Koordïnattar: 52°13′00″ s. e. 21°02′00″ ş. b. / 52.21667° s. e. 21.03333° ş. b. / 52.21667; 21.03333 (G) (O) (YA)
Polʹşa Respwblïkası
Rzeczpospolita Polska
|
|
|
| Änuran: «Mazurek Dąbrowskiego» (tıñdaw (aqp.))
|
|
| Tarïxı
|
|---|
| Täwelsizdik küni
|
11 qaraşa 1918 jıl (RKFSR-den)
|
| Memlekettik qurılımı
|
|---|
| Resmï tili
|
polyak tili
|
| Elorda
|
Varşava
|
| İri qalaları
|
Varşava, Krakov, Lodzʹ, Vroclav, Gdanʹsk, Poznanʹ, Bıdgoşç
|
| Ükimet türi
|
Parlamenttik respwblïka
|
Prezïdenti
Premʹyer-mïnïstiri
Seýma spïkeri
Senat spïkeri
Premʹyer-mïnïstrdiñ orınbasarı
|
Andjeý Dwda
Beata Şïdlo
Marek Kwxçïnʹskïý
Stanïslav Karçevskïý
Petr Glïnskïý, Matewş Moraveckï, YAroslav Govïn
|
| Geografïyası
|
|---|
Jer awmağı
• Barlığı
• % sw beti
|
Älem boýınşa 70-şı orın
312 679 km²
3,07%
|
Jurtı
• Sarap (2014)
• Tığızdığı
|
38 422 346[1] adam (34-şi)
123 adam/km²
|
| Ékonomïkası
|
|---|
JİÖ (AQT)
• Qorıtındı (2012)
• Jan basına şaqqanda
|
766,675 mlrd. $ (20-şi)
22 500 [2] $
|
JİÖ (nomïnal)
• Qorıtındı (2012)
• Jan basına şaqqanda
|
531,758 mlrd. $
14 241 $
|
| ADÏ (2011)
|
▲ 0,813 (öte joğarı) (39-şı)
|
| Étnoxoronïm
|
polyaktar
|
| Valyutası
|
Zlotı
|
| Qosımşa mälimetter
|
|---|
| Ïnternet üýşigi
|
.pl
|
| ISO kodı
|
POL
|
| XOK kodı
|
POL
|
| Telefon kodı
|
+48
|
| Waqıt beldewleri
|
+1 (+2 jazda)
|
Polʹşa Respwblïkası[3] (pol. Rzeczpospolita Polska) — Ortalıq Ewropadağı memleket. Jer awmağı — 312,7 mıñ km². Xalqı 38,4 mln. (2017). Xalqınıñ basım böligi polyaktar (97,1%), qalğandarı nemister (1,3%), belarwstar (0,6%), wkraïndar (0,5%), t.b. Resmï tili — polyak tili. Xalqınıñ köpşiligi xrïstïan dininiñ katolïk, soltüstik awdandandarı protestant tarmaqtarın ustanadı. Konstïtwcïya boýınşa memleket basşısı prezïdent. Joğarğı zañ şığarwşı organı — eki palatalı parlament (seým jäne senat). Astanası — Varşava. Äkimşilik jağınan 16 provïncïyağa (voyevodalarğa) bölingen. Ulttıq meýramı —11 qaraşa — Täwelsizdik küni. Aqşa birligi — zlota.
Polʹşanıñ topologïyalıq kartası
Polʹşa jeriniñ 90%-nan astamı jazıq, taw massïvteri oñtüstik jağında ğana kezdesedi. Baltıq teñizimen jalğasatın böligi jatıq, qumdı. Soltüstik Polʹşanıñ jer bederin negizinen akkwmwlyattıq şögindilerden tüzilgen Ulı Polʹşa, Mazovïya jäne Podlyas oýpattarı alıp jatır. Bularğa oñtüstikten Sïlezïya, Kişi Polʹşa, Lyublïn assïmmetrïyalıq qırattarı jalğasadı. Polʹşanıñ oñtüstik-batıs şetinde Swdet taw massïvi, oñtüstiknde jäne oñtüstik-şığısında Karpat tawınıñ silemderi (eñ bïik jeri 2499 m) ornalasqan. Klïmatı qoñırjaý, batısınan şığısına qaraý teñizdik klïmattan kontïnenttikke awısadı.
Qañtardağı ortaşa temperatwra teñiz jağalawında jäne batısında 1⁰S, tawlı öñirinde 6⁰C; şildede 17⁰C, tawlı öñirde 10 — 14⁰C. Jıldıq jawın-şaşınnıñ ortaşa mölşeri 500 — 1000 mm. Özen torı negizinen Baltıq teñizi alabına jatadı. Asa iri — özenderi Vïsla jäne Odra. Awmağınıñ 27,6%-ı orman (köbine qılqan japıraqtı ağaş türleri basım).[4]
Bizdiñ zamanımızdan burınğı Polʹşa[öñdew]
Polʹşa jerin adamdar paleolït zamanınan bastap mekendegen. B.z.b 7 ğ. — b.z. 4 ğ-nda Polʹşa awmağında ärtürli xalıqtar (kelʹtter, germandar, batıs slavyandar, t.b.) turdı.
Orta ğasırlardağı Polʹşa[öñdew]
Polyak jerine xrïstïan dininiñ taralwı, 10ğ.
7 — 10 ğ-larda batıs slavyandar étnïkalıq jağınan birige bastadı. 966 j. polyak xalqı xrïstïan dinin qabıldadı. 11 ğ-dıñ basında german-polyak soğısı bolıp, Bwdwşïn kelisimi boýınşa Lwjïca, Mïşen jäne Moravïya jerleri Polʹşağa qosıldı. Osı ğasırda “Qasïyetti Rïm ïmperïyası” men Çexïya Polʹşağa qarsı jïi-jïi soğıs aşıp turdı. 11 ğ-dıñ ayağı men 13 ğ-dıñ basında Polʹşa memleketi älsirep, sayasï bıtırañqılıq kezeñi bastaldı. 1226 jıldan Polʹşağa Tevton ordeniniñ şabwılı küşeýdi. 1241, 1259 jäne 1287 j. Polʹşağa Altın Orda äskerleri basıp kirdi. 13 ğ-dıñ soñında Polʹşa jeri sayasï jağınan birigip, ékonomïkası damıdı.
1385 j. Tevton ordenine qarsı turw üşin Ulı Lïtva knyazimen Krevsk wnïyasına qol qoýdı. 1410 j. polʹşa-lïtva jäne qıpşaq (Altın Orda) äskerleriniñ birikken küşteri Gryunvalʹd şaýqasında jeñiske jetti. Tevton ordenimen on üş jılğa sozılğan (1454 — 66) soğısta şığıs Pomorʹye, Xelʹm jäne Mïxaýlov jerlerin qaýtarıp alıp, Tevton ordenin öziniñ vassalına aýnaldırdı. 15 ğ-da birtutas Polʹşa memleketi qurıldı. 1569 j. Polʹşa koroli men Ulı Lïtva knyazdigi birigip, Reçʹ Pospolïtaya dep atalatın memleket qurıldı.
Jaña zamanda[öñdew]
1648 — 54 j. Polʹşağa qarsı wkraïn xalqınıñ azattıq soğıstarına Reseý qoldaw körsetip, Wkraïnanıñ edäwir böligin özine qaratıp aldı. 17 ğ-dıñ 2-jartısında Polʹşa Şvecïyamen, Osmanlı sultandığımen bolğan soğısta biraz jerinen aýırıldı. 18 ğ-dıñ 2-jartısınan Prwssïya, Reseý jäne Avstrïya Reçʹ Pospolïtayağa ıqpalın jürgizw üşin özara küres jürgizdi. 1772 — 73 j. üş memleket Polʹşa jerin böliske saldı. 1794 j. Polʹşa patrïotı T.Kastyuşko bastağan köterilis boldı. 1795 j. Reçʹ Pospolïtaya üşinşi ret böliske tüsip, täwelsizdiginen birjola aýırıldı. 1807 j. Napoleon Prwssïya äskerlerin talqandap, özi basıp alğan polyak jerleriniñ bir böliginde Francïyağa täweldi Varşava gercogtıgın qurdı. 1830 j. Reseýge qarağan Polʹşa jerinde köterilis bastaldı. Reseý köteriliske qatısqandardı Sibirge jer awdarıldı.
Birinşi dünïyejüzilik soğıs jıldarında[öñdew]
1915 j. jazda german, avstrïya-vengrïya äskerleri bükil Polʹşa korolʹdiginiñ jerin basıp aldı. 1-dünïyejüzilik soğıs ayaqtalısımen, olardıñ äskerleri Polʹşa jeriniñ köp böliginen şığarıldı. 1918 j. 11 qaraşada Polʹşa täwelsizdik alıp, 2-Reçʹ Pospolïtaya memleketi jarïyalandı. 1920 j. säwir aýında Keñes ökimetimen soğıs bolıp, Rïga kelisimi boýınşa Batıs Wkraïna men Batıs Belarwsʹ jerleri Polʹşağa berildi. 1920 j. qazan aýında Lïtvanıñ Vïlʹnyus oblısın özine qosıp aldı. 1926 — 35 j. Polʹşada Pïlswdskïý dïktatwrası ornadı.
Ekinşi dünïyejüzilik soğıs jıldarında[öñdew]
1939 j. qırküýekte faşïstik Germanïya Polʹşağa şabwıl jasap, 2-dünïyejüzilik soğıs bastaldı. Keñes-german kelisimşartı boýınşa KSRO Batıs Wkraïna men Batıs Belarwsʹ jerlerin özine qosıp aldı. Polʹşa xalqınıñ faşïzmge qarsı ult-azattıq qozğalısına Londonda qurılğan émmïgracïyalıq ükimet pen KSRO basşılığındağı polyak kommwnïsteri jetekşilik etti. 1944 j. KSRO-nıñ qoldawımen Polʹşanıñ Waqıtşa ükimeti qurıldı.
Ekinşi dünïyejüzilik soğıs ayaqtalısımen Polʹşa jeriniñ bölinwi
1945 j. Qırım konferencïyasında AQŞ, Ulıbrïtanïya jäne KSRO basşıları Polʹşa mäselesin şeşw twralı kelisimge qol qoýdı. Polʹşanıñ batıs şekarası Odra özeni men onıñ sağası Nïsa-Lwjïca arqılı ötti. KSRO-ğa süýengen Kommwnïstik partïya eldegi sayasï bïlikti tolıq öz qoldarına alıp, Polyak Xalıq Respwblïkasın qurdı. 1945 — 53 j. Polʹşa stalïndik qwğın-sürgin sayasatına uşıradı.
Täwelsizdik jolında[öñdew]
1945 — 80 j. Polʹşa kommwnïstik partïyası eldegi dağdarıstardı Keñes äskerleriniñ küşimen şeşip otırdı. 1980 j. Gdanʹsk qalasında “Intımaq” käsipodağı uýımı qurıldı. 1981 j. osı uýımdı qoldağan Gdansk, Gdınya qalasılarınıñ xalqı erewilder uýımdastırdı. Olar demokratïya ornatwdı, Polʹşa birikken jumısşı partïyası men ükimettiñ bïlikten ketwin talap etti.
Ükimet pen “Intımaq” uýımı kelissözder jürgizdi. 1989 j. mawsımdağı saýlawda kommwnïster jeñiliske uşıradı. Jañadan saýlanğan parlamenttiñ şeşimimen Polʹşa konstïtwcïyasına özgeris engizilip, eldiñ atawı Polʹşa Respwblïkası bolıp özgertildi. 1990 j. kezekten tıs saýlaw ötip, el prezïdenti saýlandı. 1990 — 95 j. Polʹşada narıqtıq ékonomïka reformaları jürgizildi. 1995 j. qaraşada ötken prezïdenttik saýlawında socïal-demokrattar partïyası jeñiske jetti. Polʹşa 1999 j. Soltüstik Atlantïka uýımına (NATO), 2004 j. Ewroodaqqa müşe bolıp qabıldandı.
Ékonomïkası[öñdew]
Polʹşa ïndwstrïyalı-agrarlı el. Ékonomïkasınıñ jetekşi salaları — maşïna, keme jasaw, metall öñdew, xïmïya, tamaq, toqıma önerkäsipteri. Eldiñ awıl şarwaşılığı negizinen qara bïdaý, astıq, sulı, jemis-jïdek jäne etti-sütti iri qara mal men şoşqa ösirwge bağdarlanğan. Éksportqa maşïna, xïmïya, metall, tamaq, toqıma önimderi men mıs, tas kömir şığarıp, sırttan qural jabdıqtar, turmıstıq tawarlar, şïkizat aladı.
Negizgi sawda seriktesteri — EO elderi men Reseý, Qazaqstan men Polʹşa arasında baýlanıs 19 ğ-da bastaldı. 1830 — 1917 j. Qazaqstanğa jer awdarılğan polyaktar arasında qazaq mädenïyetin zerttewge üles qosqan A. YAnwşkevïç, G. Zelïnskïý, B. Zalesskïý jäne A. V. Zatayevïç te boldı. 1936 — 39 j. jäne 2-dünïyejüzilik soğıs jıldarında da polyaktar Qazaqstanğa deportacïyalandı. Qazirgi waqıtta Qazaqstannıñ soltüstik oblıstarında 60 mıñdaý polyak ömir süredi.
1994 j. Qazaqstan men Polʹşa arasında dïplomatïyalıq baýlanıs ornap, Varşava qalasında Qazaqstan elşiligi, Almatıda Polʹşa elşiligi aşıldı. 1999 j. qazanda Qazaqstanğa Polʹşa prezïdenti A.Kvasʹnevskïý resmï saparmen kelip qaýttı. 2002 j. Qazaqstan Prezïdenti N. Ä. Nazarbayev Polʹşağa resmï saparmen bardı. Qazaqstanda Polʹşanıñ birikken käsiporındarı jumıs isteýdi. Qazaqstan Polʹşadan ayaqkïim, jïhaz, däri-därmek, taw-ken maşïnaların aladı. Polʹşa Qazaqstannan munaý, sarı fosfor, gaz, kömir jäne metallwrgïya önimderin satıp aladı.
Tağı qarañız[öñdew]
Polʹşa qalalarınıñ tizimi
- Qazaq éncïklopedïyası
- Ïstorïya Polʹşï s drevneýşïx vremen do naşïx dneý, Varşava, 1995
Derekközder[öñdew]
- ↑ Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność Polski. Stan na 30.06.2017. [1].
- ↑ Xalıqaralıq pul qorı
- ↑ Qazaqstan éncïklopedïyası, VII-tom
- ↑ Qazirgi dünïye geografïyası: Xrestomatïya. Jalpı bilim beretin mekteptiñ qoğamdıq-gwmanïtarlıq bağıtındağı 11-sınıbına arnalğan oqw quralı. / Q. Axmetov, T. Wvalïyev, G. Tüsipbekova. —Almatı: "Mektep" baspası, 2007. ISBN 9965-36-216-5
.jpg)
