پورتۋگالىييا

پورتۋگالىييا رەسپۋبلىيكاسى República Portuguesa
بايراق ەلتاڭبا
ٴانۇران: ««A Portuguesa»» (تىڭداۋ )
پورتۋگالىييانىڭ ورنالاسۋى (قارا-جاسىل): — ەۋروپادا (اشىق-جاسىل جانە قارا-سۇر) — ەۋروپالىق وداقتا (اشىق جاسىل)
تارىيحى
تاۋەلسىزدىك كۇنى	۵ قازان ۱۱۴۳ (لەون پاتشالىعىنان رەتىندە پورتۋگالىييا كورولدىگى)
مەملەكەتتىك قۇرىلىمى
رەسمىي ٴتىلى	پورتۋگال ٴتىلى مىيراند ٴتىلى (ايماقتىق ٴتىلى)
ەلوردا	لىيسسابون
ٴىرى قالالارى	لىيسسابون، پورتۋ
ۇكىمەت ٴتۇرى	پارلامەنتتىك رەسپۋبلىيكا
پرەزىيدەنت پرەميەر-مىينىيستر	مارسەلۋ رەبەلۋ دىي سوزا انتونىيۋ كوشتا
گەوگرافىيياسى
جەر اۋماعى • بارلىعى • ٪ سۋ بەتى	الەم بويىنشا ۱۰۹ ورىن ۹۲ ۳۹۱ كم² ۰،۵
جۇرتى • ساراپ (۲۰۰۹) • تىعىزدىعى	۱۰ ۷۰۷ ۹۲۴ ادام (۷۷-ٴشى) ۱۱۴ ادام/كم²
ەكونومىيكاسى
ٴجىو  • قورىتىندى (۲۰۰۸)  • جان باسىنا شاققاندا	۲۳۶،۰۴۹ ملرد $ (۴۶-شى) ۲۲ ۲۳۲ $
ادىي (۲۰۱۳)	۰،۸۱۶ (وتە جوعارى.) (۴۳)
ەتنوحورونىيم	پورتۋگالدار، پورتۋگالدىق پورتۋگالىييالىقتار
ۆاليۋتاسى	ەۋرو
قوسىمشا مالىمەتتەر
ىينتەرنەت ۇيشىگى	.pt .eu
ISO كودى	PT
حوك كودى	POR
تەلەفون كودى	++۳۵۱
ۋاقىت بەلدەۋلەرى	+۰، +۱ جازدا

پورتۋگالىييا (پورت. Portugal)، رەسمىي اتاۋى پورتۋگالىييا رەسپۋبلىيكاسى (پورت. República Portuguesa) — وڭتۇستىك-باتىس ەۋروپانىڭ قىيىر شەتىندە، اتلانت مۇحىيتى جاعالاۋىندا ورنالاسقان مەملەكەت. پىيرەنەي تۇبەگىنىڭ باتىس بولىگىن جانە ازور، مادەيرا ارالدارىن الىپ جاتىر. سولتۇستىگى مەن شىعىسىندا ىيسپانىييامەن شەكتەسەدى، ال وڭتۇستىگى مەن باتىسىن اتلانت مۇحىيتى شايىپ جاتىر. ەل اتى پورتۋ (لات. Portus Cale — «جىلى كەمەجاي») قالاسى اتىنان باستاۋ الادى. جەر كولەمى ۹۲،۱ مىڭ كم². حالقى ۱۰،۱ ملن. (۲۰۰۰). حالقىنىڭ ۹۹٪-ى پورتۋگالدار، قالعانىن ىيسپاندىقتار مەن برازىيلىييالىقتار قۇرايدى.

ساياسىي جاعدايى

پورتۋگالىييانىڭ ساياسىي كارتاسى

رەسمىي ٴتىلى — پورتۋگال ٴتىلى. حالقى كاتولىيك ٴدىنىن ۇستانادى. استاناسى — لىيسسابون قالاسى اكىمشىلىك-اۋماقتىق جاعىنان ۱۸ وكرۋگ پەن ۲ اۆتونومىييالىق وبلىستان تۇرادى. ۱۹۷۶ ج. قابىلدانعان كونستىيتۋتسىييا بويىنشا ەلدى پرەزىيدەنت باسقارادى. جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانى — ٴبىر پالاتالى رەسپۋبلىيكالىق جىينالىس. اتقارۋشى بىيلىك - ۇكىمەتتىڭ قولىندا. ۇلتتىق مەيرامى — پورتۋگالىييا كۇنى — ۱۰ ماۋسىم (۱۵۸۰). بۇۇ-عا (۱۹۵۵)، ەۋروكەڭەسكە (۱۹۷۶)، ناتو-عا (۱۹۴۹) جانە ەۋرووداققا (۱۹۹۳) مۇشە. اقشا بىرلىگى — ەسكۋدو.

گەوگرافىيياسى

پورتۋگالىييانىڭ ەڭ بىيىك نۇكتەسى - مونت پىيكو(پىيكو ارالى)

پورتۋگالىيياداعى ەڭ بىيىك قىرات - سەررا-دا-ەشترەلا كورىنىسى

اتلانت مۇحىيتى جاعالاۋى نەگىزىنەن ويپاتتى، قۇمدى، از تىلىمدەلگەن. ەلدىڭ سولتۇستىك بولىگىندە مەسستا تاۋلى قىراتى (ەڭ بىيىك جەرى — ۱۹۹۱ م، سەررا-دا-ەشترەلا)، تەجۋ وزەنىنىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي پورتۋگالىييا ويپاتى، وڭتۇستىك شەتىندە سەررا-دا-الگارۆىي الاسا تاۋلى ولكە (بىيىكتىگى ۹۰۲ م-گە دەيىن) جاتىر. كلىيماتى سۋبتروپىيكتىك، جەرورتاتەڭىزدىك. قاڭتاردا ورتاشا تەمپەراتۋرا ۵ — ۱۰س، ماۋسىمدا ۲۰ — ۲۷س. جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى ۴۰۰ مم (وڭتۇستىگىندە)، ۸۰۰ مم. (سولتۇستىگىندە) جانە ۱۲۰۰ — ۲۵۰۰ مم (تاۋدا). ٴىرى وزەندەرى — دورۋ (دۋەرو)، تەجۋ، گۆادىيانا. سولتۇستىگىندە تاۋلى-ورماندى، كۇلگىن، وڭتۇستىگىندە قىزىل-قوڭىر توپىراق تاراعان. اۋماعىنىڭ ۵٪-عا جۋىعى ورمان. قاسقىر، تۇلكى، سۋسار، گەنەتتا، الجىير كىرپىسى، كوپتەگەن كەمىرگىشتەر، كەسىرتكە، جىلان، ٴارتۇرلى قۇستار مەكەندەيدى. جاعالىق سۋلارى بالىققا باي. نەگىزگى تابىيعىي قورلارى: ۆولفرام، قالايى كەن تاسى، تەمىر، ۋران كەن تاسى، قوڭىر كومىر كەنى.

تارىيحى

ەجەلگى تارىيحى

پورتۋگالىييا اۋماعىن ادامدار تاس داۋىرىنەن باستاپ مەكەندەي باستاعان. قولا داۋىرىندە ەلدىڭ سولتۇستىگىندە مەتاللۋرگىييالىق ٴوندىرىس دامىدى. ب.ز.ب. ۱-مىڭجىلدىقتا پورتۋگالىيياعا كەلتتەر كەلىپ قونىستاندى. ب.ز.ب. ۴ — ۳ عاسىرلاردا لۋزىيتاندار كوشىپ كەلدى. ولار مال شارۋاشىلىعىمەن جانە ەگىنشىلىكپەن شۇعىلداندى. ۵ ع-دا پورتۋگالىييا جەرى سۆەۆتەر كورولدىگىنىڭ قۇرامىنا ەندى. ۵۸۵ ج. ۆەستگوتتار سۆەۆتەر مەملەكەتىن وزدەرىنە قوسىپ الدى.

ورتاعاسىرلارداعى پورتۋگالىييا

۷۱۳ — ۱۸ ج. پورتۋگالىييانى ارابتار مەن بەربەرلەر باسىپ الىپ، كوردوۆو حالىيفاتىنىڭ قۇرامىنا كىرگىزدى. ۱۱۴۳ ج. تاۋەلسىز پورتۋگالىييا كورولدىگى (استاناسى كوىيمبرا) قۇرىلدى. ۱۳ ع-دا پورتۋگالىييادا سوسلوۆىييەلىك مونارحىييا ورناپ، ۱۵ — ۱۶ عاسىرلاردا ابسوليۋتىيزم ورنىقتى. ۱۵-عاسىردا پورتۋگالدار افرىيكانىڭ باتىس جاعالاۋىن، مادەيرا، جاسىل ٴمۇيىس جانە ازور ارالدارىن وزىنە قاراتتى. ۱۵۰۰ ج. برازىيلىييانى باسىپ الۋعا كىرىستى. شىعىس افرىيكاعا، ۇندىستانعا، وڭتۇستىك-شىعىس ازىيياعا ەكسپانسىيياسى كۇشەيدى. ۱۵۸۱ — ۱۶۴۰ ج. ىيسپانىييانىڭ قول استىنا قارادى.

جاڭا زامانداعى پورتۋگالىييا

افرىيكاداعى پورتۋگالىييا وتارلارىنىڭ سوعىسى(۱۹۶۱-۷۴ج.)

۱۷۰۳ جىلدان باستاپ انگلىيياعا، ۱۸۰۷ ج. فرانتسىيياعا تاۋەلدى بولدى. ۱۸۲۰ ج. قىركۇيەكتە لىيبەرالدىق كونستىيتۋتسىييا كۇشىنە ەندى. ۱۸۲۲ ج. ۷ قىركۇيەكتە برازىيلىييا تاۋەلسىزدىگىن الدى. ۱۹۱۰ ج. ۴-قازانداعى پورتۋگال رەۆوليۋتسىيياسى ناتىيجەسىندە مونارحىييا قۇلاتىلدى. ۱-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىسقا (۱۹۱۶ جىلدان باستاپ) انتانتا جاعىندا قاتىستى. سوعىستان كەيىن ەلدە ساياسىي جاعداي كۇرت ناشارلاپ، ۱۹۲۶ ج. ۲۸-مامىردا پورتۋگالىييادا اسكەرىي دىيكتاتۋرا ورنادى. ۱۹۳۲ ج. شىلدەدەگى توڭكەرىستەن كەيىن فاشىيستىك ٴتارتىپ ورنادى. ۲-دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن پورتۋگالىييا اقش-پەن تىعىز اسكەرىي-ساياسىي ىنتىماق ورناتتى. ۱۹۴۸ ج. ۲۸-قىركۇيەكتە مارشالل جوسپارىنا، ۱۹۴۹ ج. ۴-ساۋىردە ناتو-عا قوسىلدى. ۱۹۵۰ — ۷۰ ج. ەلدە ساياسىي جاعدايلار قايتا شىييەلەنىستى. پورتۋگالىييانىڭ وتارلارىندا ۇلت-ازاتتىق قارۋلى كوتەرىلىستەر باستالدى. ۱۹۷۴ ج. ساۋىردە ەلدە اسكەرىيلەر كوتەرىلىس جاساپ، ۇلتتىق قۇتقارۋ كەڭەسىن قۇردى. وتارلاردىڭ گۋبەرناتورلارى ورنىنان الىنىپ، پارلامەنت، ۇلتتىق حالىق قىيمىلى فاشىيستىك پارتىيياسى، قاۋىپسىزدىك باس باسقارماسى تاراتىلدى، ساياسىي تۇتقىندار بوساتىلدى، ٴسوز، ٴباسپاسوز بوستاندىعى جارىييالاندى. پورتۋگالىييادا دەموكراتىييالىق وزگەرىستەر جارىييالانا باستادى. ۱۹۷۵ ج. ەلدە مەملەكەتتىك جانە اگرارلىق رەفورمالار جۇرگىزىلدى. پورتۋگال ۇكىمەتى افرىيكاداعى وتارلارىنا تولىق تاۋەلسىزدىك بەردى. ۱۹۷۶ ج. ساۋىردە جاڭا كونستىيتۋتسىييا قابىلداندى. ۱۹۷۶ جىلدان باستاپ پورتۋگالىييا نارىقتىق قاتىناسقا تولىق كوشكەن، كوپپارتىييالى دەموكراتىييالىق ەلگە اينالدى.

ەكونومىيكاسى

پورتۋگالىييا ەۋروكەڭەسكە(كوكپەن بويالعان) مۇشە

پورتۋگالىييا - ەو مۇشەلەرىنىڭ بىرى

پورتۋگالىييا ىيندۋسترىيالدى-اگرارلى ەل. ەلدە مەتالل وڭدەۋ، حىيمىييا، مۇناي وڭدەۋ، تىگىن، بالىق كونسەرۆىلەۋ، شاراپ جاساۋ وندىرىستەرى جاقسى دامىعان. سوڭعى جىلدارى كەمە جاساۋ جانە جوندەۋ، ەلەكتر جابدىقتارى، كۇكىرت قىشقىلى، تىڭايتقىش، توقىما، اياق كىيىم ٴوندىرىسى دامۋدا. حالقىنىڭ ۲۰٪-ى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيدى. باستى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى — استىق ونىمدەرى (بىيداي، كۇنباعىس)، كارتوپ، ٴجۇزىم، ٴزايتۇن جەمىسى، ەت جانە ٴسۇت ونىمدەرى الىناتىن مال شارۋاشىلىعى دامۋدا. ەلگە تۋرىيزم ەداۋىر تابىس اكەلەدى. ەكسپورتقا تىگىن جانە توقىما ونەركاسىبى ونىمدەرىن، شاراپ تىعىنىن (الەمدە الدىڭعى ورىندا)، اعاش ونىمدەرىن، شاراپ، اياق كىيىم، قاعاز، بالىق جانە بالىق ونىمدەرىن، ەلەكتر جابدىقتارىن شىعارادى. سىرتتان وتىن-ەنەرگىييا ونىمدەرى، حىيمىييالىق ونىمدەر، قۇرال-جابدىقتار، ازىق-تۇلىك، كوپشىلىك تۇتىناتىن تاۋارلار اكەلىنەدى. ۇلتتىق تابىستىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى ۱۳ ۸۴۰ اقش دولل. (۱۹۹۷). نەگىزگى ساۋداداعى سەرىكتەستەرى: ۇلىبرىيتانىييا، گەرمانىييا، فرانتسىييا، ىيتالىييا جانە اقش.