мен Польша арасында байланыс 19 ғ-да басталды. 1830 — 1917 ж. Қазақстанға жер аударылған поляктар арасында қазақ мәдениетін зерттеуге үлес қосқан [[Адольф Янушкевич|А. Янушкевич]], [[Густав Зелинский|Г. Зелинский]], [[Бронислав Залесский|Б. Залесский]] және [[Затаевич Александр Викторович|А. В. Затаевич]] те болды. 1936 — 39 ж. және [[Екінші дүниежүзілік соғыс|2-дүниежүзілік соғыс]] жылдарында да поляктар Қазақстанға депортацияланды. Қазіргі уақытта Қазақстанның солтүстік облыстарында 60 мыңдай поляк өмір сүреді.

1994 ж. Қазақстан мен Польша арасында дипломатиялық байланыс орнап, Варшава қаласында Қазақстан елшілігі, [[Алматы]]да Польша елшілігі ашылды. 1999 ж. қазанда Қазақстанға Польша президенті ''А.Квасьневский'' ресми сапармен келіп қайтты. 2002 ж. Қазақстан Президенті ''[[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы|Н. Ә. Назарбаев]] Польшаға ресми сапармен барды. Қазақстанда Польшаның біріккен кәсіпорындары жұмыс істейді. Қазақстан Польшадан ''аяқкиім'', ''жиһаз'', ''дәрі-дәрмек'', ''тау-кен машиналарын'' алады. Польша Қазақстаннан ''мұнай'', ''сары фосфор'', ''газ'', ''көмір'' және ''металлургия өнімдерін'' сатып алады.

== Тағы қараңыз ==
[[Польша қалаларының тізімі]]

* Қазақ энциклопедиясы
* История Польши с древнейших времен до наших дней, Варшава, 1995
== Дереккөздер ==
<references/>
{{Commons|Polska|Польша}}

{{wikify}}
{{Еуропа елдері}}
{{EU members}}
{{Еуропа Кеңесі}}
{{NATO}}
{{Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы}}
{{Франкофония}}
{{ДСҰ мүшелері}}
{{Славян тілдес елдер}}

[[Санат:Польша|*]]