Poézïya

Poézïya(gr. poiesis, poieo — jasaýmın, twdıramın) — öleñ ülgisindegi ädebï twındılar. Poézïya sözdiñ ırğaqtıq qurılısına, uýqasına negizdeledi. Poézïya uğımı öleñmen jazılğan şığarmalardı körkem prozadan ajıratw üşin qoldanıladı. Poézïya men prozanıñ aýırması tek sırtqı belgisine qarap anıqtalmaýdı. Poézïyalıq şığarmağa sezim küýi, äserlilik tän, al prozalıq twındılarda bayandaw, beýnelew jağı basım keledi. Poézïyanıñ körkemdik sïpatı men beýnelew quraldarın, tildiñ ırğaqtıq, ïntonacïya baýlığın qoldanwında elewli özgeşelikter bar. Poézïyalıq şığarmalarğa tän aýrıqşa qasïyet — ömir qubılıstarın tereñ émocïyalıq sezimtaldıqpen qabıldap, soğan säýkes äserli, tartımdı körkem beýnelew. Alaýda poézïyada adamnıñ oý-sezimi ädeýi sırttaý körkemdelmeýdi, ädebïyet pen önerdiñ basqa salalarındağı körkemdik, beýnelilik oýlaw jüýesine, sezim dünïyesine tän. Oý-sezimniñ beýneliligi şığarmanıñ körkem pişinindegi är alwan özgeşelikterdiñ twwına negiz boladı. Poézïya uğımı tarïxï turğıdan erte qalıptasqan. Qaý xalıqtıñ ädebïyetin alsaq ta, poézïyası erte zamannan damıp örkendegen. Söz önerindegi ertegi-añızdar qara söz türinde kelgenimen, poézïyamen jalğas twındadı, al körkem proza keýin qalıptastı. Söz önerin poézïya men prozağa bölip qarawdanııñ mäni zor. Orıs ädebïyettanwşısı V.G. Belïnskïý: “Poézïya — tutas öner, onda ün de, swret te, aýqın aýtılğan paýımdı tüsinik te bar. Ol bar önerdiñ erekşeligin boýına jïıp, bükiliniñ uýıtqısı boladı” deý kele poézïyanı tegi men türine qaraý lïrïkalıq, épïkalıq, dramalıq janrlarğa jiktedi. A.Baýtursınov “Ädebïyet tanıtqışında” atap körsetken darındı söz ülgisindegi tolğaw türi poézïya uğımına säýkes keledi. Zerttewşi eñbeginde tolğawdıñ mazmunına qoýılatın işki jäne sırtqı şarttardı belgileýdi:

a) şın köñilden şıqqan sırlı;

ä) bılğanış pikirden taza;

b) tereñ küýden xabar beretin, tereñ iz qaldıratın bolwı kerek.

Sırtqı şarttarı:

a) köñil küýiniñ beýne bir bïlewi tärizdi, küý men bï üýlesimdigi;

ä) qısqa;

b) äwezdi bolwı tïiselosı Baýtursınov “Qazaqtıñ bas aqını” attı maqalasında klassïk.

Poézïya ülgisin Abaý şığarmalarınan köretindigin aýtadı. Qazaq ädebïyeti 19 ğ-ğa deýin negizinen poézïya ülgisinde damıp örkendedi. Xalıq poézïyası türli janrlardı qamtıdı: öleñ, épostıq jırlar, dastandar, t.b. Poézïya tarïxï-ädebï procestiñ damwına oraý örkendep, jaña sïpat-qasïyettermen tolığıp otırdı. Qazaq poézïyasında Abaýdan keýingi däwirde Ş.Qudaýberdiulı, S.Toraýğırov, Baýtursınov, M.Dwlatov, M.Jumabayev, S.Seýfwllïn, İ.Jansügirov, t.b. qalamgerler söz önerin jaña mazmun men obrazdıq jüýe, körkemdik boyaw-naqıştarmen baýıta tüsti. Qazaq poézïyasında lïrïkanıñ köptegen jaña ülgileri qalıptastı, pwblïcïstïkalıq poéma sekildi janrlıq türler keñinen orın aldı.