Reseý

Reseý Federacïyası orıs. Rossïýskaya Federacïya
Ülgi:İf-wikidata Ülgi:İf-wikidata Baýraq Eltañba
Uran: «Alğa, Reseý! (resmï emes) (orıs. Vpered, Rossïya!)»
Änuran: «Reseý änuranı» (tıñdaw )
Reseýdiñ ornalaswı (jasıl) Reseýlik äkimşilik Qırım (dawlı, aşıq-jasıl)
Tarïxı
Qurıldı	* 862 jıl Memlekettiliktiñ bastawı
Täwelsizdik küni	* 25 jeltoqsan 1991 jıl bastap Reseý Federacïyası
Memlekettik qurılımı
Resmï tili	Orısşa Reseýdegi tilder memlekettik tilderdiñ 68 jäne basqa tilder
Elorda	Mäskew
İri qalaları	Mäskew (10 508 mıñ), Sankt-Peterbwrg (4 581 mıñ) Novosibir, Ekaterïnbwrg, Tömengi Novgorod, Qazan, Çelyabi, Samara, Ombı, Rostov-na-Donw, Wfa, Krasnoyarsk, Permʹ, Voronej, Volgograd
Ükimet türi	Jartılaý prezïdenttik federacïya
Prezïdenti Ükimet Törağası Federacïya Keñesiniñ törağası Memlekettik Dwmasınıñ törağası	Vladïmïr Pwtïn Dmïtrïý Medvedev Valentïna Matvïyenko Vyaçeslav Volodïn
Memlekettik dini	Zaýırlı memleket
Geografïyası
Jer awmağı • Barlığı • % sw beti	Älem boýınşa 1-şi orın 17 125 187 km² 4,22
Jurtı • Sarap (2019) • Sanaq (2010) • Tığızdığı	▼146 880 432 adam (9-şı) 142 856 536 adam 8,36 adam/km²
Ékonomïkası
JİÖ (AQT)  • Qorıtındı (2019)  • Jan basına şaqqanda	4.323 trln $ (6-şı) 15 806 $
ADÏ (2017)	0,755 (joğarı) (73-şı)
Étnoxoronïm	reseýlik reseýlikter
Valyutası	Rwblʹ (RUB, 1991-98 RUR)
Qosımşa mälimetter
ISO kodı	RU
XOK kodı	RUS
Telefon kodı	+7
Waqıt beldewleri	+3…+12, +5 joq

Reseý (gr. Ρωσία — Rwsʹ; resmï türde — Reséý Federácïyası orıs. Rossḯýskaya Federácïya nemese Reséý orıs. Rossïya, qısqartılğan atawı — RF orıs. RF ) — Azïya men Ewropa qurlıqtarında ornalasqan memleket. Jer awmağı jağınan dünïye jüzindegi eñ iri memleket. Reseý men Qazaqstan arasındağı şekara - älemdegi eñ uzın şekara. BUU Qawipsizdik keñesiniñ turaqtı müşesi. Reseýdiñ ékonomïkası jılına ortaşa eseppen 7% jıldamdıqpen öswde, bul dünïye jüzindegi eñ joğarı ösw qarqındarınıñ biri.

Ékonomïkalıq-geografïyalıq jağdaýı

Oñtüstik pen oñtüstik-şığısta Qıtaýmen, oñtüstik-şığısında Soltüstik Koreyamen, Moñğolïyamen, Qazaqstanmen, Äzirbaýjanmen, oñtüstik-batısta — Wkraïnamen, batısta — Fïnlyandïyamen, Belarwsʹpen, Éstonïyamen, Latvïyamen, Norvegïyamen şektesedi.

Reseýdiñ awa raýı onıñ ülken awmağına baýlanıstı är türli: köp awmağı kontïnentaldı nemese qoñırjaý kontïnentaldı, qısı uzaq jäne qısqa ıstıq emes, soğan qaraý Reseýdi 3 ülken aýmaqqa bölwge boladı:

• Ewropalıq Reseý, Oral tawınan batısqa qaraý awmaqtı alıp jatır.
• Sibir, Oraldan Tınıq muxïtı jağalawına deýin sozılıp jatır.
• Qïır Şığıs Reseýi.

Reseý Federacïyası Ewrazïyanıñ soltüstik-şığısında ornalasqan, awmağı jalpı qurlıqtıñ 1/8 böligin qamtïtın, jeriniñ awdanı jöninen dünïyejüzinde birinşi orın alatın asa iri memleket. Reseý jeri batıstan şığısqa qaraý 9 mıñ km-ge (Kalïnïngrad oblısın eseptemegende), soltüstikten oñtüstikke qaraý 4 mıñ km-ge sozılıp jatır. El awmağı 11 sağattıq beldewdi qamtïdı.

Reseý awmağınıñ 1/4-i Ewropada, 3/4-i Azïyada ornalasqan. Onıñ jağalawların üş muxïttıñ swı şaýıp jatır. Reseý Federacïyasınıñ şekarasınıñ jalpı uzındığı 58,3 mıñ km, sonıñ işinde teñizdik şekara 38 mıñ km-di quraýdı.

Reseýdiñ älemdegi eñ iri materïkte ornalaswı onıñ ékonomïkalıq-geografïyalıq jağdaýınıñ qolaýlı jağı bolıp tabıladı. Öýtkeni Ewrazïyada dünïye-jüzi memleketteriniñ 40%-dan astamı, xalıqtıñ basım köpşiligi ornalasqan. Jalpı alğanda, Reseýdiñ 12 memleketpen teñizdik şekarası bar, al 14 memleketpen qurlıq arqılı baýlanısqan. Reseý quramına enetin Kalïnïngrad oblısı anklav bolıp tabıladı, öýtkeni onıñ eldiñ negizgi böligi men ortaq şekarası joq.

Körşiles memleketterdiñ köp bolwı, olardıñ köpşiliginiñ neğurlım damığan batıs bölikte ornalaswı eldiñ sırtqı baýlanıstarına qolaýlı ıqpal etedi. Degenmen Reseý öziniñ körşilik jağdaýınıñ qolaýlı tustarın äli de bolsa tolığımen paýdalanbaý keledi. Reseýdiñ geografïyalıq ornı älemdik ékonomïkalıq ortalıqtarğa qatıstı alğanda qolaýsız bolıp tabıladı. Öýtkeni ol Batıs Ewropanıñ damığan elderimen, AQŞ jäne Japonïyamen tikeleý qurlıq arqılı şektespeýdi, asa mañızdı teñizdik sawda joldarınan alısta ornalasqan. Alaýda el awmağınıñ Ewropanı Şığıs jäne Oñtüstik-Şığıs Azïya elderimen temirjol arqılı baýlanıstırıp jatwı, Soltüstik teñiz jolın ïgerwi Soltüstik Ewropa, Oñtüstik-Şığıs Azïya elderimen baýlanıstı jaqsartwğa oñ ıqpal etedi. Qïır Şığıstıñ aýrıqşa ornı älemdegi üş iri memlekettiñ (Reseý, Qıtaý, Japonïya) toğısında jatwımen anıqtaladı. Reseýdiñ tınıq muxïttıq jağalawı Azïya-Tınıq muxït aýmağındağı elderdiñ barlığımen de teñiz arqılı baýlanıs ornatwğa mümkindik beredi.

Memlekettiñ qalıptasw tarïxı

Petr İ, Reseýdiñ birinşi ïmperatorı

Reseý — san ğasırlıq tarïxı bar ejelgi memleketterdiñ biri. Orıs memleketi aýqın ajıratılatın tabïğï şepteri joq awmaqta qalıptastı. Sondıqtan orıs jeri talaý ret sırtqı jawdıñ şapqınşılığına uşıradı. Bıtırañqı orıs jerleriniñ Mäskew aýnalasında birigwi XIV—XV ğasırlarda jürdi. XV ğasırdıñ 80-jıldarına qaraý tatar-moñğol ezgisinen tolığımen bosağan orıs jerleri birtutas memleketti kuradı. Osılaýşa bolaşaqtağı küşti Orıs memleketiniñ negizi qalandı.

Moñğoldarğa deýingi Ewrazïya

Keýingi ğasırlarda Orıs memleketi körşiles awmaqtardı basıp alıp, öziniñ quramına qosw sayasatın jürgizdi. Soltüstik-batısındağı, şığısındağı, oñtüstik-şığısındağı awmaqtardı küşpen bağındırğan Reseýdiñ XVI ğasırda Batıs Sibir xalıqtarın qosıp alw kezeñi bastaldı. Kelesi ğasırda Wkraïna men Belorwssïya jerin basıp alw maqsatında körşiles eldermen, sonıñ işinde qudiretti Osman ïmperïyasımen uzaqqa sozılğan soğıs jürgizwge mäjbür boldı. Nätïjesinde Kïyev bağındırılıp, Reseý Azov teñizine şığwğa mümkindik aldı.

XVIII ğasır

Reseýdiñ älewmettik-ékonomïkalıq jağdaýı.XVIII ğasırdıñ birinşi şïreginde Reseýge tän närse: qolöner men manwfaktwra öndirisiniñ, sondaý-aq awıl şarwaşılığınıñ damwı boldı. Memleket Batıs elderinen anağurlım artta qaldı. Reseýde äli de feodaldıq qatınastardıñ sarqınşaqtarı saqtaldı, kapïtalïstik öndiristiñ élementteri endi ğana ene bastadı, al Batısta bul kezde kapïtalïzm qanat jaýıp, örkendep turğan edi.Eldiñ awıl şarwaşılığınıñ örkendewi öñdeletin jer kölemin arttırw esebinen iske astı. Reseýdiñ oñtüstik awdandarında jäne Wkraïnada qoý ösirwdiñ damwı awıl şarwaşılığına ülken üles qostı. Budan basqa memlekettik önerkäsip üşin zığır men sora şïkizatına köteriñki suranıs paýda boldı. 1715 jılı ükimet jarlığı boýınşa barlıq gwbernïyalarda zığır men sora egistigi ulğaýtıldı. Sondaý-aq jılqı ösirw, temeki egw isi jolğa qoýıldı.Uzaqqa sozılğan Soltüstik soğıstıñ saldarı basıbaýlı şarwalarğa awır tïdi. Patşanıñ 1714 jılğı jeke muralıq twralı jarlığımen barlıq jer dvoryandardıñ menşigine berilip, jermen birge şarwalar da pomeşçïktiñ jekemenşigine aýnaldı. Feodaldar neğurlım köbirek paýda tabw üşin şarwalardı qanawdıñ meýlinşe qatıgez türin tañdadı.Basıbaýlı şarwaşılıq eki qalıpta jürgizildi: jeri öñdewge qolaýsız, qara topıraqtı emes awdandarda feodaldar şarwalardan aqşalaý alım jïnasa, al oñtüstiktegi qunarlı jerlerde aýdalatın jer kölemi keñeýtilip, barşçïna kölemi ulğaýtıldı.Şarwalardı jumısqa jumıldırw twralı, kezekti jäne kezeksiz rekrwtqa şaqırw twralı köptegen jarlıqtar ja rïyalandı. Jeke muralıq twralı jarlıqtan keýin dvoryandardıñ toptasw procesi ayaqtaldı. Feodaldar tabı dara basqarwşıdan dvoryandıq soslovïyege birigip, nığaýdı. Bul onıñ memlekettegi bïlewşilik rölin bekite tüsti. Alaýda endi dvoryandar ömir boýı memlekettik qızmette qalwğa mindetteldi.Dvoryannıñ armïyada soldat bolwğa, kemede matros bolıp jumıs istewi de mümkin edi. Olar Sibir, Kamçatka, Orta Azïya sïyaqtı alıs jäne awır ékspedïcïyağa bekinister men kanaldar salwğa jumsaldı. Dvoryandardıñ keýbirewinde, äsirese aqsüýekterinde mundaý qızmet narazılıq twdırdı. Osındaý jağdaýdan dvoryandıq soslovïyeniñ bir böligi I Petrdiñ qaýta özgertwlerine qarsı oppozïcïyağa şıqtı. XVIII ğasırda şvedtermen bolğan soğıs nätïjesinde Reseýdiñ geografïyalıq şekaraları odan äri keñeýip, Baltıq teñizine şıqtı. Eñ bastısı Reseý Batıs Ewropa elderimen tikeleý baýlanıs ornatwğa mümkindik aldı. I Petr patşalıq etken kezeñde «Ewropağa tereze aşılwı» jäne tübegeýli qaýta qurwlardıñ jürgizilwi Reseý geosayasatı bağıtınıñ Şığıstan Batısqa bet burğanınıñ belgisi edi. Osı kezden bastap eldiñ sırtqı ğana emes, işki jağdaýına da özgerister endi.

1721 jıldan bastap Orıs memleketi ïmperïya dep atala bastadı. 1722 jılı eldiñ oñtüstik şekaraların nığaýtw maqsatında I Petr Kavkaz ben Ïranğa jorığın bastadı. Nätïjesinde Kaspïý teñiziniñ batıs jäne oñtüstik jağalawı Reseý quramına engizildi. XIX ğasırdıñ basında öziniñ quramına Baltıq teñiziniñ şığıs jağalawın, Polʹşa men Bessarabïyanı, Kavkaz sırtın qosw arqılı öz awmağın odan äri keñeýte tüsti. Biraq 1853—1856 jıldarı bolğan Qırım soğısınan soñ Reseýdiñ geosayasï jağdaýı kürt naşarlap ketti. Osı kezeñde Reseý Bessarabïyanıñ oñtüstiginen aýırılıp qaldı jäne AQŞ-qa Alyaskanı satwğa mäjbür boldı. Endigi jerde Reseýdiñ nazarı Orta Azïyağa awdı. Reseý ïmperïyasınıñ basqınşılıq sayasatı nätïjesinde Orta Azïya men Qazaqstan jeri tolığımen derlik täweldi awmaqtarğa aýnaldı.

Reseýdin, XX ğasırdağı jaña tarïxı 1917 jılı Qazan revolyucïyasınan bastaw aldı. Qulağan ïmperïya ornında paýda bolğan Keñester Odağı tarïxï qalıptasqan geosayasï keñistikti qalpına keltirwmen birge, onı körşiles awmaqtar esebinen keñeýte tüsti. Jaña ülgidegi asa küşti alıp memleket älemdik ékonomïka men sayasatta özindik orın aldı. Öziniñ awmaqtıq tutastığın saqtawmen qatar, körşiles memleketterdegi sayasï jüýeniñ özgerwin qamtamasız etken bul memleket odaqtastarı esebinen Ewrazïyadağı ğana emes, älemdegi sayasï küşterdiñ arasalmağın anıqtawşı faktorğa aýnaldı.

1991 jılı işki qaýşılıqtar men sırtqı jağdaýlardıñ ıqpalımen ıdırağan Keñes Odağınıñ bastı murageri retinde Reseý Federacïyası jaña geosayasï küýzelisti basınan keşirdi. Birtutastığı buzılğan keñistikte ékonomïkalıq, baýlanıstar älsirewmen qatar, Reseý memleketine onşa qolaýlı emes geosayasï jağdaý qalıptastı.

Geosayasï jağdaýı

Mïr ğarış stancïyası

Reseýdiñ Ewropa men Azïya ortasındağı aralıq ornı eki dünïye böligin baýlanıstırıp turatın özindik köpir qızmetin atqarwına sebepşi boladı. Bul eldiñ älewmettik-ékonomïkalıq damw erekşelikterin aýqındawmen qatar, onıñ sayasï jağdaýına da ıqpal etedi. Keñes Odağı men socïalïstik jüýeniñ ıdırawı, uzaqqa sozılğan ékonomïkalıq dağdarıs eldiñ geosayasï jağdaýın özgertti.

NATO elderimen, onıñ işinde AQŞ-pen uzaqqa sozılğan ékonomïkalıq bäsekelestik pen jappaý qarwlanw, "qırğïqabaq soğıs" sayasatınıñ ayaqtalwı Reseýdiñ sırtqı sayasatında betburıs kezeñ boldı. Endigi jerde Reseý belgili bir elder tobına bağdarlanğan sayasat jürgizwge qarağanda, öziniñ ékonomïkalıq, sayasï müddelerine saý keletin memleketterdiñ barlığımen özara tïimdi baýlanıstar ornatwğa köşti. Geosayasï turğıdan alğanda, Reseý nağız aşıq memleketke aýnaldı. Degenmen NATO elderi şekarasınıñ Şığıs Ewropa memleketteri esebinen keñeýip, el awmağına jaqın kelwi Reseý müddeleri turğısınan alğanda onşa qolaýlı qubılıs retinde bağalanbaýdı.

Qazirgi zamanğı älemdegi geosayasï jağdaý, ulttar men dinder arazdığı, xalıqaralıq terrorïzmmen küres şaraları Ewrazïyanıñ köptegen awdandarında sayasï turaqsızdıqtıñ orın alwına sebepşi boldı. Bul jağdaýda aýmaqtağı, älemdegi sayasï jağdaýğa ıqpal etetin iri memleket retinde Reseýdiñ röli küşeýip keledi. Şekarağa jaqın awdandarda sayasï jağdaýdıñ şïyeleniswi Reseýdiñ memlekettik şekaraların nığaýtwına ıqpal etwde. Reseý Federacïyasınıñ burınğı odaqtas respwblïkalarmen şekaraları arnaýı kelisimder arqılı tolıq bekitilip bitken joq. Qazaqstanmen şekaraları 2005 jılğı memleketaralıq kelisimder negizinde tolığımen bekitildi.

Reseý geosayasï turğıda TMD elderimen, Ewropalıq Odaqpen, Azïyalıq-Tınıq muxïttıq aýmaq elderimen jan-jaqtı baýlanıstar ornatwğa müddeli. Äsirese AQŞ, älemdik ékonomïka men sayasattıñ jaña ortalıqtarı bolıp tabılatın Qıtaý, Oñtüstik-Şığıs Azïya jäne Ündistanmen qarım-qatınastardı jaña deñgeýge köterw eldiñ geosayasï jağdaýın nığaýta tüspekşi.

Äkimşilik-awmaqtıq qurılımı

Reseý Federacïyası quramına teñ quqıqtı federacïyalıq birlikter:

	21 respwblïka
	9 ölke
	46 oblıs
	2 federadïyalıq deñgeýdegi qala (Mäskew jäne Sankt-Peterbwrg)
	1 derbes oblıs
	4 derbes okrwg

Ärbir federacïyalıq birliktiñ zañ şığarw, sot jäne basqa organdarı bar. Sonımen qatar Reseý Federacïyası awmağında memlekettik bïliktiñ birıñğaý organdarı qızmet etedi, jalpığa ortaq Konstïtwcïya, biregeý azamattıq, ortaq aqşa birligi jäne t.b. tağaýındalğan.

Tabïğat jağdaýları

Baýköl, ğarıştıq tüsirim.

Vasyugan özeni.

Reseýdiñ tabïğat jağdaýı alwan türliligimen erekşelenedi. Ol, eñ aldımen, alıp jatqan awmağınıñ öte ülken bolwımen baýlanıstı. Reseý jeriniñ köpşilik böligin jazıqtar (70%-ğa jwığın) men 1000 m bïiktikke deýingi tawlı üstirtter alıp jatır. Olardıñ awdanı jağınan eñ irileri: Şığıs Ewropa (Orıs) jazığı, Batıs Sibir oýpatı men Orta Sibir tawlı üstirti. Olardıñ oñtüstigi men şığısın tawlar jüýesi qorşaý ornalasqan. Jer bederiniñ qurılımı şarwaşılıq äreketterdi jürgizwge qolaýlı bolıp keledi. Ülken jazıqtar awıl şarwaşılığın örkendetwdi, özenderdiñ keme qatınasına qolaýlı bolwın, jol jäne köpir qurılıstarın salwdı jeñildetedi. Alaýda jer bederi qurılımınıñ qolaýsız jaqtarı da jetkilikti. Soltüstikke qaraý endik bağıttağı taw jotalarınıñ bolmawı arktïkalıq awa massalarınıñ oñtüstiktegi taw beldewlerine deýin erkin qozğalwına mümkindik berse, kerisinşe Qïır Şığıstağı taw jotaları Tınıq muxït üstinen keletin ılğaldı awa massalarınıñ tereñdep enwine kedergi jasaýdı.

Sonımen qatar Reseý jeriniñ jazıq böliginiñ, negizinen, joğarı jäne orta endikterde ornalaswı da tabïğat jağdaýına özindik erekşelikter qalıptastıradı. Soltüstiktegi arktïkalıq klïmattan oñtüstikke Qara teñiz jağalawındağı swbtropïktik klïmattıq beldewge deýin sozıla ornalasqanına qaramastan, Reseý jerinde jıl mezgilderi aýqın ajıratılatın qoñırjaý beldewdiñ kontïnenttik klïmatı basım tarağan. Batıstan şığısqa qaraý öte endi (9 mıñ km-ge jwıq) bolwı klïmat kontïnenttiligin arttıradı. Sondıqtan Reseýdiñ batısında, yağnï ewropalıq bölikte klïmat qoñırjaý kontïnenttik bolsa, al azïyalıq bölikte şuğıl kontïnenttik sïpatqa awısadı. Azïyalıq bölikke jıl mezgilderi arasındağı jäne täwliktik temperatwralıq aýırmaşılıqtıñ ülken bolwı, jawın-şaşın mölşeriniñ azayuı, qatal klïmattıq jağdaý (äsirese qıs kezinde) tän boladı. Sondıqtan Reseý jerinde köpjıldıq toñ basqan awdandardıñ ülesi joğarı, olardıñ jalpı awdanı 9 mln km²-ge jwıq. Köpjıldıq toñ qalıñdığı klïmat qataldığına baýlanıstı oñtüstikten soltüstikke qaraý 1 metrden jüzdegen metrge deýin jetedi. Mundaý tabïğat jağdaýı osı aýmaqtardı ïgerw mümkindigin tejeýdi.

Geografïyalıq ornı, jer bederi men klïmattıq jağdaýdıñ araqatınası Reseý jerinde mınadaý tabïğat zonaların qalıptastıradı: twndra, ormandı twndra, ormandar (taýga, aralas jäne jalpaqjapıraqtı ormandar), ormandı dala, dala, şöleýt jäne şöl zonaları. Tawlı awdandarğa bïiktik beldewleri tän. Osındaý tabïğat jağdaýı awıl şarwaşılığınıñ mamandanwına, xalıqtıñ ornalaswı men tığızdığına, önerkäsip pen qurılıs keşenderiniñ qalıptaswına özindik ıqpalın tïgizedi.

Tabïğat reswrstarı

Reseý jeri tabïğat reswrstarınıñ barlıq türine baý, äsirese mïneraldıq reswrstar quramı öte alwan türli. Elde 20 mıñnan astam asa mañızdı ken orındarı barlanğan, onıñ 40%-dan astamı öndiriste ïgerilwde. Reseý dünïyejüzi boýınşa jer qorı, ağaş süregi, teñizderdiñ tolısw énergïyası, özenderdiñ sw-énergetïkalıq qorı jöninen 1-orındı, al öñdeletin jer ülesi jöninen 3-orındı ïyelenedi.

Mïneraldıq reswrstarı

Eldegi mïneraldıq reswrstardıñ 70%-dan astamın otın-énergetïkalıq reswrstar (gaz, kömir, munaý), 15%-ın kensiz qazba baýlıqtar, 13%-ın metaldar, 1%-ın almas pen bağalı metaldar (altın, kümis, platïna) quraýdı. Mïneraldıq, şïkizat öndirw Reseý ékonomïkasınıñ jetekşi salası bolıp tabıladı, oğan JYU mölşeriniñ 33%-dan astamı tïyesili.

Jer reswrstarı

Jer reswrstarınıñ jalpı qorı jöninen Reseý dünïyejüzindegi eñ aldıñğı qatarlı el. Eldiñ jalpı jer qorı — 1709,8 mln ga. Jan basına şaqqandağı jer ülesi — 11,5 ga, bul dünïyejüzilik körsetkişten (3 ga) äldeqaýda joğarı. Alaýda jer qorınıñ 1/3-i ğana paýdalanwğa jaramdı, onda Reseý xalqınıñ 95%-ı qonıstanıp, bükil şarwaşılıq salaları qurılımdarınıñ 93%-ı şoğırlanğan. Awıl şarwaşılığına jaramdı jerler de osı üleske kiredi. Reseýge dünïyejüzindegi asa qunarlı qara topıraqtıñ 1/3 beligi tïyesili.

Alaýda soñğı jıldarı jer reswrstarınıñ sapası naşarlap, jer érozïyası beleñ alwda. Jalpı alğanda, awıl şarwaşılığına jaramdı jerlerdiñ 80%-ı, jırtılğan jerlerdiñ 60%-dan astamı josparlı türde qorğaw men qaýta kalpına keltirwdi qajet etedi. Sonımen qatar 7%-dan astam jer ärtürli deñgeýdegi şöleýttenw procesine uşırawda.

Agroklïmattıq reswrstarı

Agroklïmattıq reswrstar Reseý jerinde awıl şarwaşılığınıñ barlıq salaların derlik örkendetwge mümkindik beredi. Köpşilik böligi eginşilikti damıtwğa qolaýlı, topıraq qunarlılığı, joğarı ılğaldılığı men qarqındı temperatwralar (10°S-tan asatın) jïıntığı jetkilikti qoñırjaý beldewde ornalasqan. Ondaý awdandarğa Reseýdiñ ortalıq böligi, Batıs Sibir men Qïır Şığıstıñ oñtüstigin alıp jatqan ormandı dala jäne dala zonaları jatadı.

Mundaý agroklïmattıq jağdaýda bïdaý, qarabïdaý, arpa, burşaq, zığır, qaraqumıq, kartop, keýbir kökönis türlerin, malazıqtıq daqıldardı ösirwge mümkindik bar. Reseýdiñ eñ jılı böligi Qara teñiz jağalawı men Soltüstik Kavkaz jerlerinde jılwdı köbirek qajet etetin kökönister men jemister, tipti keýbir swbtropïktik daqıldar da ösiriledi.

Orman reswrstarı

Reseý jeri orman reswrsına da baý. Dünïyejüzindegi ormandardıñ 22%-ı Reseýge tïyesili. Jan basına şaqqandağı ormanmen qamtamasız etilwi — 5,3 ga, bul körsetkiş boýınşa Reseý köşbasşı bolıp tur. Eñ köp taralğanı qılqan-japıraqtı ağaştar, olar bükil orman qorınıñ 90%-ın quraýdı. Orman awmağınıñ köp böligi balqarağaýdan turadı, sondaý-aq qarağaý, şırşa jäne samırsın ağaştarı da basım. Ormandardıñ köpşiligi eldiñ şığısında, yağnï Şığıs Sibir men Qïır Şığısta, odan keýin Batıs Sibir men Oralda şoğırlanğan. Ormandar awmağınıñ qısqarwına örttiñ şığwı jïi sebepşi bolwda. Äsirese orman örtteri Reseýdiñ azïyalıq böliginde klïmat kontïnenttiligine baýlanıstı jïi baýqaladı.

Sw reswrstarı

Reseý jeri sw reswrstarına da öte baý. Reseýde 2,5 mln-nan asa özen, 2 mln-ğa jwıq köl bar. Reseýde bir jıl işindegi jan basına şaqqandağı özen ağınımen qamtamasız etilwi 30 mıñ m³-ge teñ, alaýda bul körsetkiş onıñ barlıq böliginde birdeý emes. Ortalıq qara topıraqtı awdannıñ özen ağınımen qamtamasız etilwi Şığıs Sibir men Qïır Şığıstağı körsetkişten 100 ese tömen. Reseýdiñ eñ uzın özeni — Lena (4 400 km), eñ mol swlı ezeni — Enïseý. Sonımen qatar swmen qamtamasız etw maqsatında Reseýde 40-tan astam iri sw bögenderi salınğan. Eñ ülkeni — Bratsk (dünïyejüzinde ekinşi orında) sw bögeni. Tuşçı swdıñ asa mol qorı Baýqalda şoğırlanğan.

Reseý jerastı swlarınıñ qorına da baý, negizgi paýdalanılatın reswrs Ewropalıq böliktegi artezïan alaptarına tän.

Swdı paýdalanwda öndiris qajetine 59%, turmıs qajeti men awız sw üşin 20%, swlandırw maqsatında 13%, awıp şarwaşılığı üşin 2%, al qalğan 6% basqa qajettilikter üşin jumsaladı.

Reseý özenderiniñ 500-den astamı keme jürwge qolaýlı. Olardıñ keme jüzwge jaramdı jalpı uzındığı 300 mıñ km-den asadı.

Reseý özenderiniñ énergetïkalıq äleweti de joğarı, onda dünïyejüzindegi sw-énergetïkalıq qordıñ 12%-ı şoğırlanğan. Onıñ Ewropalıq böliktegi ülesi 20%, al Azïyalıq bölikte 80%-dan asadı.

Bïologïyalıq reswrstarı

Reseýdiñ ormandarı, özenderi men kölderi jäne teñiz jağalawları bïologïyalıq reswrsqa da asa baý bolıp keledi. Äsirese Barenc, Oxot, Berïng teñizderi men Obʹ, Enïseý özenderi alabınıñ käsiptik balıq awlawda mañızı joğarı. Ormandarda terisi bağalı añdardıñ köptep taralwı añ şarwaşılığın damıtwğa mümkindik beredi.

Rekreacïyalıq reswrstarı

Reseýdiñ alwan türli tabïğat jağdaýı rekreacïyalıq reswrstardıñ kürdeli jïıntığın qalıptastırwğa negiz bolğan. Tabïğï-rekreacïyalıq reswrstardan qolaýlı qoýnawlar men jağalawlar (teñiz, özen, köl), tawlar men ormandar, mïneraldı swlar, tabïğat eskertkişteri, tabïğï sayabaqtar öte köp taralğan. Ondaý awdandarğa Baýkal, Telec, Selïger, Meşçera kölderiniñ aýnalası, Wsswrï jäne Qïır Şığıs taýgası, Krasnoyar Bağanaları, Kamçatkadağı Geýzer añğarı, Altaý-Sayan jäne Oral tawları, Soltüstik Kavkaz ben Qara teñiz jağalawı, sondaý-aq iri ezen jüýeleriniñ köptegen bölikteri kiredi.

Tarïxï-mädenï rekreacïyalıq reswrstar jïıntığı da jetkilikti därejede. Ondaý orındar, äsirese Reseýdiñ Ewropalıq böliginde köbirek şoğırlanğan. Olardıñ bolaşaq urpaqqa sapalı bilim men sanalı tärbïye berwdegi jäne Reseý tarïxın twrïsterge tanıstırwdağı tanımdıq mañızı öte joğarı.

Reseýde tabïğat reswrstarına tän mınadaý ortaq belgiler bar:

1. reswrstar qorı öte mol jäne alwan türli;
2. reswrstar öz därejesinde äli tolıq zerttelmegen;
3. el awmağı boýınşa birkelki taralmağan jäne olardıñ basım köpşiligi naşar ïgerilgen, tabïğat jağdaýı qolaýsız awdandarda şoğırlanğan;
4. jaqsı ïgerilgen awdandardağı reswrs qorı sarqılwğa jakın.

Xalqı

Reseý xalqınıñ tığızdığı.

Reseý xalqınıñ demografïyalıq pïramïdası, 2011 jıl.

Reseý Federacïyası xalqınıñ sanı 2008 jılı 142 mln adam boldı. Bul körsetkiş boýınşa Reseý dünïyejüzinde Qıtaý, Ündistan, AQŞ, Ïndonezïya, Brazïlïya jäne Päkstan, Bangladeş, Nïgerïyadan keýin 9-orın aladı. Reseý ğalımdarınıñ boljamı boýınşa, aldağı onjıldıqta eldegi xalıq sanınıñ qıskarwı odan äri jalğasa beredi. Endi eldiñ demografïyalıq körsetkişterimen tanısaýıq.

Demografïyalıq körsetkişter

Reseý awmağında XX ğasırdıñ 90-jıldarınan beri xalıqtıñ udaýı öswiniñ qazirgi tïpi ornıqtı. Qazirgi kezde tww koéffïcïyenti 12,1°/00, ölim koéffïcïyenti 14,6°/00 - Twwdıñ azayuı men ölim-jitimniñ artwına baýlanıstı 1992 jıldan beri tabïğï ösw teris körsetkişke (-2,5°/00) ïye boldı. Soñğı jıldarı demografïyalıq körsetkişter jaqsarıp keledi. Tabïğï öswdiñ oñ körsetkişteri Ïngwşetïya, Twva respwblïkalarında, Xantı-Mansï AO-de baýqaladı. Jalpı alğanda, elde adamnıñ ömir jasınıñ uzaqtığı da qısqardı: 1990 jılı bul kersetkiş 69 jasqa teñ bolsa, qazirgi kezde 66,6 jastı kuraýdı.

Demografïyalıq kersetkişterge xalıqtıñ jas jäne jınıstıq kurılımı, köşi-qon sïpatı da äser etedi. Qazirgi kezde Reseý xalqınıñ 17%-ı 14 jasqa tolmağan balalar bolsa, 19%-ın jası 60-tan asqan egde adamdar quraýdı. El xalqınıñ 53%-dan astamın äýelder quraýdı. Soñğı onjıldıqtarda basqa awdandardan köşip kelgen jastar ülesi basım awdandarda (Xantı-Mansï, YAmal- Nenec, Taýmır avtonomïyalıq okrwgteri, Saxa respwblïkası) tww körsetkişi joğarı, ölim-jitim az. Küşti wrbandalğan awdandarda tww körsetkişi tömen, al xalıq qurılımında egde adamdar basım keýbir qalalarda ölim sanı köp.

Eñbek reswrstarı

Reseýdiñ eñbek reswrstarı 87 mln adamdı qamtïdı. Olardıñ basım köpşiligi (71 mln adam) ékonomïkalıq belsendi xalıq bolıp tabıladı. Jalpı alğanda, Reseýde jumıssızdıq deñgeýi 9,2% dep esepteledi. Biraq jumıssızdıq deñgeýi awmaq, boýınşa ülken aýırmaşılıqtar jasaýdı. Ïngwşetïya, Dağıstan, Qalmaq Respwblïkasında onıñ kersetkişi keý jıldarı 50%-ğa jetken. Al ékonomïkalıq örlew tän Saxa respwblïkasında, sondaý-aq iri qalalarda jumıssızdıñ deñgeýi 4—5%-dan aspaýdı. Eldegi jumıspen qamtılğandardıñ basım böligi öndiristik emes salada (57%), qalğandarı önerkäsip pen awıl şarwaşılığı salalarında eñbek etedi.

Xalqınıñ ulttıq quramı

Reseý köpulttı elder qatarına jatadı, munda 160 ult pen ulıstıñ ökilderi turadı. 100-ge jwıq ulttar men ulıstar Reseýdiñ; baýırğı xalqına jatadı. Sanı jöninen basımı — orıstar, olar Reseý xalqınıñ 80%-ın quraýdı. Orıs xalqınıñ eñ basım awdanı — Ortalıq qara topıraqtı awdan, munda olardıñ ülesi 95%-dan asadı. Reseý awmağında 30-dan astam ulttıq avtonomïya qurılğan, biraq olardıñ köpşiliginde baýırğı xalıqqa qarağanda orıstardıñ sanı basım.

Tildik quramı jağınan Reseý xalıqtarı, negizinen, ündiewropalıq (xalıqtıñ 89%-ı), altaý (7%), kavkaz (2%) jäne oral (2%) 4 til semʹyalarına jatadı. Reseýdiñ mädenï keñistiginde orıs tili men mädenïyetiniñ ğana emes, basqa xalıqtardıñ, sonıñ işinde şağın ulıstardıñ tili men salt-dästürleriniñ saqtalwına aýrıqşa köñil bölingen. Orasan zor awmaqtı alıp jatqan Saxa respwblïkasınıñ baýırğı turğındarı türki tildes yakwttar bolıp tabıladı. Soltüstiktiñ basqa xalıqtarı, negizinen, buğı şarwaşılığımen aýnalıssa, yakwttar atakäsibi bolıp sanalatın jılqı ösirwden äli qol üzgen joq. Eldiñ soltüstigin, Qïır Şığıstı sanı jağınan az ulttar men ulıstar mekendeýdi.

Ornalaswı

Eldiñ ärtürli bölikterinde xalıq ärkelki ornalasqan. Jalpı alğanda, Reseý awmağı boýınşa xalıq tığızdığınıñ ortaşa körsetkişi 1 km²-ge 8,5 adam, bul älemdik ortaşa kersetkişten 4 ese tömen. Reseý awmağınıñ 1/4 böligin ğana alıp jatqan ewropalıq bölikte xalıqtıq 79%-ı turadı. Munda 1 km² awmaqka 30 adamnan keledi. Al eldiñ basım böligin (3/4) kamtïtın azïyalıq böliktiñ ülesine barlıq xalıqtıñ 21%-ı ğana tïyesili. Xalıq tığızdığı munda 1 km²-ge bar bolğanı 2,5 adamdı quraýdı.

Reseýdegi xalıq tığızdığı

Ékonomïkalıq awdan	Xalıq tığızdığı, adam/km2
Soltüstik	4
Soltüstik-Batıs	39
Ortalıq	60
Volga-Vyatka	31
Ortalıq qara topıraqtı	46
Volga boýı	31
Soltüstik Kavkaz	49
Oral	24,5
Batıs Sibir	6
Şığıs Sibir	2
Qïır Şığıs	1
Kalïnïngrad oblısı	62,5
Reseý, orta eseppen	8,5

Ékonomïkalıq awdandar boýınşa da xalıqtıñ tığızdığı ärtürli. Xalıq Ortalıq awdan men Kalïnïngrad oblısında tığız ornalasqan, al Qïır Şığıs pen Şığıs Sibirde, Soltüstik awdanda xalıq öte sïrek qonıstanğan.

Xalıq tığızdığı tabïğat jağdaýlarınıñ qolaýlı bolwına tikeleý baýlanıstı. Reseýdiñ xalıq tığız qonıstanğan awdandarında tabïğat jağdaýı qolaýlı bolıp keledi. Mısalı, Soltüstik Osetïyada tığızdıq 1 km²-ge şaqqanda 80 adamdı qurasa, tabïğatı qolaýsız Taýmırda bul körsetkiş 1 adamğa teñ. İri qalalar men olardıñ mañında xalıq tığızdığınıñ joğarı bolwın älewmettik-ékonomïkalıq jağdaýmen tüsindirwge boladı. Mısalı, Mäskew qalası men oblısında xalıq tığızdığı 1 km²-ge 320 adamğa jetedi. Ewropalıq böliktiñ soltüstiginen basqa awmağın jäne azïyalıq böliktegi Transsibir temirjolı boýındağı awdandardı qamtïtın jolaqta Reseý xalqınıñ 93%-ı turadı. Eldegi eñ iri qalalar men mïllïoner qalalardıñ barlığı derlik osında ornalasqan.

Soltüstikke jäne şığısqa qaraý xalıq tığızdığı azaya beredi. El awmağınıñ 2/3 böligin qamtïtın Soltüstik awdanda bükil xalıqtıñ 6%-ı ğana turadı. Bul awdandarda qala xalqınıñ ülesi joğarı, al qalalardıñ ornalaswı mïneraldıq reswrstardı öndirwmen tığız baýlanıstı boladı. Sibirdiñ oñtüstiginde (Altaý, Twva respwblïkaları) de xalıq sïrek qonıstanğan, munda el xalqınıñ 1%-ı ğana turadı, biraq awıl xalqınıñ ülesi joğarı. Xalıqtıñ ärkelki ornalaswı jäne köptttilik awmaqta öte sïrek qonıstanwı eldiñ älewmettik-ékonomïkalıq damwına kedergi keltiretin faktorlardıñ biri bolıp tabıladı.

Reseýde, negizinen, qonıstanwdıñ eki türi (qalalıq jäne awıldıq) basım. Jalpı alğanda, Reseýde 150 mıñğa jwıq awıldıq eldi meken bar. Olardıñ sanı, ädette, awıl şarwaşılığı örkendegen awdandarda köbirek. Kölik qatınası jäne rekreacïyamen (emdew-sawıqtırw jäne demalıs orındarı), sondaý-aq orman şarwaşılığımen baýlanıstı awıldıñ eldi mekender de bar. Qazirgi kezde awıldı jerde turatındardıñ tek 55%-ı ğana awıl şarwaşılığında jumıs isteýdi.

Qazirgi kezde Reseý xalqınıñ 73%-ı qalada turadı. Qala xalqınıñ ülesi, äsirese Soltüstik-Batıs (87%) jäne Ortalıq (80%) awdandarda joğarı. Altaý, Twva, Qalmaq respwblïkalarında, soltüstiktegi ulttıq avtonomïyalıq okrwgterde wrbandalw deñgeýi 50%-dan tömen. Al awıl şarwaşılığı damığan Soltüstik Kavkaz ben Krasnodar ölkesinde qala xalqınıñ ülesi 54%-dı quraýdı.

Mädenïyeti

Reseý mädenïyeti adamzat balasına bağa jetpes mol mädenï muralar qaldırğan dünïyejüzilik mädenïyettiñ ajıramas böligi. Reseý mädenïyeti — özindik erekşelikteri bar qaýtalanbaýtın mädenïyet, endeşe onıñ älemdik mädenïyet qazınısına qosqan ülesine de bağa jetpeýdi.

Orıs mädenïyetiniñ qalıptasw erekşelikteri negizinen tömendegi faktorlarğa tığız baýlanıstı boldı. Olar:

• köptegen étïkalıq toptar men xalıqtar mekendegen orasan zor terrïtorïyanı ïgerw; xrïstïan dininiñ erekşe tarmağı — pravoslavïyeni rwxanïlılıqpen dästürli salt-dästürlerge negizdeý otırıp ornıqtırw;
• waqıtşa bolsa da uzaq waqıtqa sozılğan batıs-ewropalıq örkenïyettik procesterinen oqşaw damwğa baýlanıstı twğan «tuýıqtıqqa» budan äri jol bermew;
• jeke adamdardıñ müddesin memleket müddesine bağındırw.

Osı aýtılğan oýlarımız däleldi bolw üşin, orıs mädenïyetiniñ qalıptasw kezeñderin tolığıraq qarastırıp körelik. Aqïqatına kelsek, köp ğasırlıq tarïxı bar Reseý mädenïyetiniñ jalpı körinisi burınğıdan da aýqındalıp kele jatqan sïyaqtı. Ulttıq topıraqta paýda bolıp, özindik bet- beýnesimen erekşelense de, mädenï örkendewdiñ jalpı arnasına kelip quýılatın Reseý mädenïyeti, onıñ işinde ulttıq bulaqtan när alğan ejelgi Rwsʹ mädenïyeti, vïzantïyalıq körkem jüýemen jäne tağı da basqa mädenïyettermen tığız almasıp jatadı. Atap aýtqanda, Reseý mädenïyeti Vïzantïyamen qatar, körşiles jatqan Bolgarïya, Serbïya, Armenïya, Grwzïya sïyaqtı elderdiñ mädenïyetimen ündestik taptı.

Ejelgi Rwsʹ mädenïyeti

Ejelgi Rwsʹ mädenïyeti — şekarası Tamanʹ tübegine, sondaý-aq Soltüstik Dvïnanıñ joğarğı añğarına deýin, al batısında Vïslannıñ joğarğı arnasına deýin sozılğan Kïyev derjavasınıñ mädenïyeti ğana emes, sonımen qatar qwattı Vladïmïr Swzdalʹ knyazdiginiñ, Novgorod boyarlar respwblïkasınıñ, odan qaldı sındarlı kezeñniñ qatal sınağınan müdirmeý ötip, eldi biriktirw küresine basşılıq jasap, sol kürestiñ bel ortasında bolğan Mäskew knyazʹdiginiñ öneri.

İri qalaları

Xalqınıñ sanı boýınşa Reseý qalaları şağın (xalıq sanı 50 mıñ adamğa deýin), orta (50—100 mıñ adam), iri (100—500 mıñ adam), asa iri (500 mıñnan 1 mln adamğa deýin) jäne mïllïoner qalalarğa bölinedi. Ülken qalalardıñ atqaratın qızmeti köptegen salanı qamtïdı. El ékonomïkası men älewmettik ömirinde, äsirese mïllïoner qalalardıñ mañızı zor. Mïllïoner qalalarda eldegi barlıq qala xalqınıñ 1/4 böligi şoğırlanğan.

Reseýdegi mïllïoner qalalar, 2008 j.
(Reseý statïstïkalıq anıqtamalığınıñ derekteri boýınşa)

Qala	Xalıq sanı, mln adam	Qala	Xalıq sanı, mln adam
Mäskew	10,4	Samara	1,13
Sankt-Peterbwrg	4,6	Ombı	1,13
Novosïbïrsk	1,4	Qazan	1,1
Tömengi Novgorod	1,3	Üfi	1,1
Ekaterïnbwrg	1,3	Çelyabïnsk	1,1

Eldegi eñ iri aglomeracïyalar Mäskew (13 mln turğını bar) jäne Sankt- Peterbwrg (6,5 mln adam) mañında qalıptasqan.

Mäskew xalıq sanı jöninen Ewropadağı eñ iri qala bolıp tabıladı. Qala şamamen 1000 km² awmaqtı qamtıp jatır. Qala twralı alğaşqı mälimetter jılnamalarda 1147 jılı jarıq körgen. XV ğasırdan bastap birtutas Reseý memleketiniñ astanası bolıp jarïyalanğan. 1922—1991 jıldardıñ aralığında KSRO astanası qızmetin atqarğan Mäskew eldegi asa iri äkimşilik, ékonomïkalıq jäne mädenï ortalıqqa aýnaldı. Qalada 4 iri äwejaý, asa iri metropolïten, jüzdegen käsiporındar, 80-nen astam joğarı oqw ornı şoğırlanğan. Qalada 1000- nan astam ğılımï mekemeler jumıs isteýdi.

Mäskew — älemdegi iri mädenïyet ortalıqtarınıñ biri. Munda säwlet öneriniñ injw-marjandarı bolıp sanalatın dinï ğïmarattar, Mäskew Kremli men Qızıl alañ, patşa ïyelikteriniñ äsem säwlet ansamblʹderi, Ülken teatr men Mäskew wnïversïtetiniñ eski ğïmaratı saqtalıp qalğan. Qalada 60 käsibï teatr, 74 murajaý jumıs isteýdi. 1980 jılı qalada XXII Olïmpïadalıq oýındar ötkizildi.

Oral men Povoljʹyede basqa awdandarmen salıstırğanda mïllïoner qalalar sanı köp (onı nemen tüsindirwge boladı?). Al soltüstiktegi eñ iri qala bolıp sanalatın Mwrmanskide xalıq sanı 400 mıñ adamğa da jetpeýdi. İri qalalardıñ köpşiligi äkimşilik birlikterdiñ ortalığı bolıp tabıladı.

İri qalalarınıñ tizimi

Mäskew Sankt-Peterbwrg Novosïbïrsk Ekaterïnbwrg	Reti	Qala	Orısşa atawı	Oblısı	Xalqı	Tömengi Novgorod Samara Qazan (qala) Ombı
	1	Mäskew	Moskva	Mäskew	11,800,992
	2	Sankt-Peterbwrg	Sankt-Peterbwrg	Sankt-Peterbwrg	4,900,520
	3	Novosïbïrsk	Novosïbïrsk	Novosïbïrsk oblısı	1,397,191
	4	Ekaterïnbwrg	Ekaterïnbwrg	Sverdlovsk oblısı	1,332,264
	5	Tömengi Novgorod	Nïjnïý Novgorod	Tömengi Novgorod oblısı	1,272,527
	6	Samara	Samara	Samara oblısı	1 164 900
	7	Qazan	Kazanʹ	Tatarstan	1 143 600
	8	Ombı	Omsk	Ombı oblısı	1,129,120
	9	Çelyabi	Çelyabïnsk	Çelyabi	1,093,699
	10	Dondağı Rostov	Rostov-na-Donw	Rostov oblısı	1,048,991
	11	Üfi	Wfa	Başqurtstan	1,024,842
	12	Volgograd	Volgograd	Volgograd oblısı	1,021,200
	13	Permʹ	Permʹ	Permʹ oblısı	985,794
	14	Krasnoyarsk	Krasnoyarsk	Krasnoyarsk	947,801
	15	Voronej	Voronej	Voronej oblısı	843,496
	16	Saratov	Saratov	Saratov oblısı	830,953
	17	Tolʹyattï	Tolʹyattï	Samara oblısı	720,346
	18	Krasnodar	Krasnodar	Krasnodar	710,686
	19	Ïjevsk	Ïjevsk	Udmurtia	611,043
	20	YAroslavlʹ	YAroslavlʹ	YAroslavlʹ	606,336

Şarwaşılığı jäne önerkäsibi

Reseý Federacïyası — ötpeli ékonomïka tän ïndwstrïyalı-agrarlı el. Keñes Odağınıñ ıdırawına baýlanıstı el ékonomïkası tereñ dağdarısqa uşıradı. Birtutas memleket quramında bolğan elder täwelsizdigin alğan soñ, olardıñ arasındağı tığız ékonomïkalıq baýlanıs üzildi. Munıñ özi jaña ékonomïkalıq odaq qurwğa türtki bolğanın bilesiñder. Reseý ékonomïkasında jürgen ékonomïkalıq qaýta qurwlardıñ bastı bağıttarı mınadaý boldı: 1) ékonomïkalıq äreketke erkindik berilwi; 2) ékonomïkanı basqarwda jäne rettewde memleket ülesiniñ azayuı; 3) memleket menşiginiñ akcïonerlik ujımdar men jeke adamdar menşigine ötwi. Jürgizilgen qaýta qurwlar nätïjesinde ékonomïkanı basqarw sïpatı ğana emes, onıñ salalıq qurılımına, qarjılandırw jüýesine, basqa eldermen ékonomïkalıq baýlanıstarına da özgerister engizildi.

1990 jıldardan bastap jürgizilgen narıqtıq qaýta qurwlarğa qaramastan, şarwaşılıqtıñ salalıq qurılımında ala-qulalıq saqtalwda. Qazirgi kezge deýin el ékonomïkasında reswrstıq salalar basım, öndiristiñ şoğırlanw jäne monopolïyalanw deñgeýi joğarı. Reseý ékonomïkası basım türde şïkizat pen materïaldardı şetke satwğa negizdelip otır. Şarwaşılıq damwında Reseý öz awmağındağı tabïğï, materïaldıq jäne eñbek reswrstarına süýenedi. Şetel ïnvestïcïyası, negizinen, qarjı salası men sawdanı damıtwğa bağıttalğan, öndiris salaların damıtwğa äldeqaýda az jumsaladı. Qazirgi kezde memleket asa mañızdı şarwaşılıq salaların baqılawdı öz qolına alw üşin birqatar jumıs jürgizwde.

Awıl şarwaşılığı

Awıl şarwaşılığı Reseýdiñ ékonomïkasın damıtwdağı asa mañızdı bwın bolıp sanaladı. Öýtkeni awıl şarwaşılığı materïaldıq öndiristiñ şeşwşi salası, ol xalıqtı tek azıq-tülikpen qamtamasız etwmen şektelmeýdi, sondaý-aq önerkäsiptiñ köptegen salaları üşin asa qajetti şïkizat ta öndiredi. Sonımen qatar öndirilgen önimderdi der şağında sapalı öñdep, däl waqıtında xalıqqa jetkizw de qajet. Osı şaralardı orındaw maqsatında awıl şarwaşılığı şarwaşılıqtıñ köptegen salalarımen tığız qarım-qatınas ornatadı. Osı baýlanıstar negizinde agroönerkäsiptik keşender qalıptasadı

Reseýdiñ agroönerkäsiptik keşenderi äli de damw, örkendew jağdaýında tur, olardıñ türli bwındarı arasındağı baýlanıstar öz därejesinde emes. Äsirese önimdi öñdew men qızmet körsetw salaları jetildirwdi qajet etedi. Agroönerkäsiptik keşenniñ jetekşi äri negizgi salası — awıl şarwaşılığı. Awıl şarwaşılığınıñ basqa salalardan bastı aýırmaşılığı — onıñ örken jayuı tabïğat jağdaýına, agroklïmattıq reswrstar jïıntığına, sondaý-aq jer qorına tikeleý täweldi bolwında. Al Reseý jeriniñ tabïğat jağdaýı jäne onıñ mümkindigi senderge jaqsı tanıs. Reseýdiñ awıl şarwaşılığına jaramdı jer qorı 222 mln ga, onıñ 126 mln ga-sı egistik jerler. Bul körsetkişter boýınşa Reseý dünïyejüzindegi damığan elder arasında öte joğarı orındı ïyelenedi. Alaýda awıl şarwaşılığınıñ damw därejesi men öndirilgen önim körsetkişteri jöninen äldeqaýda tömen deñgeýde.

Awıl şarwaşılığı eki mañızdı saladan quralatındığın sender bilesinder, olar: ösimdik şarwaşılığı jäne mal şarwaşılığı. Reseýde awılşarwaşılıq önimderiniñ ülesi jöninen ösimdik şarwaşılığı jetekşi orında, yağnï jalpı önimniñ 55%-ı tïyesili. Al qalğan 45%-ı mal şarwaşılığı önimderiniñ ülesinde. Joğarı damığan elderde, kerisinşe mal şarwaşılığınıñ önimderiniñ üles salmağı tömen. Sondıqtan da Reseý awıl şarwaşılığı aldında turğan bastı mindetterdiñ biri — mal şarwaşılığın mümkindiginşe örkendetw.

Ösimdik şarwaşılığı

Bïdaý jïnawı

Reseýdiñ ösimdik şarwaşılığınıñ bastı quramdas bölikterşe dändi daqıldar, texnïkalıq daqıldar, kökönis pen baqşa, baq jäne jüzim, malazıqtıq daqıldar ösirw jatadı. Onşa awqımdı emes jerlerde temeki men şaý ösiriledi. Jalpı jırtılatın jerdiñ 56%-ı dändi daqıldar, 5%-ı kartop pen baqşa, 6%-ı texnïkalıq daqıldar, 33%-ı malazıqtıq daqıldardıñ ülesine tïyesili.

Mal şarwaşılığı

Reseýdiñ mal şarwaşılığındağı jetekşi salalarğa iri qara ösirw, şoşqa jäne qoý şarwaşılıqtarı jatadı. Soñğı on jıl işinde Reseýde mal basınıñ sanı 2—3 esege deýin kemip ketti (kosımşadağı 12-kesteni qarañdar). Mal şarwaşılığınıñ örkendewine mal azığınıñ jetkilikti daýındalmawı, mal tuqımın asıldandırw şaralarınıñ öz därejesinde jürgizilmewi kedergi jasaýdı.

Kölik geografïyası

Reseý awmağında köliktiñ barlıq türleri derlik jaqsı damığan dewge boladı. Alaýda olardıñ ornalasw jïiligi, jük jäne jolawşı tasımalındağı ülesi birkelki emes. Bul jağdaý respwblïka awmağınıñ öte awqımdılığımen, tabïğat jağdaýınıñ keýbir erekşelikterine, sondaý-aq ärbir awdannıñ ïgerilw därejesine, ékonomïkalıq jäne älewmettik deñgeýine täweldi. Kölik türleriniñ kölik jüýesindegi ornı atqarılğan jumıs nätïjesimen anıqtaladı. Onıñ körsetkişteri tasımaldanğan jük (mln t) pen jolawşınıñ (mln adam) sanımen jäne jük pen jolawşı aýnalımımen bağalanadı. Kölik türlerin tañdawda oğan jumsalatın özindik kün, köliktiñ jıldamdığı, jük köterw mümkinşiligi, tabïğat jağdaýınıñ kölik jumısına tïgizetin äseri eskeriledi.

Osı turğıdan alğanda Reseý kölik jüýesinde temirjol köligi jetekşi orın aladı. Temirjol jelisiniñ jalpı uzındığı 148 mıñ km, 86 mıñ km jol jalpığa birdeý qoldanısqa ïye, onıñ 42 mıñ km-i élektrlendirilgen. Reseýdegi jük tasımalınıñ 40%-ı, jolawşı tasımalınıñ 50%-ı osı kölik türine tïyesili. Temirjol jïiligi ewropalıq bölikte öte joğarı deñgeýde. Onıñ beýnesi alıp şeñberge uqsaýdı, negizgi biligi Mäskew qalası bolıp tabıladı. Odan jan-jaqqa qaraý 11 temirjol toraptarı taraladı. Ewropalıq şeñberden şığısqa karaý endik bağıttağı birneşe jol toraptarı tarmaqtaladı. Toraptar jïiligi şığısqa jürgen saýın birtindep sïreýdi. Olardıñ eñ irileri: Transsibir, Ortasibir jäne Oñtüstiksibir toraptarı. Bul toraptardıñ barlığı derlik Qazaqstan jeri arqılı ötetini senderge jaqsı tanıs.

Baýlanıs

Şarwaşılıq salaları arasındağı aqparat almasw, eñ aldımen, baýlanıs jwýeleri arkılı jüzege asadı. Reseýdiñ baýlanıs jüýeleri eki negizgi saladan quraladı: poşta jäne élektr baýlanısı. Poşta baýlanısınıñ damw därejesi jöninen Reseý Ewropanıñ joğarı damığan elderimen deñgeýles. Ärbir 10 mıñ turğınğa şaqqanda 3 baýlanıs ornı säýkes keledi.

Élektr baýlanısınıñ telefon, beýnetelefon, uyalı telefon, telegraf, ğarıştıq baýlanıs, radïo jäne telexabar taratw, élektrondıq poşta, ïnternet jüýesi sïyaqtı türleri senderge jaqsı tanıs. Reseýde bul baýlanıs türleriniñ barlığı derlik kezdeskenimen, olardıñ basım köpşiligi jetkilikti därejede damımağan. Telefon jelisimen qamtamasız etilwi barlıq jerde birkelki emes, eñ joğarı körsetkiş Ortalıq ékonomïkalıq awdanğa tän.

Reseý jeri arqılı Birtutas avtomattı baýlanıs jüýesi salınğan. Ol élektr terbelisteri arqılı beriletin aqparattardı bir jüýege toptastıradı. Älemdik baýlanıs jüýesine enwde uzındığı 18 mın km-ge jetetin Transreseýlik talşıqtı optïka jelisiniñ salınwınıñ mañızı öte zor. Ol Reseýdiñ Ewropamen jäne Japonïyamen baýlanısın jaña satığa köterwde.

Soñğı jıldarı ïnternet jüýesiniñ jedel damwı baýqalwda. Ol üşin arnawlı talşıqtı optïka jüýesi salınwda. Baýlanıs jüýesiniñ asa iri ortalıqtarı — Mäskew men Sankt-Peterbwrg qalaları bolıp tabıladı.

Ékonomïkalıq awdandarı

Reseý awmağı işki ékonomïkalıq aýırmaşılıqtarına qaraý 11 ékonomïkalıq awdan men bir erkin ékonomïkalıq zonağa bölinedi. Olardıñ ärqaýsısı özine tän mamandanğan şarwaşılıq salaları bar keşendi qurılımdardıñ kürdeli jïıntığınan quraladı:

• Ortalıq ékonomïkalıq awdan;
• Volga-Vyatka ékonomïkalıq awdanı;
• Ortalıq qara topıraqtı awdan;
• Soltwstik-Batıs ékonomïkalıq awdandı;
• Soltüstik ékonomïkalıq awdan;
• Soltüstik Kavkaz ékonomïkalıq awdanı;
• Volga boýı ékonomïkalıq awdanı;
• Oral ékonomïkalıq awdanı;
• Batıs Sibir ékonomïkalıq awdanı;
• Şığıs Sibir ékonomïkalıq awdanı;
• Qïır Şığıs ékonomïkalıq awdanı;
• Kalïnïngrad oblısı

Sırtqı ékonomïkalıq baýlanıstarı

Sırtqı sawda

Reseý Federacïyasınıñ basqa eldermen qarım-qatınası, olardıñ jalpı sïpatı men qurılımdıq özgeristeri, eñ aldımen, sırtqı sawda baýlanısına täweldi. El ékonomïkası köptegen jıldar boýı jasandı sayasï kedergiler äserinen dünïyejüzilik narıqtan tıs qalıp kelgen bolatın. XX ğasırdıñ 90-jıldarınan bastap Reseý ékonomïkası aşıq sïpat alıp, xalıqaralıq deñgeýge betburıs jasadı.

1994 jılı Reseý men Ewropalıq Odaq arasında seriktestik pen dostastıq kelisimge qol qoýıldı. Sonıñ nätïjesinde Reseý Ewropalıq Odaq elderine öz éksportınıñ ülesin 40 %-ğa deýin köterdi. Sonımen qatar Batıs Ewropanıñ joğarı damığan memleketterimen aradağı baýlanıstı küşeýtip, onıñ ülesin 50—60 %-ğa deýin ösirdi. Ondaý sawda seriktesteri qatarınan Germanïya, Ïtalïya, Japonïya, AQŞ, Ulıbrïtanïya memleketterin körwge boladı. Mundaý sawda- ékonomïkalıq baýlanıstar TMD elderimen de jaña deñgeýge köterildi. 2007 jılğı sırtqı sawda aýnalımı 578,9 mïllïard AQŞ dolların quraýdı, onıñ 355,5 mïllïard AQŞ dolları éksportqa, al 233,4 mïllïard AQŞ dolları ïmport ülesine tïyesili. Olardıñ araqatınası men bastı bağıttarına mätindegi kartadan da aýqın köz jetkizwge boladı.

Reseýdiñ éksportqa şığaratın tawarları arasında otın-énergetïkalıq jäne mïneraldıq reswrstardıñ ülesi basım. Munaý men munaý önimderin Germanïya, Ïtalïya, Şveýcarïya, Ulıbrïtanïya men Polʹşağa; tabïğï gazdı Germanïya, Ïtalïya, Francïyağa; taskömirdi Japonïya men Türkïyağa şığaradı. 2004 jılğı qorıtındı boýınşa osı tawarlardıñ Belarwsʹ, Qazaqstan, Qırğızstan, Moldova men Wkraïnadağı ülesi 24 %-dan 60 %-ğa deýin awıtqığan. Sonımen qatar osı jılğı qorıtındı boýınşa Reseýdiñ eñ bastı sawda seriktesteri TMD elderinen basqa Germanïya, Ïtalïya, Qıtaý jäne Nïderland bolıp otır. Elde sırtqı sawdamen qatar xalıqaralıq ékonomïkalıq qatınastardıñ basqa da nısandarı damwda. Joğarı damığan eldermen, sondaý-aq Şığıs Ewropa elderiniñ köptegen kompanïyalarımen birlesken käsiporındar qatarı köbeyude. Al şetelderde Reseý kompanïyalarınıñ qatıswımen birlesken käsipkerliktiñ damwı jedel qarqınmen jürwde. Eldegi sırtqı ékonomïkalıq baýlanıs türleriniñ biri — twrïzm bolıp tabıladı.

Twrïzm

Reseý jeri tabïğat jağdaýınıñ alwantürliligi, äsirese tabïğatı körkem de körikti jerleriniñ köp bolwımen erekşelenedi. Ondaý awdandar qatarına Soltüstik Kavkaz ben Qara teñizdiñ janğa jaýlı kwrorttarı men jağajaýları, Baýkal köli men Sibir özenderiniñ tabïğatı äsem jağalawları, Oral, Altaý jäne Sayan tawlarınıñ bawraýlarındağı tawlıq twrïstik bazalar jatadı.

Sonımen qatar tarïxï jäne säwlet eskertkişteri, murajaýlar, örkenïyet muraları saqtalıp qalğan ejelgi qalalar men qazirgi ğılım men mädenïyettiñ ozıq ülgilerin jïnaqtağan äsem de asqaq qalalar Reseýdiñ asa qundı ulttıq baýlıqtarı bolıp sanaladı. Osı qundılıqtardı közdiñ qaraşığındaý saqtap äri twrïsterge barlıq qırınan tolıqtaý tanıstırwda tübegeýli özgerister jüzege asırılwda. Reseýdiñ asa iri qalaları men twrïstik-rekreacïyalıq mümkin- dikteri joğarı awdandarda ïnfraqurılımdar jañartılıp, zaman talabına säýkestendirilwde. Ol şaralardı jüzege asırw maqsatında memlekettik qordan öte qomaqtı qarjı bölinwde.

Osı şaralar nätïjesinde soñğı jıldarı xalıqaralıq twrïzm jıldam damwda. Anıqtamalıq mälimetter boýınşa Reseýge keletin twrïsterdiñ işinde alıs şetelden keletinder sanı XX ğasırdıñ 90-jıldarındağı 13%-dan soñğı jıldarı 29%-ğa deýin köterilgen.

Sırtqı siltemeler

Ortaqqorda buğan qatıstı medïa faýldar bar: Reseý

• Saýt Prezïdenta Rossïýskoý Federacïï.
• Saýt Goswdarstvennoý dwmı Rossïýskoý Federacïï.
• Saýtı goswdarstvennıx organov Rossïýskoý Federacïï.
• Saýt Komïssïï prï Prezïdente Rossïýskoý Federacïï po modernïzacïï ï texnologïçeskomw razvïtïyu ékonomïkï Rossïï.
• Saýt Obşçerossïýskogo ïnternet forwma.
• Rossïya wlwçşïla pozïcïï v reýtïnge samıx nestabïlʹnıx stran