پوەزىييا

پوەزىييا(گر. poٴىesٴىs، poٴىeo — جاسايمىن، تۋدىرامىن) — ولەڭ ۇلگىسىندەگى ادەبىي تۋىندىلار. پوەزىييا ٴسوزدىڭ ىرعاقتىق قۇرىلىسىنا، ۇيقاسىنا نەگىزدەلەدى. پوەزىييا ۇعىمى ولەڭمەن جازىلعان شىعارمالاردى كوركەم پروزادان اجىراتۋ ٴۇشىن قولدانىلادى. پوەزىييا مەن پروزانىڭ ايىرماسى تەك سىرتقى بەلگىسىنە قاراپ انىقتالمايدى. پوەزىييالىق شىعارماعا سەزىم كۇيى، اسەرلىلىك ٴتان، ال پروزالىق تۋىندىلاردا بايانداۋ، بەينەلەۋ جاعى باسىم كەلەدى. پوەزىييانىڭ كوركەمدىك سىيپاتى مەن بەينەلەۋ قۇرالدارىن، ٴتىلدىڭ ىرعاقتىق، ىينتوناتسىييا بايلىعىن قولدانۋىندا ەلەۋلى وزگەشەلىكتەر بار. پوەزىييالىق شىعارمالارعا ٴتان ايرىقشا قاسىييەت — ٴومىر قۇبىلىستارىن تەرەڭ ەموتسىييالىق سەزىمتالدىقپەن قابىلداپ، سوعان سايكەس اسەرلى، تارتىمدى كوركەم بەينەلەۋ. الايدا پوەزىييادا ادامنىڭ وي-سەزىمى ادەيى سىرتتاي كوركەمدەلمەيدى، ادەبىييەت پەن ونەردىڭ باسقا سالالارىنداعى كوركەمدىك، بەينەلىلىك ويلاۋ جۇيەسىنە، سەزىم دۇنىييەسىنە ٴتان. وي-سەزىمنىڭ بەينەلىلىگى شىعارمانىڭ كوركەم پىشىنىندەگى ٴار الۋان وزگەشەلىكتەردىڭ تۋۋىنا نەگىز بولادى. پوەزىييا ۇعىمى تارىيحىي تۇرعىدان ەرتە قالىپتاسقان. قاي حالىقتىڭ ادەبىييەتىن الساق تا، پوەزىيياسى ەرتە زاماننان دامىپ وركەندەگەن. ٴسوز ونەرىندەگى ەرتەگى-اڭىزدار قارا ٴسوز تۇرىندە كەلگەنىمەن، پوەزىييامەن جالعاس تۋىندادى، ال كوركەم پروزا كەيىن قالىپتاستى. ٴسوز ونەرىن پوەزىييا مەن پروزاعا ٴبولىپ قاراۋدانىىڭ ٴمانى زور. ورىس ادەبىييەتتانۋشىسى ۆ.گ. بەلىينسكىيي: “پوەزىييا — تۇتاس ونەر، وندا ٴۇن دە، سۋرەت تە، ايقىن ايتىلعان پايىمدى تۇسىنىك تە بار. ول بار ونەردىڭ ەرەكشەلىگىن بويىنا جىيىپ، بۇكىلىنىڭ ۇيىتقىسى بولادى” دەي كەلە پوەزىييانى تەگى مەن تۇرىنە قاراي لىيرىيكالىق، ەپىيكالىق، درامالىق جانرلارعا جىكتەدى. ا.بايتۇرسىنوۆ “ادەبىييەت تانىتقىشىندا” اتاپ كورسەتكەن دارىندى ٴسوز ۇلگىسىندەگى تولعاۋ ٴتۇرى پوەزىييا ۇعىمىنا سايكەس كەلەدى. زەرتتەۋشى ەڭبەگىندە تولعاۋدىڭ مازمۇنىنا قويىلاتىن ىشكى جانە سىرتقى شارتتاردى بەلگىلەيدى:

ا) شىن كوڭىلدەن شىققان سىرلى؛

ٴا) بىلعانىش پىكىردەن تازا؛

ب) تەرەڭ كۇيدەن حابار بەرەتىن، تەرەڭ ٴىز قالدىراتىن بولۋى كەرەك.

سىرتقى شارتتارى:

ا) كوڭىل كۇيىنىڭ بەينە ٴبىر بىيلەۋى ٴتارىزدى، كۇي مەن بىي ۇيلەسىمدىگى؛

ٴا) قىسقا؛

ب) اۋەزدى بولۋى تىيىسەلوسى بايتۇرسىنوۆ “قازاقتىڭ باس اقىنى” اتتى ماقالاسىندا كلاسسىيك.

پوەزىييا ۇلگىسىن اباي شىعارمالارىنان كورەتىندىگىن ايتادى. قازاق ادەبىييەتى ۱۹ ع-عا دەيىن نەگىزىنەن پوەزىييا ۇلگىسىندە دامىپ وركەندەدى. حالىق پوەزىيياسى ٴتۇرلى جانرلاردى قامتىدى: ولەڭ، ەپوستىق جىرلار، داستاندار، ت.ب. پوەزىييا تارىيحىي-ادەبىي پروتسەستىڭ دامۋىنا وراي وركەندەپ، جاڭا سىيپات-قاسىييەتتەرمەن تولىعىپ وتىردى. قازاق پوەزىيياسىندا ابايدان كەيىنگى داۋىردە ش.قۇدايبەردىۇلى، س.تورايعىروۆ، بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆ، م.جۇمابايەۆ، س.سەيفۋللىين، ٴى.جانسۇگىروۆ، ت.ب. قالامگەرلەر ٴسوز ونەرىن جاڭا مازمۇن مەن وبرازدىق جۇيە، كوركەمدىك بوياۋ-ناقىشتارمەن بايىتا ٴتۇستى. قازاق پوەزىيياسىندا لىيرىيكانىڭ كوپتەگەن جاڭا ۇلگىلەرى قالىپتاستى، پۋبلىيتسىيستىيكالىق پوەما سەكىلدى جانرلىق تۇرلەر كەڭىنەن ورىن الدى.