Portwgalïya

Portwgalïya Respwblïkası República Portuguesa
Ülgi:İf-wikidata Ülgi:İf-wikidata Baýraq Eltañba
Änuran: ««A Portuguesa»» (tıñdaw )
Portwgalïyanıñ ornalaswı (qara-jasıl): — Ewropada (aşıq-jasıl jäne qara-sur) — Ewropalıq odaqta (aşıq jasıl)
Tarïxı
Täwelsizdik küni	5 qazan 1143 (Leon Patşalığınan retinde Portwgalïya Korolʹdigi)
Memlekettik qurılımı
Resmï tili	portwgal tili mïrand tili (aýmaqtıq tili)
Elorda	Lïssabon
İri qalaları	Lïssabon, Portw
Ükimet türi	Parlamenttik respwblïka
Prezïdent Premʹyer-mïnïstr	Marselw Rebelw dï Soza Antonïw Koşta
Geografïyası
Jer awmağı • Barlığı • % sw beti	Älem boýınşa 109 orın 92 391 km² 0,5
Jurtı • Sarap (2009) • Tığızdığı	10 707 924 adam (77-şi) 114 adam/km²
Ékonomïkası
JİÖ  • Qorıtındı (2008)  • Jan basına şaqqanda	236,049 mlrd $ (46-şı) 22 232 $
ADÏ (2013)	0,816 (öte joğarı.) (43)
Étnoxoronïm	portwgaldar, portwgaldıq portwgalïyalıqtar
Valyutası	Ewro
Qosımşa mälimetter
Ïnternet üýşigi	.pt .eu
ISO kodı	PT
XOK kodı	POR
Telefon kodı	++351
Waqıt beldewleri	+0, +1 jazda

Portwgalïya (port. Portugal), resmï atawı Portwgalïya Respwblïkası (port. República Portuguesa) — Oñtüstik-Batıs Ewropanıñ qïır şetinde, Atlant muxïtı jağalawında ornalasqan memleket. Pïreneý tübeginiñ batıs böligin jäne Azor, Madeýra araldarın alıp jatır. Soltüstigi men şığısında Ïspanïyamen şektesedi, al oñtüstigi men batısın Atlant muxïtı şaýıp jatır. El atı Portw (lat. Portus Cale — «jılı kemejaý») qalası atınan bastaw aladı. Jer kölemi 92,1 mıñ km². Xalqı 10,1 mln. (2000). Xalqınıñ 99%-ı portwgaldar, qalğanın ïspandıqtar men brazïlïyalıqtar quraýdı.

Sayasï jağdaýı

Portwgalïyanıñ sayasï kartası

Resmï tili — portwgal tili. Xalqı katolïk dinin ustanadı. Astanası — Lïssabon qalası Äkimşilik-awmaqtıq jağınan 18 okrwg pen 2 avtonomïyalıq oblıstan turadı. 1976 j. qabıldanğan konstïtwcïya boýınşa eldi Prezïdent basqaradı. Joğarğı zañ şığarwşı organı — bir palatalı respwblïkalıq jïnalıs. Atqarwşı bïlik - ükimettiñ qolında. Ulttıq meýramı — Portwgalïya küni — 10 mawsım (1580). BUU-ğa (1955), Ewrokeñeske (1976), NATO-ğa (1949) jäne Ewroodaqqa (1993) müşe. Aqşa birligi — éskwdo.

Geografïyası

Portwgalïyanıñ eñ bïik nüktesi - Mont Pïko(Pïko aralı)

Portwgalïyadağı eñ bïik qırat - Serra-da-Éştrela körinisi

Atlant muxïtı jağalawı negizinen oýpattı, qumdı, az tilimdelgen. Eldiñ soltüstik böliginde Messta tawlı qıratı (eñ bïik jeri — 1991 m, Serra-da-Éştrela), Tejw özeniniñ oñtüstigine qaraý Portwgalïya oýpatı, oñtüstik şetinde Serra-da-Algarvï alasa tawlı ölke (bïiktigi 902 m-ge deýin) jatır. Klïmatı swbtropïktik, jerortateñizdik. Qañtarda ortaşa temperatwra 5 — 10S, mawsımda 20 — 27S. Jıldıq jawın-şaşın mölşeri 400 mm (oñtüstiginde), 800 mm. (soltüstiginde) jäne 1200 — 2500 mm (tawda). İri özenderi — Dorw (Dwéro), Tejw, Gvadïana. Soltüstiginde tawlı-ormandı, külgin, oñtüstiginde qızıl-qoñır topıraq tarağan. Awmağınıñ 5%-ğa jwığı orman. Qasqır, tülki, swsar, genetta, aljïr kirpisi, köptegen kemirgişter, kesirtke, jılan, ärtürli qustar mekendeýdi. Jağalıq swları balıqqa baý. Negizgi tabïğï qorları: volʹfram, qalaýı ken tası, temir, wran ken tası, qoñır kömir keni.

Tarïxı

Ejelgi tarïxı

Portwgalïya awmağın adamdar tas däwirinen bastap mekendeý bastağan. Qola däwirinde eldiñ soltüstiginde metallwrgïyalıq öndiris damıdı. B.z.b. 1-mıñjıldıqta Portwgalïyağa kelʹtter kelip qonıstandı. B.z.b. 4 — 3 ğasırlarda lwzïtandar köşip keldi. Olar mal şarwaşılığımen jäne eginşilikpen şuğıldandı. 5 ğ-da Portwgalïya jeri Svevter korolʹdiginiñ quramına endi. 585 j. Vestgottar Svevter memleketin özderine qosıp aldı.

Ortağasırlardağı Portwgalïya

713 — 18 j. Portwgalïyanı arabtar men berberler basıp alıp, Kordovo xalïfatınıñ quramına kirgizdi. 1143 j. täwelsiz Portwgalïya korolʹdigi (astanası Koïmbra) qurıldı. 13 ğ-da Portwgalïyada soslovïyelik monarxïya ornap, 15 — 16 ğasırlarda absolyutïzm ornıqtı. 15-ğasırda portwgaldar Afrïkanıñ batıs jağalawın, Madeýra, Jasıl Müýis jäne Azor araldarın özine qarattı. 1500 j. Brazïlïyanı basıp alwğa kiristi. Şığıs Afrïkağa, Ündistanğa, Oñtüstik-Şığıs Azïyağa ékspansïyası küşeýdi. 1581 — 1640 j. Ïspanïyanıñ qol astına qaradı.

Jaña zamandağı Portwgalïya

Afrïkadağı Portwgalïya otarlarınıñ soğısı(1961-74j.)

1703 jıldan bastap Anglïyağa, 1807 j. Francïyağa täweldi boldı. 1820 j. qırküýekte lïberaldıq konstïtwcïya küşine endi. 1822 j. 7 qırküýekte Brazïlïya täwelsizdigin aldı. 1910 j. 4-qazandağı portwgal revolyucïyası nätïjesinde monarxïya qulatıldı. 1-dünïyejüzilik soğısqa (1916 jıldan bastap) Antanta jağında qatıstı. Soğıstan keýin elde sayasï jağdaý kürt naşarlap, 1926 j. 28-mamırda Portwgalïyada äskerï dïktatwra ornadı. 1932 j. şildedegi töñkeristen keýin faşïstik tärtip ornadı. 2-dünïyejüzilik soğıstan keýin Portwgalïya AQŞ-pen tığız äskerï-sayasï ıntımaq ornattı. 1948 j. 28-qırküýekte Marşall josparına, 1949 j. 4-säwirde NATO-ğa qosıldı. 1950 — 70 j. elde sayasï jağdaýlar qaýta şïyelenisti. Portwgalïyanıñ otarlarında ult-azattıq qarwlı köterilister bastaldı. 1974 j. säwirde elde äskerïler köterilis jasap, Ulttıq qutqarw keñesin qurdı. Otarlardıñ gwbernatorları ornınan alınıp, parlament, Ulttıq xalıq qïmılı faşïstik partïyası, Qawipsizdik bas basqarması taratıldı, sayasï tutqındar bosatıldı, söz, baspasöz bostandığı jarïyalandı. Portwgalïyada demokratïyalıq özgerister jarïyalana bastadı. 1975 j. elde memlekettik jäne agrarlıq reformalar jürgizildi. Portwgal ükimeti Afrïkadağı otarlarına tolıq täwelsizdik berdi. 1976 j. säwirde jaña konstïtwcïya qabıldandı. 1976 jıldan bastap Portwgalïya narıqtıq qatınasqa tolıq köşken, köppartïyalı demokratïyalıq elge aýnaldı.

Ékonomïkası

Portwgalïya Ewrokeñeske(kökpen boyalğan) müşe

Portwgalïya - EO müşeleriniñ biri

Portwgalïya ïndwstrïaldı-agrarlı el. Elde metall öñdew, xïmïya, munaý öñdew, tigin, balıq konservilew, şarap jasaw öndiristeri jaqsı damığan. Soñğı jıldarı keme jasaw jäne jöndew, élektr jabdıqtarı, kükirt qışqılı, tıñaýtqış, toqıma, ayaq kïim öndirisi damwda. Xalqınıñ 20%-ı awıl şarwaşılığında jumıs isteýdi. Bastı awıl şarwaşılığı önimderi — astıq önimderi (bïdaý, künbağıs), kartop, jüzim, zäýtün jemisi, et jäne süt önimderi alınatın mal şarwaşılığı damwda. Elge twrïzm edäwir tabıs äkeledi. Éksportqa tigin jäne toqıma önerkäsibi önimderin, şarap tığının (älemde aldıñğı orında), ağaş önimderin, şarap, ayaq kïim, qağaz, balıq jäne balıq önimderin, élektr jabdıqtarın şığaradı. Sırttan otın-énergïya önimderi, xïmïyalıq önimder, qural-jabdıqtar, azıq-tülik, köpşilik tutınatın tawarlar äkelinedi. Ulttıq tabıstıñ jan basına şaqqandağı mölşeri 13 840 AQŞ doll. (1997). Negizgi sawdadağı seriktesteri: Ulıbrïtanïya, Germanïya, Francïya, Ïtalïya jäne AQŞ.