كووردىيناتتار: ۵۲°۱۳′۰۰″ س. ە. ۲۱°۰۲′۰۰″ ش. ب. / ۵۲.۲۱۶۶۷° س. ە. ۲۱.۰۳۳۳۳° ش. ب. / ۵۲.۲۱۶۶۷؛ ۲۱.۰۳۳۳۳ (G) (O) (يا)
پولشا رەسپۋبلىيكاسى[۳] (پول. Rzeczpospolita Polska) — ورتالىق ەۋروپاداعى مەملەكەت. جەر اۋماعى — ۳۱۲،۷ مىڭ كم². حالقى ۳۸،۴ ملن. (۲۰۱۷). حالقىنىڭ باسىم بولىگى پولياكتار (۹۷،۱٪)، قالعاندارى نەمىستەر (۱،۳٪)، بەلارۋستار (۰،۶٪)، ۋكراىيندار (۰،۵٪)، ت.ب. رەسمىي ٴتىلى — پولياك ٴتىلى. حالقىنىڭ كوپشىلىگى حرىيستىيان ٴدىنىنىڭ كاتولىيك، سولتۇستىك اۋدانداندارى پروتەستانت تارماقتارىن ۇستانادى. كونستىيتۋتسىييا بويىنشا مەملەكەت باسشىسى پرەزىيدەنت. جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانى — ەكى پالاتالى پارلامەنت (سەيم جانە سەنات). استاناسى — ۆارشاۆا. اكىمشىلىك جاعىنان ۱۶ پروۆىينتسىيياعا (ۆويەۆودالارعا) بولىنگەن. ۇلتتىق مەيرامى —۱۱ قاراشا — تاۋەلسىزدىك كۇنى. اقشا بىرلىگى — زلوتا.
تابىيعاتى[وڭدەۋ]
پولشانىڭ توپولوگىييالىق كارتاسى
پولشا جەرىنىڭ ۹۰٪-نان استامى جازىق، تاۋ ماسسىيۆتەرى وڭتۇستىك جاعىندا عانا كەزدەسەدى. بالتىق تەڭىزىمەن جالعاساتىن بولىگى جاتىق، قۇمدى. سولتۇستىك پولشانىڭ جەر بەدەرىن نەگىزىنەن اككۋمۋلياتتىق شوگىندىلەردەن تۇزىلگەن ۇلى پولشا، مازوۆىييا جانە پودلياس ويپاتتارى الىپ جاتىر. بۇلارعا وڭتۇستىكتەن سىيلەزىييا، كىشى پولشا، ليۋبلىين اسسىيممەترىييالىق قىراتتارى جالعاسادى. پولشانىڭ وڭتۇستىك-باتىس شەتىندە سۋدەت تاۋ ٴماسسىيۆى، وڭتۇستىكندە جانە وڭتۇستىك-شىعىسىندا كارپات تاۋىنىڭ سىلەمدەرى (ەڭ بىيىك جەرى ۲۴۹۹ م) ورنالاسقان. كلىيماتى قوڭىرجاي، باتىسىنان شىعىسىنا قاراي تەڭىزدىك كلىيماتتان كونتىينەنتتىككە اۋىسادى.
قاڭتارداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا تەڭىز جاعالاۋىندا جانە باتىسىندا ۱⁰س، تاۋلى وڭىرىندە ۶⁰C؛ شىلدەدە ۱۷⁰C، تاۋلى وڭىردە ۱۰ — ۱۴⁰C. جىلدىق جاۋىن-شاشىننىڭ ورتاشا مولشەرى ۵۰۰ — ۱۰۰۰ مم. وزەن تورى نەگىزىنەن بالتىق تەڭىزى الابىنا جاتادى. اسا ٴىرى — وزەندەرى ۆىيسلا جانە ودرا. اۋماعىنىڭ ۲۷،۶٪-ى ورمان (كوبىنە قىلقان جاپىراقتى اعاش تۇرلەرى باسىم).[۴]
ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ٴپولشا[وڭدەۋ]
پولشا جەرىن ادامدار پالەولىيت زامانىنان باستاپ مەكەندەگەن. ب.ز.ب ۷ ع. — ب.ز. ۴ ع-ندا پولشا اۋماعىندا ٴارتۇرلى حالىقتار (كەلتتەر، گەرماندار، باتىس سلاۆياندار، ت.ب.) تۇردى.
ورتا عاسىرلارداعى پولشا[وڭدەۋ]
پولياك جەرىنە حرىيستىيان ٴدىنىنىڭ تارالۋى، ۱۰ع.
۷ — ۱۰ ع-لاردا باتىس سلاۆياندار ەتنىيكالىق جاعىنان بىرىگە باستادى. ۹۶۶ ج. پولياك حالقى حرىيستىيان ٴدىنىن قابىلدادى. ۱۱ ع-دىڭ باسىندا گەرمان-پولياك سوعىسى بولىپ، بۋدۋشىين كەلىسىمى بويىنشا لۋجىيتسا، مىيشەن جانە موراۆىييا جەرلەرى پولشاعا قوسىلدى. وسى عاسىردا “قاسىييەتتى رىيم ىيمپەرىيياسى” مەن تشەحىييا پولشاعا قارسى ٴجىيى-ٴجىيى سوعىس اشىپ تۇردى. ۱۱ ع-دىڭ اياعى مەن ۱۳ ع-دىڭ باسىندا پولشا مەملەكەتى السىرەپ، ساياسىي بىتىراڭقىلىق كەزەڭى باستالدى. ۱۲۲۶ جىلدان پولشاعا تەۆتون وردەنىنىڭ شابۋىلى كۇشەيدى. ۱۲۴۱، ۱۲۵۹ جانە ۱۲۸۷ ج. پولشاعا التىن وردا اسكەرلەرى باسىپ كىردى. ۱۳ ع-دىڭ سوڭىندا پولشا جەرى ساياسىي جاعىنان بىرىگىپ، ەكونومىيكاسى دامىدى.
۱۳۸۵ ج. تەۆتون وردەنىنە قارسى تۇرۋ ٴۇشىن ۇلى لىيتۆا كنيازىمەن كرەۆسك ۋنىيياسىنا قول قويدى. ۱۴۱۰ ج. پولشا-لىيتۆا جانە قىپشاق (التىن وردا) اسكەرلەرىنىڭ بىرىككەن كۇشتەرى گريۋنۆالد شايقاسىندا جەڭىسكە جەتتى. تەۆتون وردەنىمەن ون ٴۇش جىلعا سوزىلعان (۱۴۵۴ — ۶۶) سوعىستا شىعىس پوموريە، حەلم جانە مىيحايلوۆ جەرلەرىن قايتارىپ الىپ، تەۆتون وردەنىن ٴوزىنىڭ ۆاسسالىنا اينالدىردى. ۱۵ ع-دا ٴبىرتۇتاس پولشا مەملەكەتى قۇرىلدى. ۱۵۶۹ ج. پولشا كورولى مەن ۇلى لىيتۆا كنيازدىگى بىرىگىپ، رەتش پوسپولىيتايا دەپ اتالاتىن مەملەكەت قۇرىلدى.
جاڭا زاماندا[وڭدەۋ]
۱۶۴۸ — ۵۴ ج. پولشاعا قارسى ۋكراىين حالقىنىڭ ازاتتىق سوعىستارىنا رەسەي قولداۋ كورسەتىپ، ۋكراىينانىڭ ەداۋىر بولىگىن وزىنە قاراتىپ الدى. ۱۷ ع-دىڭ ۲-جارتىسىندا پولشا شۆەتسىييامەن، وسمانلى سۇلتاندىعىمەن بولعان سوعىستا ٴبىراز جەرىنەن ايىرىلدى. ۱۸ ع-دىڭ ۲-جارتىسىنان پرۋسسىييا، رەسەي جانە اۆسترىييا رەتش پوسپولىيتاياعا ىقپالىن جۇرگىزۋ ٴۇشىن ٴوزارا كۇرەس جۇرگىزدى. ۱۷۷۲ — ۷۳ ج. ٴۇش مەملەكەت پولشا جەرىن بولىسكە سالدى. ۱۷۹۴ ج. پولشا پاترىيوتى ت.كاستيۋشكو باستاعان كوتەرىلىس بولدى. ۱۷۹۵ ج. رەتش پوسپولىيتايا ٴۇشىنشى رەت بولىسكە ٴتۇسىپ، تاۋەلسىزدىگىنەن ٴبىرجولا ايىرىلدى. ۱۸۰۷ ج. ناپولەون پرۋسسىييا اسكەرلەرىن تالقانداپ، ٴوزى باسىپ العان پولياك جەرلەرىنىڭ ٴبىر بولىگىندە فرانتسىيياعا تاۋەلدى ۆارشاۆا گەرتسوگتىگىن قۇردى. ۱۸۳۰ ج. رەسەيگە قاراعان پولشا جەرىندە كوتەرىلىس باستالدى. رەسەي كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردى سىبىرگە جەر اۋدارىلدى.
ٴبىرىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس ٴجىلدارىندا[وڭدەۋ]
۱۹۱۵ ج. جازدا گەرمان، اۆسترىييا-ۆەنگرىييا اسكەرلەرى بۇكىل پولشا كورولدىگىنىڭ جەرىن باسىپ الدى. ۱-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىسىمەن، ولاردىڭ اسكەرلەرى پولشا جەرىنىڭ كوپ بولىگىنەن شىعارىلدى. ۱۹۱۸ ج. ۱۱ قاراشادا پولشا تاۋەلسىزدىك الىپ، ۲-رەتش پوسپولىيتايا مەملەكەتى جارىييالاندى. ۱۹۲۰ ج. ٴساۋىر ايىندا كەڭەس وكىمەتىمەن سوعىس بولىپ، رىيگا كەلىسىمى بويىنشا باتىس ۋكراىينا مەن باتىس بەلارۋس جەرلەرى پولشاعا بەرىلدى. ۱۹۲۰ ج. قازان ايىندا لىيتۆانىڭ ۆىيلنيۋس وبلىسىن وزىنە قوسىپ الدى. ۱۹۲۶ — ۳۵ ج. پولشادا پىيلسۋدسكىيي دىيكتاتۋراسى ورنادى.
ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا[وڭدەۋ]
۱۹۳۹ ج. قىركۇيەكتە فاشىيستىك گەرمانىييا پولشاعا شابۋىل جاساپ، ۲-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس باستالدى. كەڭەس-گەرمان كەلىسىمشارتى بويىنشا كسرو باتىس ۋكراىينا مەن باتىس بەلارۋس جەرلەرىن وزىنە قوسىپ الدى. پولشا حالقىنىڭ فاشىيزمگە قارسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا لوندوندا قۇرىلعان ەممىيگراتسىييالىق ۇكىمەت پەن كسرو باسشىلىعىنداعى پولياك كوممۋنىيستەرى جەتەكشىلىك ەتتى. ۱۹۴۴ ج. كسرو-نىڭ قولداۋىمەن پولشانىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇرىلدى.
ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىسىمەن پولشا جەرىنىڭ ٴبولىنۋى
۱۹۴۵ ج. قىرىم كونفەرەنتسىيياسىندا اقش، ۇلىبرىيتانىييا جانە كسرو باسشىلارى پولشا ماسەلەسىن شەشۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. پولشانىڭ باتىس شەكاراسى ودرا وزەنى مەن ونىڭ ساعاسى نىيسا-لۋجىيتسا ارقىلى ٴوتتى. كسرو-عا سۇيەنگەن كوممۋنىيستىك پارتىييا ەلدەگى ساياسىي بىيلىكتى تولىق ٴوز قولدارىنا الىپ، پولياك حالىق رەسپۋبلىيكاسىن قۇردى. ۱۹۴۵ — ۵۳ ج. پولشا ستالىيندىك قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنا ۇشىرادى.
تاۋەلسىزدىك جولىندا[وڭدەۋ]
۱۹۴۵ — ۸۰ ج. پولشا كوممۋنىيستىك پارتىيياسى ەلدەگى داعدارىستاردى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن شەشىپ وتىردى. ۱۹۸۰ ج. گدانسك قالاسىندا “ىنتىماق” كاسىپوداعى ۇيىمى قۇرىلدى. ۱۹۸۱ ج. وسى ۇيىمدى قولداعان گدانسك، گدىنيا قالاسىلارىنىڭ حالقى ەرەۋىلدەر ۇيىمداستىردى. ولار دەموكراتىييا ورناتۋدى، پولشا بىرىككەن جۇمىسشى پارتىيياسى مەن ۇكىمەتتىڭ بىيلىكتەن كەتۋىن تالاپ ەتتى.
ۇكىمەت پەن “ىنتىماق” ۇيىمى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ۱۹۸۹ ج. ماۋسىمداعى سايلاۋدا كوممۋنىيستەر جەڭىلىسكە ۇشىرادى. جاڭادان سايلانعان پارلامەنتتىڭ شەشىمىمەن پولشا كونستىيتۋتسىيياسىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، ەلدىڭ اتاۋى پولشا رەسپۋبلىيكاسى بولىپ وزگەرتىلدى. ۱۹۹۰ ج. كەزەكتەن تىس سايلاۋ ٴوتىپ، ەل پرەزىيدەنتى سايلاندى. ۱۹۹۰ — ۹۵ ج. پولشادا نارىقتىق ەكونومىيكا رەفورمالارى جۇرگىزىلدى. ۱۹۹۵ ج. قاراشادا وتكەن پرەزىيدەنتتىك سايلاۋىندا سوتسىيال-دەموكراتتار پارتىيياسى جەڭىسكە جەتتى. پولشا ۱۹۹۹ ج. سولتۇستىك اتلانتىيكا ۇيىمىنا (ناتو)، ۲۰۰۴ ج. ەۋرووداققا مۇشە بولىپ قابىلداندى.
ەكونومىيكاسى[وڭدەۋ]
پولشا ىيندۋسترىييالى-اگرارلى ەل. ەكونومىيكاسىنىڭ جەتەكشى سالالارى — ماشىينا، كەمە جاساۋ، مەتالل وڭدەۋ، حىيمىييا، تاماق، توقىما ونەركاسىپتەرى. ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى نەگىزىنەن قارا بىيداي، استىق، سۇلى، جەمىس-جىيدەك جانە ەتتى-ٴسۇتتى ٴىرى قارا مال مەن شوشقا وسىرۋگە باعدارلانعان. ەكسپورتقا ماشىينا، حىيمىييا، مەتالل، تاماق، توقىما ونىمدەرى مەن مىس، تاس كومىر شىعارىپ، سىرتتان قۇرال جابدىقتار، تۇرمىستىق تاۋارلار، شىيكىزات الادى.
نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرى — ەو ەلدەرى مەن رەسەي، قازاقستان مەن پولشا اراسىندا بايلانىس ۱۹ ع-دا باستالدى. ۱۸۳۰ — ۱۹۱۷ ج. قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان پولياكتار اراسىندا قازاق مادەنىييەتىن زەرتتەۋگە ۇلەس قوسقان ا. يانۋشكەۆىيتش، گ. زەلىينسكىيي، ب. زالەسسكىيي جانە ا. ۆ. زاتايەۆىيتش تە بولدى. ۱۹۳۶ — ۳۹ ج. جانە ۲-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا دا پولياكتار قازاقستانعا دەپورتاتسىييالاندى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا ۶۰ مىڭداي پولياك ٴومىر سۇرەدى.
۱۹۹۴ ج. قازاقستان مەن پولشا اراسىندا دىيپلوماتىييالىق بايلانىس ورناپ، ۆارشاۆا قالاسىندا قازاقستان ەلشىلىگى، الماتىدا پولشا ەلشىلىگى اشىلدى. ۱۹۹۹ ج. قازاندا قازاقستانعا پولشا پرەزىيدەنتى ا.كۆاسنەۆسكىيي رەسمىي ساپارمەن كەلىپ قايتتى. ۲۰۰۲ ج. قازاقستان پرەزىيدەنتى ن. ٴا. نازاربايەۆ پولشاعا رەسمىي ساپارمەن باردى. قازاقستاندا پولشانىڭ بىرىككەن كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستان پولشادان اياقكىيىم، جىيحاز، ٴدارى-دارمەك، تاۋ-كەن ماشىينالارىن الادى. پولشا قازاقستاننان مۇناي، سارى فوسفور، گاز، كومىر جانە مەتاللۋرگىييا ونىمدەرىن ساتىپ الادى.
تاعى قاراڭىز[وڭدەۋ]
پولشا قالالارىنىڭ ٴتىزىمى
- قازاق ەنتسىيكلوپەدىيياسى
- ىيستورىييا پولشىي س درەۆنەيشىيح ۆرەمەن دو ناشىيح دنەي، ۆارشاۆا، ۱۹۹۵
دەرەككوزدەر[وڭدەۋ]
- ↑ Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność Polski. Stan na ۳۰.۰۶.۲۰۱۷. [۱].
- ↑ حالىقارالىق پۇل قورى
- ↑ قازاقستان ەنتسىيكلوپەدىيياسى، VII-توم
- ↑ قازىرگى دۇنىييە گەوگرافىيياسى: حرەستوماتىييا. جالپى ٴبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ قوعامدىق-گۋمانىيتارلىق باعىتىنداعى ۱۱-سىنىبىنا ارنالعان وقۋ قۇرالى. / ق. احمەتوۆ، ت. ۋۆالىييەۆ، گ. تۇسىپبەكوۆا. —الماتى: "مەكتەپ" باسپاسى، ۲۰۰۷. ISBN ۹۹۶۵-۳۶-۲۱۶-۵
.jpg)
